Adhyaya 91

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये अभिषेकादिकथनं नाम नवतितमो ऽध्यायः अथैकनवतितमो ऽध्यायः विविधमन्त्रादिकथनं ईश्वर उवाच अभिषिक्तः शिवं विष्णुं पूजयेद्भास्करादिकान् शङ्खभेर्यादिनिर्घोषैः स्नापयेत् पञ्चगव्यकैः

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘અભિષેકાદિ-કથન’ નામનો નવ્વદમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘વિવિધ મંત્રાદિ-કથન’ નામનો એકાણુંમો અધ્યાય આરંભે છે. ઈશ્વરે કહ્યું—અભિષેક કર્યા પછી શિવ-વિષ્ણુ તથા સૂર્ય આદિ દેવોની પૂજા કરવી; શંખ-ભેરી વગેરેના નાદ વચ્ચે પંચગવ્યથી સ્નાન કરાવવું.

Verse 2

स्वयं वीक्ष्येति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः यो देवान्देवलोकं स याति स्वकुलमुद्धरन् वर्षकोटिसहस्रेषु यत् पापं स्मुपार्जितं

જે વ્યક્તિ પોતે જોઈને ચિહ્નિત (ટીકાયુક્ત) પુસ્તકમાંથી પાઠ કરે છે, તે પોતાના કુળનો ઉદ્ધાર કરતાં દેવલોકને પ્રાપ્ત થાય છે; અને હજારો કરોડ વર્ષોમાં સંચિત પાપનો નાશ કરે છે.

Verse 3

घृताभ्यङ्गेन देवानां भस्मीभवति पावके आढकेन घृताद्यैश् च देवान् स्नाप्य सुरो भवेत्

દેવતાઓને ઘીથી અભ્યંગ કરવાથી (અર્પિત દ્રવ્ય) પવિત્ર અગ્નિમાં ભસ્મીભૂત થાય છે. અને ઘી વગેરે એક આઢક પ્રમાણથી દેવતાઓને સ્નાન કરાવવાથી મનુષ્ય સૂરભાવ (દેવત્વ) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 4

चन्दनेनानुलिप्याथ गन्धाद्यैः पूजयेत्तथा अल्पायासनं स्तुतिभिस्तुता देवास्तु सर्वदा

પછી ચંદનથી અનુલેપન કરીને, ગંધ વગેરે ઉપચારોથી પણ તેવી જ રીતે પૂજા કરવી. સરળ આસન રાખીને સ્તુતિઓથી સ્તુત દેવતાઓ સદા (પ્રસન્ન) રહે.

Verse 5

अतीतानागतज्ञानमन्त्रधीभुक्तिमुक्तिदाः गृहीत्वा प्रश्नसूक्ष्मार्णे हृते द्वाभ्यां शुभाशुभं

પ્રશ્ન-નિમિત્તના સૂક્ષ્મ સાગરમાં આ ઉપદેશોને ગ્રહણ કરીને, બે ઉપાયો દ્વારા શુભ-અશુભનું ગ્રહણ થાય છે; તે ભૂત-ભવિષ્યનું જ્ઞાન, મંત્રજન્ય ધી, ભોગ અને મોક્ષ આપે છે।

Verse 6

त्रिभिर्जीवो मूलधातुश् चतुर्भिर्ब्राह्मणादिधीः यञ्चादौ भूततत्त्वादि शेषे चैवं जपादिकं

ત્રણ (અક્ષર-એકમ)થી ‘જીવ’ સૂચિત થાય છે, ચારથી ‘મૂલધાતુ’। ચારથી જ ‘બ્રાહ્મણ’ વગેરે થી આરંભ થતી શાસ્ત્રીય ધીઓ દર્શાય છે। આરંભે ભૂત-તત્ત્વાદિ ઉપદેશ છે, અને શેષમાં આ રીતે જપાદિ આચારોનું વિધાન છે।

Verse 7

एकत्रिकातित्रिकान्ते पदे द्विपमकान्तके अशुभं मध्यमं मध्येष्विन्द्रस्त्रिषु नृपः शुभः

એક ત્રિક અથવા અતિ-ત્રિકના અંતે, તેમજ પદક્રમમાં બીજા જોડાના અંતે પરિણામ અશુભ થાય છે। મધ્ય સ્થાનોમાં પરિણામ મધ્યમ; કેન્દ્રસ્થાને ‘ઇન્દ્ર’ (શ્રેષ્ઠ) પરિણામ. ત્રણ-ત્રણના સમૂહોમાં ‘નૃપ’ શુભ ગણાય છે।

Verse 8

सङ्ख्यावृन्दे जीविताब्दं यमो ऽब्ददशहा ध्रुवं सूर्येभास्येशदुर्गाश्रीविष्णुमन्त्रैर् लिखेत् कजे

સંખ્યાના સમૂહમાં ‘જીવિતાબ્દ’ (જીવનવર્ષ), ‘યમ’ (મૃત્યુ), ‘અબ્દદશહા’ (દસ વર્ષ હરણ કરનાર), અને ‘ધ્રુવ’ (સ્થિર) લખવા; અને સૂર્ય, ભાસ્કર, ઈશ, દુર્ગા, શ્રી તથા વિષ્ણુના મંત્રોથી ભૂર્જપત્ર પર તેને અંકિત કરવું।

