Veda-vidhana & Vamsha
Vedic Ordinances & Lineages
The arrangement of the Vedas, their branches (shakhas), transmission lineages, and the genealogies of the great royal and sage dynasties.
Adhyayas in Veda-vidhana & Vamsha
Adhyaya 259
अध्याय १ — यजुर्विधानम् (Agni Purana, Chapter 259: Yajur-vidhāna)
આ અધ્યાયમાં ઋગ્વિધાનથી યજુર્વિધાન તરફ પરિવર્તન કરીને પુષ્કર રામને ઉપદેશ આપે છે કે યજુર્મંત્રાધારિત વિધિઓ ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને આપે છે; આરંભે ‘ઓં’ અને મહાવ્યાહૃતિઓનું પ્રાધાન્ય જણાવાયું છે. પછી સંક્ષિપ્ત કર્મ-કોશની જેમ હોમદ્રવ્યો (ઘી, જવ, તલ, ધાન્ય, દહીં, દૂધ, પાયસ), સમિધા (ઉદુંબર, અપામાર્ગ, પલાશ વગેરે) અને મંત્રસમૂહો નિશ્ચિત ફળ માટે નિર્ધારિત થાય છે—શાંતિ, પાપનાશ, પુષ્ટિ, આરોગ્ય, ધન-લક્ષ્મી, વશ્ય/વિદ્વેષ/ઉચ્ચાટન, યુદ્ધવિજય, શસ્ત્ર-રથરક્ષા, વર્ષાસાધન, તેમજ ચોર, સર્પ, રાક્ષસી બાધા અને અભિચાર નિવારણ. સહસ્ર-લક્ષ-કોટે હોમના સંખ્યાનિયમ, ચંદ્રગ્રહણાદિ કાળવ્રત, ગૃહ વાસ્તુદોષ હરણ, ગામ/પ્રદેશની મહામારી શમન અને ચોરસ્તા પર બલિ-આહુતિ પણ વર્ણવાય છે. અંતે ગાયત્રીને વૈષ્ણવી રૂપે વિષ્ણુનું પરમ પદ કહી, આ તમામ પ્રયોગોને ધર્મશુદ્ધિ અને પરમ સિદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.
Adhyaya 260
Sāma-vidhāna (Procedure of the Sāman Hymns)
યજુર્-વિધાન પૂર્ણ થયા પછી પુષ્કર સામ-વિધાન પ્રસ્તુત કરે છે અને સામ-પ્રયોગને શાંતિ, રક્ષા તથા ઇચ્છિત સિદ્ધિઓ માટે કાર્યકારી યજ્ઞ-તંત્ર તરીકે દર્શાવે છે. વૈષ્ણવી, છાન્દસી, સ્કન્દી, પૈત્ર્યા વગેરે સંહિતા-જપ તથા શાંતાતીય, ભૈષજ્ય, ત્રિ-સપ્તીય, અભય, આયુષ્ય, સ્વસ્ત્યયન, વાસ્તોષ્પતિ, રૌદ્ર વગેરે ગણ-હોમોને ફળો સાથે જોડે છે—શાંતિ, રોગનિવારણ, પાપમોચન, નિર્ભયતા, વિજય, સમૃદ્ધિ, સંતાનવૃદ્ધિ, સુરક્ષિત યાત્રા અને અકાળમૃત્યુ-નિવારણ. વિવિધ શાખાઓમાં મંત્ર-પાઠાંતરોની નોંધ પણ છે. ઘૃતાહુતિ, મેખલા-બંધ, નવજાત તાબીઝ, શતાવરી-મણિ, ગો-સેવા વ્રત, શાંતિ/પુષ્ટિ તથા અભિચાર માટેના દ્રવ્યો જેવા ઉપાંગો પણ નિર્દિષ્ટ છે. અંતે વિનિયોગમાં ઋષિ-દેવતા-છંદનો ઉલ્લેખ અનિવાર્ય અને શત્રુકાર્યમાં કાંટાળી સમિધનો વિધાન જણાવે છે.
