Adhyaya 55

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये व्यक्ताव्यक्तलक्षणं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच अतः परंप्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम् दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्धेन तु विस्तृता

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘વ્યક્ત-અવ્યક્ત-લક્ષણ’ નામનો ચોપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે પંચપંચાશમો અધ્યાય—પિંડિકા-લક્ષણનું વર્ણન. ભગવાન બોલ્યા: ‘આગળ હું પ્રતિમાઓની પિંડિકા (આધાર) કહું છું; લંબાઈમાં પ્રતિમાસમાન અને પહોળાઈમાં તેની અડધી હોવી જોઈએ.’

Verse 2

उच्छ्रितायामतोर्धेन सुविस्तारार्धभागतः तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला

મેખલા (પટ્ટી/બંધ)નું માપ—ઉંચાઈ/લંબાઈના અડધા જેટલું અને મહત્તમ પહોળાઈના અડધા જેટલું હોવું જોઈએ; અથવા એક-તૃતીયાંશ જેટલું સમાન પણ રાખી શકાય—અર્થાત તે માપને ત્રણ ભાગ કરી મેખલા નક્કી કરવી.

Verse 3

खातं च तत्प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम् विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः

ખાત (પાયાની ખાઈ) તે જ નિર્ધારિત માપનું હોવું જોઈએ અને તેને થોડું ઉત્તર તરફ ઢાળવાળું કરવું. તેમજ પ્રણાલ (જળ-નિકાસ)નું નિર્ગમ વિસ્તারের ચોથા ભાગ જેટલા અંતરે નીકળે.

Verse 4

समूलस्य विस्तारमग्रे कुर्यात्तदर्धतः विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्

આગળના ભાગે મૂળ આધાર જેટલો વિસ્તાર રાખવો; પાછળના ભાગે તે તેનો અડધો કરવો. તેમજ જળમાર્ગ/નાળી મુખ્ય વિસ્તারের એક-તૃતીયાંશ પહોળાઈથી બનાવવી.

Verse 5

पिण्डिकार्धेन वा तुल्यं दैर्घ्यमीशस्य कीर्तितम् ईशं वा तुल्यदीर्घञ्च ज्ञात्वा सूत्रं प्रकल्पयेत्

ઈશ (પ્રભુની પ્રતિમા)નું દીર્ઘ્ય પિંડિકા (આધાર)ના અર્ધ જેટલું કહેવાયું છે. અથવા નિર્ધારિત પ્રમાણને સમદીર્ઘ ઈશ-પ્રતિમા જાણી, તે મુજબ માપનું સૂત્ર તૈયાર કરવું.

Verse 6

मांशेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिभागेन तु बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पिण्डिकार्धेन बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दैर्घ्यं कुशस्येति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशम्बाहुल्यदीर्घञ्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः उच्छ्रायं पूर्ववत् कुर्याद्भागषोडशसङ्ख्यया अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्

ઊંચાઈ પૂર્વવત્ રીતે સોળ ભાગોમાં વિભાજિત કરીને કરવી. તેમાં નીચેનો ભાગ છ ભાગ, મધ્ય ભાગ બે ભાગ, અને કણ્ઠ (ગળું) ત્રણ ભાગનું કરવું.

Verse 7

शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास् तथा पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च

બાકી રહેલા બધા અંગો એકે એક કરીને ક્રમશઃ બનાવવાના; તેમજ પ્રતિષ્ઠા-વિધિ માટે નિર્ધારિત નિર્ગમ/છિદ્રો પણ કરવાના. પટ્ટિકા અને પિંડિકા અંગેનો આ નિયમ સામાન્ય પ્રતિમાઓમાં પણ લાગુ પડે છે.

Verse 8

प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च

પ્રાસાદના દ્વારના માપ અનુસાર પ્રતિમા-ગૃહનું દ્વાર નિર્ધારિત કહેવાય છે. તેમજ પ્રતિમાઓમાં પ્રભા (આભામંડળ/તોરણ) ગજ અને વ્યાલક અલંકારોથી યુક્ત હોવી જોઈએ.

Verse 9

पिण्डिकापि यथाशोभं कर्तव्या सततं हरेः सर्वेषामेव देवानां शिष्णूक्तं मानमुच्यते देवीनामपि सर्वासां लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते

હરિ (વિષ્ણુ)ની પિંડિકા પણ હંમેશાં યોગ્ય શોભા મુજબ બનાવવી જોઈએ. સર્વ દેવતાઓ માટે શિષ્ણુ માટે કહેલું માન (પ્રમાણ) જ માન્ય કહેવાય છે; અને સર્વ દેવીઓ માટે લક્ષ્મી માટે કહેલું માન જ માન્ય કહેવાય છે.