Verse 9

कठिन्या जप्तया स्पृष्टे गोमूत्राकृतिरेखया आरभ्यैकं त्रिकं यावत्त्रिचतुष्कावसानकं

‘કઠિની’ મંત્રનું વિધિપૂર્વક જપ કરીને સ્પર્શ કર્યા પછી, ગોમૂત્રાકાર વક્રરેખા દોરવાનું આરંભ કરવું; એકથી શરૂ કરીને ત્રિક-ત્રિક ક્રમે આગળ વધતાં, અંતે ત્રિક અને ચતુષ્કના સમૂહો સાથે ક્રમ પૂર્ણ થાય।

Verse 10

मरुद् व्योम मरुद्वीजैश् चतुःषष्टिपदे तथा अक्षाणां पतनात् स्पर्शाद्विषमादौ शुभादिकं

આ ચૌંસઠ-પદીય યોજનામાં ‘મરુત્’, ‘વ્યોમ’ તથા ‘મરુદ્બીજ’ વગેરે વિભાગો અનુસાર, પાસાંના પડવા અને સ્પર્શથી—પ્રથમ વિષમ (અશુભ) પરિણામોથી આરંભ કરીને—શુભાશુભ આદિ નક્કી થાય છે।

Verse 11

एकत्रिकादिमारभ्य अन्ते चाष्टत्रिकं तथा ध्वजाद्यायाः समा हीना विषमाः शोभनादिदाः

‘એક-ત્રિક’થી આરંભ કરીને અને અંતે ‘અષ્ટ-ત્રિક’ સુધી, ધ્વજ વગેરેમાંથી શરૂ થતા છંદો—સમ (સમા), હીન (હીના) અને વિષમ (વિષમા)—‘શોભના’ વગેરે વર્ગરૂપે ફલદાયક કહેવાય છે।

Verse 12

आइपल्लवितैः काद्यैः षोडशस्वरपूर्वगैः आद्यैस्तैः सस्वरैः काद्यैस्त्रिपुरानाममन्त्रकाः

‘ઐ’ સ્વરથી પલ્લવિત ક-વર્ગના અક્ષરોને, સોળ સ્વરો દ્વારા પૂર્વગ કરીને—અર્થાત્ સ્વરસહિત તે આદ્ય કાદિ વર્ણોથી—ત્રિપુરાના નામમંત્રો રચાય છે।

Verse 13

ह्रीं वीजाः प्रणवाद्याःस्पुर् नमो ऽन्ता यत्र पूजने मन्त्रा विंशतिसाहस्राः शतं षष्ठ्यधिकं ततः

બીજાક્ષરો પ્રણવ (ૐ) થી આરંભ કરીને ‘હ્રીં’ વગેરે રૂપે પ્રકાશિત થાય છે; અને પૂજનમાં તે ‘નમઃ’ થી અંત પામે છે। ત્યાં મંત્રોની સંખ્યા વીસ હજાર છે, અને તેના ઉપરાંત વધુ એકસો સાઠ છે।

Verse 14

शोभनादिकाः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आं ह्रीं मन्त्राः सरस्वत्याश् चण्डिकायास्तथैव च तथा गौर्याश् च दुर्गाया आं श्रीं मन्त्राः श्रियस् तथा

‘શોભનાદિકાઃ’—એવો ઙ-ચિહ્નિત હસ્તપ્રતનો પાઠ છે। ‘આં’ અને ‘હ્રીં’ બીજમંત્ર સરસ્વતી તથા ચંડિકાના છે; તેમજ ગૌરી અને દુર્ગા માટે ‘આં’ અને ‘શ્રીં’ બીજમંત્ર છે; શ્રી (લક્ષ્મી) માટે પણ તેમ જ।

Verse 15

तथाक्षौं क्रौं मन्त्राः सूर्यस्य आं हौं मन्त्राःशिवस्य च आं गं मन्त्रा गणेशस्य आं मन्त्राश् च तथा हरेः

તેમજ સૂર્યના મંત્ર “ક્ષૌં” અને “ક્રૌં”; શિવના મંત્ર “આં” અને “હૌં”; ગણેશનો મંત્ર “આં ગં”; તથા હરિ (વિષ્ણુ) નો મંત્ર “આં” છે।

Verse 16

शतार्धैकाधिकैः काद्यैस् तथा षोडशभिः खरैः काद्यैस्तैः सस्वरैसाद्यैः कान्तैर् मन्त्रास् तथाखिलाः

બધા મંત્રો સંપૂર્ણપણે ‘ક’થી શરૂ થતા વ્યંજનો તથા અન્ય વ્યંજનો—અર્ધગણતરી મુજબ એકસો એક અક્ષરો—અને સોળ સ્વરો વડે રચાયેલા છે; એટલે ‘અ’થી શરૂ થતા સ્વરો સાથે યુક્ત ‘ક’ આદિ અક્ષરોમાંથી જ સર્વ મંત્રો બને છે।

Verse 17

रवीशदेवीविष्णूनां स्वाब्धिदेवेन्द्रवर्तनात् शतत्रयं षष्ट्यधिकं प्रत्येकं मण्डलं क्रमात् अभिषिक्तो जपेद् ध्यायेच्छिष्यादीन् दीक्षयेद्गुरुः

રવિ (સૂર્ય), ઈશ (શિવ), દેવી અને વિષ્ણુ માટે—પોતપોતાના સ્વાબ્ધિ, દેવતા અને ઇન્દ્રના આવર્તન અનુસાર—ક્રમથી દરેક મંડળ ત્રણસો સાઠ જપથી પૂર્ણ કરવું. અભિષેકથી અભિષિક્ત થઈ જપ અને ધ્યાન કરવું; અને ગુરુએ શિષ્યાદિને દીક્ષા આપવી।