Adhyaya 261
Sāmavidhāna (Procedure concerning the Sāma Veda) — Colophon and Closure
આ વિભાગ ઔપચારિક અધ્યાય-સમાપ્તિ (કોલોફન) રૂપે કાર્ય કરે છે; અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સામવિધાન’ પ્રકરણ પૂર્ણ થયું છે તેમ જાહેર કરીને અધ્યાયનું નામ અને વિષય સ્પષ્ટ કરે છે. તેથી ગ્રંથની શાસ્ત્રસદૃશ, ક્રમબદ્ધ રચના પ્રગટ થાય છે—વિધાનો અલગ-અલગ, વિષય-સીમિત એકમોમાં શીખવાય છે. આ ઉપસંહાર વાચકને એક વૈદિક વિધાન-સંગ્રહમાંથી બીજા તરફ પરિવર્તન માટે તૈયાર કરે છે; સામનના યોગ્ય વિધાન મુજબના અનુશાસનને હવે અથર્વણ પરંપરામાં પણ વિસ્તરાવાનો સંકેત આપે છે. ‘આગ્નેય વિદ્યા’ના વિશાળ પ્રવાહમાં આવા કોલોફન દર્શાવે છે કે કર્મજ્ઞાન વિખરાયેલ કથા નહીં, પરંતુ ધર્મસિદ્ધિ અને આંતરિક પરિષ્કાર માટેનું સુવ્યવસ્થિત શાસ્ત્ર છે।
Adhyaya 262
Utpāta-śānti (Pacification of Portents)
આ અધ્યાય પૂર્વના અથર્વવિધાનમાંથી આગળ વધી ‘ઉત્પાત-શાંતિ’—રાજ્ય, સમાજ અને વ્યક્તિના કલ્યાણને ખલેલ પહોંચાડતા અશુભ ઉપદ્રવોનું નિવારણ—ની વિધિઓનું માર્ગદર્શન આપે છે. પુષ્કર કહે છે કે વૈદિક સ્તોત્રપાઠથી સમૃદ્ધિ અને સ્થિરતા વધે છે: પ્રતિવેદ સહિત શ્રીસૂક્તને લક્ષ્મી-વિવર્ધન રૂપે રજૂ કરી, યજુર્વેદીય અને સામવેદીય શ્રી-આહ્વાનો જોડે છે. જપ, હોમ, સ્નાન, દાન અને વિષ્ણુ-અર્પણ/આહુતિ જેવા પ્રયોગો જણાવે છે; પુરુષસૂક્તને સર્વદાયક, પાવન અને મહાપાપ-શોધક ગણાવે છે. શાંતિના પ્રકારો તથા અમૃતા, અભયા, સૌમ્યા—આ ત્રણ શાંતિઓ, દેવતા-સંબંધિત મણિ-તાબીઝ અને તેમના મંત્રાભિમંત્રণের વિધાન પણ આવે છે. પછી ઉત્પાતોને દિવ્ય, આકાશીય અને ભૌમ વિભાગોમાં રાખી—ઉલ્કા, પરિવેષ, વિકૃત વરસાદ, ભૂકંપ, પ્રતિમા-વિકાર, અગ્નિ-અનિષ્ટ, વૃક્ષ-શકુન, જલદૂષણ, અસામાન્ય જન્મ, પશુ-વિપર્યાસ, ગ્રહણ વગેરે—અને તેમના ઉપાયરૂપે પ્રજાપતિ/અગ્નિ/શિવ/પર્જન્ય-વરুণ પૂજા સૂચવે છે. અંતે બ્રાહ્મણ-દેવપૂજા, જપ અને હોમને મુખ્ય શાંતિકારક કહે છે.
Adhyaya 263
Devapūjā, Vaiśvadeva Offering, and Bali (देवपूजावैश्वदेवबलिः)
આ અધ્યાયમાં ઉત્પાત-શાંતિ પછી વિષ્ણુ-કેન્દ્રિત ગૃહ્ય નિત્યકર્મનો સુવ્યવસ્થિત ક્રમ વર્ણવાયો છે. પુષ્કર ‘આપો હિ ષ્ઠા’ વગેરે મંત્રોથી સ્નાન, પછી વિષ્ણુને અર્ઘ્ય, તથા પાદ્ય, આચમન અને અભિષેક માટે વિશેષ મંત્રો નિર્ધારિત કરે છે. ગંધ, વસ્ત્ર, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, મધુપર્ક અને નૈવેદ્ય જેવા ઉપચારને વૈદિક સૂત્રો (હિરણ્યગર્ભ વગેરે) દ્વારા પવિત્ર કરીને અર્પણ કરવાની રીત બતાવવામાં આવી છે. ત્યારબાદ શુદ્ધ તૈયારી સાથે હોમ—વાસુદેવ તથા