Adhyaya 103

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्वजारोहणादिविधिर्नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्र्यधिकशततमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारः ईश्वर उवाच जीर्णादीनाञ्च लिङ्गानामुद्धारं विधिना वदे लक्ष्मोज्झितञ्च भग्नञ्च स्थूलं वज्रहतं तथा

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “ધ્વજારોહણાદિ વિધિ” નામનો ૧૦૨મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ૧૦૩મો અધ્યાય “જીર્ણોદ્ધાર” આરંભે છે. ઈશ્વરે કહ્યું—જીર્ણ વગેરે દોષવાળા લિંગોના ઉદ્ધારનું વિધાન હું કહું છું; જે લક્ષ્મી-વિહિન, ભંગાયેલ, અતિસ્થૂલ અથવા વજ્રાઘાતિત હોય.

Verse 2

संपुटं स्फुटितं व्यङ्गं लिङ्गमित्येवमादिकं इत्यादिदुष्टलिङ्गानां योज्या पिण्डी तथा वृषः

સંપુટિત (આવૃત), સ્ફુટિત (ફાટેલું) અથવા વ્યંગ (વિકૃત/દોષયુક્ત) લિંગ વગેરે—આવા દોષવાળા લિંગો માટે પિંડિ (આધાર-પીઠ) તથા વೃಷ (નંદી)નું યથાવિધી યোজন કરવું જોઈએ.

Verse 3

चालितञ्चलितं लिङ्गमत्यर्थं विषमस्थितं दिड्मूढं पातितं लिङ्गं मध्यस्थं पतितं तथा

હલાવાયેલું અથવા અસ્થિર લિંગ; અત્યંત અયોગ્ય સ્થાને મૂકાયેલું; વિષમ સ્થિતિમાં સ્થાપિત; દિશાઓ અંગે ગૂંચવણવાળું; પડેલું લિંગ; તેમજ મધ્યમાં રાખ્યું છતાં પડેલું—આ બધાં દોષ ગણાય છે.

Verse 4

एवंविधञ्च संस्थाप्य निर्ब्रणञ्च भवेद्यदि नद्यादिकप्रवाहेन तदपाक्रियते यदि

આ રીતે સ્થાપ્યા પછી જો તે (લિંગ) ઘા/ચીરા વગેરેથી રહિત બને, અને નદી વગેરેના પ્રવાહથી તે દોષ અથવા અશુદ્ધિ વહેતી જઈ દૂર થાય, તો સ્થાપન શુદ્ધ માનવામાં આવે છે.

Verse 5

ततो ऽन्यत्रापि संस्थाप्य विधिदृष्टेन कर्मणा न्यूनादिदोषनाशार्थं कृत्वेति झ न्यूनादिदोषनाशाय हुत्वेति घ , ज च कर्तर्भोगवत इति ख , छ च त्याज्या पिण्डीति घ निम्नमित्यर्थमिति ज सन्त्याज्यमिति झ सुस्थितं दुस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत्

પછી શાસ્ત્રમાં દર્શાવેલા કર્મ અનુસાર તેને અન્યત્ર પણ પુનઃસ્થાપિત કરીને, ન્યૂનતા વગેરે દોષોના નાશ માટે નિર્ધારિત ક્રિયા કરવી જોઈએ. શિવલિંગ સુસ્થિત હોય કે દુસ્થિત—શિવલિંગને હલાવવું નહીં.

Verse 6

शतेन स्थापनं कुर्यात् सहस्रेण तु चालनं पूजादिभिश् च संयुक्तं जीर्णाद्यमपि सुस्थितं

સો (નિયત વ્યય/દક્ષિણા)થી પુનઃસ્થાપન કરવું, અને હજારથી પ્રતિમા/રચનાનું સ્થાનાંતરણ કરવું. પૂજા વગેરે વિધિઓ સાથે જોડાય તો જર્જરિત વગેરે પણ સુસ્થિર અને સમ્યક્ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

Verse 7

याम्ये मण्डपमीशे वा प्रत्यग्द्वारैकतोरणं विधाय द्वारपूजादि स्थण्डिले मन्त्रपूजनं

યામ્ય (દક્ષિણ) દિશામાં—અથવા વિકલ્પે ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં—મંડપ બનાવવો. પશ્ચિમાભિમુખ દ્વારે એક તોરણ રચી, દ્વારપૂજા વગેરે કરીને, તૈયાર સ્થંડિલ પર મંત્રપૂજન કરવું.