અગ્નિ, સોમ, મિત્ર, વરુણ, ઇન્દ્ર, વિશ્વેદેવ, પ્રજાપતિ, અનુમતિ, રામ, ધન્વંતરી, વાસ્તોષ્પતિ, દેવી અને સ્વિષ્ટકૃત અગ્નિને ક્રમે આહુતિ; પછી દિશાનુસાર બલિ-વિતરણ. ભૂતબલિ, પિતૃઓને નિત્ય પિંડદાન, કાગડા અને યમવંશીય બે કૂતરાને પ્રતીક ભોજન, અતિથિ તથા દીનોનું સન્માન, અને અંતે અવયજન પ્રાયશ્ચિત્ત મંત્રો—દૈનિક પૂજાને સામાજિક ધર્મ અને આધ્યાત્મિક રક્ષા તરીકે સ્થાપિત કરે છે।
Adhyaya 264
Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)
અગ્નિ વસિષ્ઠને સર્વકાર્યસાધક, શાંતિ ઉત્પન્ન કરતું સ્નાનવિધાન શીખવે છે—નદીકાંઠે, સરોવર, ઘર, મંદિર અથવા તીર્થમાં વિષ્ણુ અને ગ્રહોનું આવાહન કરીને સ્નાન કરવું. પરિસ્થિતિ અનુસાર ફળ જણાવ્યાં છે—જ્વર અને ગ્રહપીડા (વિશેષે વિનાયક-ગ્રહદોષ) શમન, વિદ્યાર્થીઓનું કલ્યાણ, વિજય ઇચ્છનારને જય, ગર્ભપાત દોષ માટે કમળતળાવમાં સ્નાન, અને વારંવાર નવજાત હાનિ થાય તો અશોક વૃક્ષ પાસે સ્નાન. કાળ પસંદગીમાં વૈષ્ણવ દિવસ અને ચંદ્ર રેવતી અથવા પુષ્ય નક્ષત્રમાં હોય તે શ્રેષ્ઠ; પૂર્વે સાત દિવસનું ઉત્સાદન-શોધન પણ છે. દ્રવ્યવિધિમાં ઔષધિચૂર્ણ અને સુગંધિત દ્રવ્યો, યવચૂર્ણયુક્ત પંચગવ્યથી ઉદ્વર્તન, તથા કુંભમાં ઔષધિઓનો સંસ્કાર જણાવ્યો છે. અંતે દિશા-વિદિશામાં સ્નાનમંડળ રચી હર, ઇન્દ્ર અને દિક્પાલોને આયુધ-પરિવાર સાથે લખી/સ્થાપી, વિષ્ણુ તથા બ્રાહ્મણ પૂજા અને નિર્દિષ્ટ આહુતિઓથી હોમ કરવો. ઉપસંહારમાં ઇન્દ્રાભિષેકથી દૈત્યજયનું દૃષ્ટાંત આપી, સંઘર્ષારંભે વિશેષ શુભસિદ્ધિ માટે આ ધર્મ્ય ઉપાય ગણાવ્યો છે.
Adhyaya 265
Vināyaka-snāna (The Vinayaka Bath) — Obstacle-Removal and Consecratory Bathing Rite
આ અધ્યાયમાં વિનાયકદોષ (કર્મજન્ય વિઘ્ન) શમાવવા માટે વિશેષ સ્નાન/સ્નાપનવિધિ વર્ણવાઈ છે. પ્રથમ સ્વપ્ન-શકુન અને લક્ષણો—ભયંકર દર્શન, અકારણ ભય, કાર્યોમાં વારંવાર નિષ્ફળતા, લગ્ન તથા સંતાનમાં અવરોધ, અધ્યાપન-શક્તિનો ક્ષય, અને રાજાઓમાં રાજકીય અસ્થિરતા—ઉલ્લેખિત છે. પછી શુભ નક્ષત્રો (હસ્ત, પુષ્ય, અશ્વયુજ, સૌમ્ય), વૈષ્ણવ અવસર અને ભદ્રપીઠ પર બેસીને સરસવ-ઘીનો અભ્યંગ, ઔષધિ તથા સુગંધિત દ્રવ્યો વડે શિરોલેપ, અને ચાર કલશોથી અભિષેકનો વિધાન છે; શુદ્ધિદ્રવ્યો ગોશાળા, વલ્મીક, સંગમ અને સરોવર જેવી સીમાંત/શક્તિસ્થળોથી લેવાય છે. મંત્રોથી વરુણ, ભગ, સૂર્ય, બૃહસ્પતિ, ઇન્દ્ર, વાયુ અને સપ્તર્ષિઓનું આવાહન થાય છે. ચોરસ્તે મિત, સમ્મિત, શાલક, કણ્ટક, કુષ્માંડ, રાજપુત્ર નામે વિનાયક-ગણોને વિવિધ અન્નથી બલિ અર્પણ કરીને શાંતિ કરાય છે. અંતે વિનાયકમાતા અને અંબિકાની પૂજા, બ્રાહ્મણભોજન અને ગુરુને દાનથી વિધિ પૂર્ણ થઈ શ્રી, સિદ્ધિ અને નિશ્ચિત સફળતાનું ફળ આપે છે।
Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
આ અધ્યાય પૂર્વ વિનાયક-સ્નાનથી સંક્રમણ-ચિહ્ન સાથે શરૂ થઈ ‘માહેશ્વર-સ્નાન’ને રાજાઓ/નેતાઓ માટે વિજયવર્ધક વિધિ તરીકે વર્ણવે છે, જે ઉશનાએ બલિને ઉપદેશી હતી. વિધિમાં પ્રાતઃપૂર્વે દેવપીઠ/દેવતાનું કલશ-જળથી સ્નાપન, વિવાદ-ભંગ મંત્ર, તથા ઉગ્ર સૌર તેજ અને સંવર્તક અગ્નિ સમાન ત્રિપુરાંતક શિવનું સ્મરણ કરીને રક્ષા-મંત્ર આવે છે. સ્નાન પછી તિલ-તંડુલ આહુતિ, પંચામૃત-સ્નાન અને શૂલપાણિની પૂજા થાય છે. પછી ઘી, ગૌ-ઉત્પાદ, દૂધ-દહીં, કુશોદક, શતમૂલ, શૃંગ-સંસ્કૃત જળ, અને ઔષધિ-વનસ્પતિ મિશ્રણ વગેરે સ્નાનદ્રવ્યોનું વર્ગીકરણ કરીને ફળ—આયુ, લક્ષ્મી, પાપક્ષય, રક્ષા, મેધા—નિર્દેશાય છે. વિષ્ણુપાદોદકને શ્રેષ્ઠ સ્નાન ગણાવી, એકાકી અર્ક-પૂજા અને તાબીઝ-બંધન પણ ઉમેરાય છે. પિત્ત, અતિસાર, વાત, કફ માટે નિશ્ચિત આહુતિ અને સ્નેહ-સ્નાન ઉપચાર જણાવાયા છે. અંતે ચતુરસ્ર કુંડમાં લક્ષ/કોટિ હોમ, નિર્ધારિત દ્રવ્યોની આહુતિ, અને ગાયત્રીથી ગ્રહપૂજા દ્વારા ક્રમે સર્વાંગ શાંતિનું વિધાન થાય છે.
Adhyaya 267
Nīrājana-vidhiḥ (Procedure of Nīrājana / Auspicious Lamp-Waving and Royal Propitiation)
આ અધ્યાયમાં નીરાજનને શાંતિ તથા વિજય આપનાર રાજકીય અનુષ્ઠાન તરીકે, પંચાંગાનુસાર ચાલતા વિધિચક્રરૂપે વર્ણવ્યું છે. પુષ્કર વાર્ષિક‑માસિક પૂજાના નિયમો—વિશેષ કરીને જન્મનક્ષત્રે અને દરેક સંક્રાંતિએ—નિર્દેશે છે; ઋતુવિશેષમાં અગસ્ત્યોદય સમયે હરિની ચાતુર્માસ્ય પૂજા અને વિષ્ણુ પ્રબોધન સમયે પાંચ દિવસનો ઉત્સવ સ્થાપે છે. ત્યારબાદ ઇન્દ્રકેન્દ્રિત જાહેર સમારંભમાં ઇન્દ્રધ્વજ સ્થાપન, શચી‑શક્ર પૂજા, ઉપવાસ, તિથિઆધારિત કર્મ અને વિવિધ દેવવર્ગોના સ્મરણ સાથે જયસ્તોત્રપાઠ આવે છે. આગળ શસ્ત્રપૂજા, રાજચિહ્નપૂજા અને વિજયાર્થે ભદ્રકાળી પૂજા, ઈશાન દિશાથી નીરાજન પરિક્રમા, તોરણ સ્થાપન, ગ્રહાદિ દેવતાઓ તથા અષ્ટ દિગ્ગજોની ક્રમાવળી જણાવાય છે. હોમદ્રવ્યો, અશ્વ‑ગજ સ્નાન, દ્વારોમાંથી શોભાયાત્રા, બલિ વિતરણ, પ્રકાશિત દિશાઓ સાથે ત્રિવાર પ્રદક્ષિણા અને અંતે રાજ્યરક્ષા, સમૃદ્ધિવૃદ્ધિ તથા શત્રુદમનનું ફળ નિરૂપિત છે।
Adhyaya 268
Mantras for the Parasol and Other Royal/Worship Emblems (छत्रादिमन्त्रादयः)
આ અધ્યાયમાં નીરાજન પછી છત્ર, અશ્વ, ધ્વજ, ખડ્ગ, કવચ અને ભેરી વગેરે રાજ-યુદ્ધચિહ્નોના મંત્રાભિમંત્રણનું વિધાન વર્ણવાયું છે. પુષ્કર બ્રહ્માના સત્યબળ તથા સોમ-વરুণ દેવતાઓનું આવાહન કરીને રક્ષા અને વિજય આપતા મંત્રો શીખવે છે; સૂર્યતેજ, અગ્નિશક્તિ, રુદ્રનો નિયમ અને વાયુનો વેગ યુદ્ધમાં સ્થિરતા તથા શુભતા આપે છે. ભૂમિ માટે અસત્ય બોલવાના પાપ અને ક્ષત્રિયધર્મની નીતિ પણ જોડાયેલી છે. ગરુડના નામ, ઐરાવત પર ઇન્દ્ર, દિક્પાલો અને વિવિધ ગણોનું સ્મરણ કરીને સર્વદિશા રક્ષણ કરાય છે. અંતે આ ચિહ્નોની નિયમિત પૂજા, વિજયવિધિમાં ઉપયોગ, વાર્ષિક પ્રતિષ્ઠા અને દૈવજ્ઞાનમાં નિપુણ વિદ્વાન પુરોહિત દ્વારા રાજાભિષેકનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે।
Adhyaya 269
Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu
આ અધ્યાયમાં ‘વિષ્ણુ-પંજર’ નામનું કવચરૂપ રક્ષણવિધાન વર્ણવાયું છે. ત્રિપુરવધના મહાયુદ્ધ પહેલાં શંકરના રક્ષણ માટે બ્રહ્મા વિધિપૂર્વક આ ઉપદેશ આપે છે; તેથી ઉચ્ચતમ દેવતાઓ પણ નિયત રક્ષાવિધી અનુસાર કાર્ય કરે છે, એવું પ્રતિપાદિત થાય છે. પુષ્કર વિષ્ણુના રૂપો અને આયુધોને દિશાઓમાં સ્થાપિત કરીને રક્ષાનું આંતરિક તંત્ર કહે છે—પૂર્વે સુદર્શન ચક્ર, દક્ષિણમાં ગદા, પશ્ચિમે શારઙ્ગ ધનુષ, ઉત્તરે ખડ્ગ; તેમજ મધ્ય દિશાઓ, શરીરના દ્વારો, પૃથ્વી પર વરાહ અને આકાશમાં નરસિંહ દ્વારા સર્વત્ર રક્ષા. સુદર્શન, પ્રજ્વલિત ગદા અને શારઙ્ગના ગર્જનથી રાક્ષસ, ભૂત, પિશાચ, ડાકિની, પ્રેત, વિનાયક, કુષ્માંડ વગેરે તથા પશુ-સર્પાદિ ભયનો નાશ થાય છે એમ જણાવે છે. અંતે વાસુદેવ-કીર્તનથી બુદ્ધિ-મન-ઇન્દ્રિયનું આરોગ્ય, વિષ્ણુનું પરબ્રહ્મત્વ અને સત્ય નામજપથી ‘ત્રિવિધ અશુભ’ નાશ—આ રીતે વિધિજન્ય રક્ષાને અદ્વૈત-ભક્તિમય તત્ત્વ સાથે જોડે છે।
Adhyaya 270
Vedaśākhā-dikīrtana (Enumeration of the Vedic Branches) and Purāṇa-Vaṃśa (Lineages of Transmission)
આ અધ્યાય મંત્રની સર્વવ્યાપી કલ્યાણકારિતા દર્શાવી તેને ચાર પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરવાનું સાધન કહે છે; તેથી વેદાધ્યયનને મોક્ષસાધક તેમજ વ્યવહારિક ફળદાયક રૂપે સ્થાપે છે. પછી વેદવિધાનમાં મંત્રસંખ્યા, ખાસ કરીને ઋગ્ અને યજુઃના મુખ્ય શાખાવિભાગો, અને બ્રાહ્મણ સમુદાયો સાથે જોડાયેલા નામિત સંહિતા/પાઠોનું વર્ણન આવે છે. સામવેદની મુખ્ય સંહિતાઓ અને ગાનભેદોની વર્ગીકરણ, તેમજ અથર્વવેદમાં આચાર્યપરંપરાના નામો અને ઉપનિષદોની સંખ્યાબાબતનું વિશેષ નિવેદન આપવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ વંશપ્રસંગે વ્યાસને દિવ્ય નિમિત્તરૂપે શાખાભેદાદિ વ્યવસ્થિત કરનાર બતાવી, વિષ્ણુને વેદ-ઇતિહાસ-પુરાણનો મૂળ સ્ત્રોત તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. અંતે વ્યાસથી લોમહર્ષણ (સૂત) સુધી અને આગળ શિષ્યપરંપરાથી પુરાણસંહિતાઓના સંકલનની પરંપરા કહી, અગ્નેય પુરાણને વેદસાર, ભક્તિ-તત્ત્વસમૃદ્ધ, લોકસિદ્ધિ તથા મોક્ષ આપનાર તરીકે મહિમાવંત કરે છે.
Adhyaya 271
Dānādi-māhātmya — The Glory of Gifts, Manuscript-Donation, and Purāṇic Transmission
વેદશાખાઓના વર્ણન પછી આ અધ્યાય દાનને ધર્મનું મુખ્ય સાધન અને પરંપરા દ્વારા શાસ્ત્ર-રક્ષણનો ઉપાય તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે. પુષ્કર પૂર્ણિમા, માસ, નક્ષત્ર, વિષુવ અને અયન જેવા કાળચિહ્નો અનુસાર પુણ્યદાયક દાનોનો ક્રમ જણાવે છે. વિશેષ ભાર ‘વિદ્યાદાન’ પર છે—ઇતિહાસ અને પુરાણાદિ ગ્રંથો લખાવી વિધિપૂર્વક અર્પણ કરવું. જલધેનુ, ગોળધેનુ, તિલધેનુ જેવી પ્રતીક ધેનુ-દાનો તથા સુવર્ણ સિંહ, કૂર્મ, મત્સ્ય, હંસ, ગરુડ જેવા રૂપો; સાથે પુરાણસમૂહો, તેમની શ્લોકસંખ્યા અને પ્રકાશ-પરંપરાઓ (જેમ અગ્નિથી વસિષ્ઠ, ભવથી મનુ, સાવર્ણિથી નારદ)નો ઉલ્લેખ આવે છે. અંતે ભારતપાઠના ચક્રોમાં પાઠકો અને પાંડુલિપિઓનું પૂજન, ભોજન, સન્માન અને વારંવાર દાન કરવાની વિધિ બતાવવામાં આવે છે. ધર્મસાહિત્યનું સંરક્ષણ-પ્રસાર અને ઉદાર પોષણથી આયુષ્ય, આરોગ્ય, સ્વર્ગ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 272
Sūryavaṃśa-kīrtana (Proclamation of the Solar Dynasty)
આ અધ્યાયમાં અગ્નિદેવ સૂર્ય, ચંદ્ર તથા રાજવંશોનું ક્રમબદ્ધ વંશ-નકશો રજૂ કરે છે. આરંભ બ્રહ્માંડિય વંશથી—હરિ→બ્રહ્મા→મરીચિ→કશ્યપ→વિવસ્વાન. વિવસ્વાનની પત્નીઓ અને સંતાન (મનુ, યમ-યમુના, અશ્વિનીકુમારો, શનિ વગેરે) વર્ણવી વૈવસ્વત મનુને સમાજવ્યવસ્થા અને રાજધર્મના મુખ્ય પ્રસારક તરીકે સ્થાપે છે. મનુથી ઇક્ષ્વાકુ વંશ તથા વિવિધ જન-રાજ્યો (શક, ઉત્કલ, ગયાપુરી, પ્રતિષ્ઠાન, આનર્ત/કુશસ્થલી વગેરે) શાખાઓ રૂપે વિસ્તરે છે. કકુદ્મી-રૈવત પ્રસંગમાં કાળવિલંબથી પૃથ્વી પર વંશપરિવર્તન દર્શાવી દ્વારવતીની સ્થાપના અને રેવતીનું બલદેવ સાથે લગ્ન વંશને સર્વભારતીય પવિત્ર ઇતિહાસ સાથે જોડે છે. આગળ માંધાતા, હરિશ્ચંદ્ર, સગર, ભગિરથથી રઘુવંશ, દશરથ અને રામ સુધી ઇક્ષ્વાકુ પરંપરા આવે છે; રામકથા નારદથી સાંભળી વાલ્મીકિએ રચી હોવાનું સૂચિત છે. અંતે કુશથી શ્રુતાયુ સુધી ઉત્તરાધિકારીઓ ગણાવી તેમને સૂર્યવંશના ધારક કહી રાજધર્મ, પ્રદેશસ્મૃતિ અને મહાકાવ્ય આદર્શોને એક જ વંશસૂત્રમાં પ્રતિષ્ઠિત કરે છે।
Adhyaya 273
Somavaṁśa-varṇanam (Description of the Lunar Dynasty)
ભગવાન અગ્નિ સોમવંશનું પાપનાશક પાઠન આરંભે છે—વિષ્ણુની નાભિમાંથી ઉત્પન્ન બ્રહ્માના આદિ-સ્રોતથી અત્રિ અને પ્રારંભિક વંશજો સુધી. સોમનો રાજસૂય અભિષેક તેની સર્વભૌમ સત્તા સ્થાપે છે; પરંતુ કામવિકારથી વ્યવસ્થા ભંગાય છે: કામપીડિત દેવસ્ત્રીઓ મર્ત્યો સાથે સંયોગ કરે છે અને સોમ સ્વયં બૃહસ્પતિની પત્ની તારા નું અપહરણ કરે છે. તેથી તારકામય મહાયુદ્ધ પ્રગટે છે; બ્રહ્માના હસ્તક્ષેપથી શાંત થયા પછી સોમથી તેજસ્વી બુધ જન્મે છે. આગળ બુધથી પુરૂરવા, ઉર્વશી સાથેના સંયોગથી અનેક રાજવંશીય પુત્રો; આયુથી નહુષ અને તેના પુત્રોમાં યયાતિ. યયાતિના દેવયાની અને શર્મિષ્ઠા સાથેના લગ્નોથી યદુ, તુર્વસુ, દ્રુહ્યુ, અનુ અને પૂરું—મુખ્ય વંશપ્રવર્તકો ઉત્પન્ન થાય છે; યદુ અને પૂરું વંશવિસ્તારના મુખ્ય આધાર ગણાય છે. અધ્યાય રાજધર્મ, નૈતિક કારણ-ફળ અને વંશપરંપરાને એક ધર્મમય કથામાં ગૂંથી આપે છે.
Adhyaya 274
Somavaṃśa-saṃkṣepaḥ (Conclusion of the Lunar Dynasty Description)
આ અધ્યાયના સમાપન શ્લોકથી અગ્નિ પુરાણની વંશ-રચનામાં સોમવંશ (ચંદ્રવંશ)નું વર્ણન ઔપચારિક રીતે પૂર્ણ થાય છે. સંપાદકીય કોલોફન પૂર્વ વંશપરંપરાને ધર્મસ્મૃતિની પૂર્ણ એકમ તરીકે મુદ્રિત કરે છે અને શ્રોતાને આગામી વંશપ્રવાહ માટે તૈયાર કરે છે. અગ્નિ–વસિષ્ઠ ઉપદેશપદ્ધતિમાં વંશાવળી શાસ્ત્રીય સાધન છે—જે પવિત્ર ઇતિહાસને ક્રમબદ્ધ કરીને રાજધર્મ, યજ્ઞાધિકાર અને અવતાર-સંદર્ભની ઓળખને આધાર આપે છે. આ સમાપ્તિ પુરાણની વિશ્વકોશીય રીત પણ દર્શાવે છે—વંશકથા હોવા છતાં આંતરિક હેતુ આદર્શ, સતતતા અને પરિણામ દ્વારા ધર્મશિક્ષણ છે।
Adhyaya 275
Chapter 275 — द्वादशसङ्ग्रामाः (The Twelve Battles)
અગ્નિ વંશકથાને આગળ વધારી કૃષ્ણજન્મને દૈવી વંશાવળીમાં સ્થાપે છે—કશ્યપ વસુદેવરૂપે અને અદિતિ દેવકીરૂપે પ્રગટ થાય છે, જેથી તપસહિત હરિ ધર્મરક્ષા અને અધર્મનાશ માટે અવતરે. પછી કૃષ્ણની રાણીઓ અને સંતાનોનું વર્ણન કરીને યાદવ-રક્ષણની વ્યાપકતા અને ઉત્તરાધિકાર (પ્રદ્યુમ્ન→અનિરુદ્ધ→વજ્ર વગેરે) દર્શાવે છે. આગળ ઉપદેશ છે કે હરિ માનવરૂપે જન્મ લઈને કર્મ-વ્યવસ્થા અને કર્તવ્ય-વિધિનું સુવ્યવસ્થિત પાલન સ્થાપે છે તથા માનવ દુઃખ દૂર કરે છે. દેવ–અસુર સંઘર્ષના ‘બાર સંગ્રામ/પ્રાકટ્ય’ તરીકે નરસિંહ, વામન, વરાહ, અમૃતમંથન, તારકામય યુદ્ધ, ત્રિપુરદાહ, અંધકવધ, વૃત્રવધ, પરશુરામના અભિયાન, હલાહલ સંકટ અને કોલાહલ પરાજય વગેરે સંક્ષેપે કહે છે; અંતે રાજા-ઋષિ-દેવ સૌ પ્રગટ-અપ્રગટ રીતે હરિના અવતાર જ છે એમ નિષ્કર્ષ આપે છે।
Adhyaya 276
Chapter 276 — राजवंशवर्णनम् (Description of Royal Lineages)
અગ્નિ–વસિષ્ઠ સંવાદમાં આ અધ્યાય પૂર્વની સૃષ્ટિ/વીરકથાઓથી વળી વંશવિદ્યા અને જનપદ-સ્મરણ તરફ જાય છે. તુર્વસુથી રાજપરંપરા ગણાવવામાં આવી છે—વર્ગ, ગોભાનુ, ત્રૈશાની, કરંધમ, મરુત્ત, દુષ્મંત, વરૂથ, ગાંડિર. પછી ગાંધાર, કેરળ, ચોળ, પાંડ્ય, કોલ જેવા શક્તિશાળી જનપદોના નામ આપી વંશસ્મૃતિ અને પ્રદેશીય ઓળખનો સંબંધ દર્શાવ્યો છે. દ્રુહ્યુના વંશમાં વભ્રુસેતુ, પુરોવસુ, ધર્મ, ઘૃત, વિદુષ, પ્રચેતાં અને તેના સો પુત્રો; ત્યારબાદ સૃંજય/જા-સૃંજય, જનમેજય અને ઉશીનર-સંબંધિત શાખાઓ આવે છે. શિવિના પુત્રો—પૃથુદરભ, વીરક, કૈકેય, ભદ્રક—થી પ્રદેશનામોની ઉત્પત્તિ જોડાય છે. અંતે અંગવંશ—અંગ → દધિવાહન → દિવિરથ … કર્ણ → વૃષસેન → પૃથુસેન—સંકલિત કરીને આગળ પુરુવંશમાં પ્રવેશનો સંકેત આપવામાં આવ્યો છે. રાજધર્મને દિવ્ય પરંપરામાં રાજ્ય, ભૂમિ અને સમાજવ્યવસ્થા સાથે સ્થિર કરવો એ અધ્યાયનો ધર્માર્થ છે.
Adhyaya 277
Description of the Royal Dynasties (राजवंशवर्णनम्) — Chapter Colophon and Transition
આ વિભાગ ઔપચારિક સમાપ્તિ અને પાઠ્ય-સેતુ તરીકે કાર્ય કરે છે. અગ્નિ પુરાણમાં “રાજવંશવર્ણનમ્” અધ્યાય પૂર્ણ થયો હોવાનું દર્શાવી તરત જ આગળના વંશાનુક્રમ-પ્રકરણમાં પ્રવેશ થાય છે. એક મહત્વની પાઠભેદ નોંધ પણ સાચવાઈ છે—કેટલાક પાઠોમાં “દધિવામન ઉત્પન્ન થયો” એવો વિકલ્પ પાઠ મળે છે, જે હસ્તલિખિત પરંપરાની જીવંત વહેતી પરંપરા દર્શાવે છે. વંશાવળીઓ માત્ર ઇતિહાસની યાદી નથી; તે ધર્મના સૂચકાંક છે, જે રાજધર્મ, વંશ-સાતત્ય અને નૈતિક વ્યવસ્થાને જોડે છે. કોલોફોનનો આ વળાંક પુરુ વંશમાં કેન્દ્રિત અવતરણ માટે વાચકને તૈયાર કરે છે અને પુરાણિક વંશાવળીને ભારત/કુરુ પરંપરાની સ્મૃતિ સાથે જોડે છે.
Adhyaya 278
अध्याय २७८: सिद्धौषधानि (Siddha Medicines / Perfected Remedies)
આ અધ્યાયમાં વંશવર્ણનથી વળી પવિત્ર પ્રયોગશાસ્ત્રરૂપ આયુર્વેદનું સારતત્ત્વ વર્ણવાયું છે. અગ્નિ કહે છે—યમે સુશ્રુતને ઉપદેશેલું અને દેવ ધન્વંતરિએ પ્રગટ કરેલું આ મૃતસંજીવની-સ્વરૂપ જીવનદાયી જ્ઞાન છે. સુશ્રુત મનુષ્ય તથા પશુઓના રોગહરણ માટે ઉપચાર, મંત્ર અને પ્રાણ-પ્રતિસંધાન સમર્થ રીતો પૂછે છે. ધન્વંતરિ જ્વરમાં ઉપવાસ, યવાગૂ, તિક્ત કષાય અને ક્રમબદ્ધ સારવાર; દિશાનુસાર વમન કે વિરેચનનો નિર્ણય; તેમજ અતિસાર, ગુલ્મ, જઠર, કુષ્ઠ, મેહ, રાજયક્ષ્મા, શ્વાસ-કાસ, ગ્રહણી, અર્શ, મૂત્રકૃચ્છ્ર, છર્દિ, તૃષ્ણા, વિસર્પ, વાત-શોણિત વગેરેમાં પથ્યાહાર જણાવે છે. નસ્ય, કર્ણપૂરણ, અંજન-લેપથી નાક-કાન-આંખની રક્ષા; રસાયન/વાજીકરણમાં રાત્રે મધુ-ઘૃત અને શતાવરીયોગ; વ્રણચિકિત્સા, સૂતિકારક્ષા, તથા સર્પ-વૃશ્ચિક-શ્વવિષના પ્રતિષેધ પણ છે. અંતે પંચકર્મમાં વિરેચન માટે ત્રિવૃત, વમન માટે મદન અને દોષાનુસાર તેલ-ઘી-મધુ શ્રેષ્ઠ વાહક કહેવાયા છે.