Verse 8

मन्त्रान् सन्तर्प्य सम्पूज्य वास्तुदेवातुं पूर्ववत् दिग्बलिं च वहिर्दत्वा समाचम्य स्वयं गुरुः

મંત્રોને સંતર્પિત કરીને સમ્યક્ પૂજન કરી, પૂર્વવત્ વાસ્તુદેવતાનું પણ પૂજન કરવું. પછી બહાર દિગ્બલિ અર્પણ કરીને, આચમન કરી, ગુરુ સ્વયં (વિધિ) આગળ ચલાવે.

Verse 9

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु शम्भुं विज्ञापयेत्ततः दुष्टलिङ्गमिदं शंभोः शान्तिरुद्धारणस्य चेत्

બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી પછી શંભુને વિનંતી કરવી— “હે શંભો! આ લિંગ દોષયુક્ત છે; જો શાંતિ કરવી હોય તો ઉદ્ધારણ (દૂર કરી) અને પુનઃપ્રતિષ્ઠા દ્વારા જ થવી જોઈએ.”

Verse 10

रुसिस्तवादिविधिना अधितिष्ठस्व मां शिव एवं विज्ञाप्य देवेशं शान्तिहोमं समाचरेत्

“આવાહન અને સ્તુતિની વિધિ મુજબ— ‘હે શિવ, મારામાં અધિષ્ઠાન કર (આ વિધિમાં વિરાજ)’”— એમ દેવેશને નિવેદન કરીને શાંતિ-હોમ કરવો.

Verse 11

मध्वाज्यक्षीरदूर्वाभिर्मूलेनाष्टाधिकं शतं ततो लिङ्गं च संस्थाप्य पूजयेत् स्थिण्डिले तथा

મધ, ઘી, દૂધ અને દૂર્વા—નિર્ધારિત મૂળ સાથે—એકસો આઠ વાર વિધિ કરવી. ત્યારબાદ લિંગ સ્થાપી, તૈયાર સ્થિણ્ડિલ (વેદી-મંચ) પર એ જ રીતે પૂજન કરવું.

Verse 12

ॐ व्यापकेश्वरायेति नाट्यन्तं शिववादिना अकेश्वरायेति तत्त्वेनाभ्यन्तरादिने इति ख ॐ व्यापकेश्वरायेति नात्यन्तशिववाचिनेति घ ॐ व्यापकेश्वरायेति तत्त्वेनात्यन्तवादिने इति छ ॐ व्यापकं हृदयेश्वराय नमः ॐ व्यापकेश्वराय शिरसे नमः इत्य् आद्यङ्गमन्त्राः ततस्तत्राश्रितं तत्त्वं श्रावयेदस्त्रमस्ततः

“ઓં વ્યાપકેશ્વરાય” એમ જપ કરવો. પાઠાંતર પણ જણાવ્યા છે—“નાત્યંતશિવવાદિને”, “નાટ્યંતશિવવાચિને”, અને “તત્ત્વેનાત્યંતવાદિને”. પછી આદ્ય અંગ-મંત્ર—“ઓં વ્યાપકં હૃદયેશ્વરાય નમઃ”, “ઓં વ્યાપકેશ્વરાય શિરસે નમઃ”. ત્યારબાદ ત્યાં આશ્રિત તત્ત્વને શ્રાવિત/સક્રિય કરી, પછી અસ્ત્ર-મંત્રનો પ્રયોગ કરવો.

Verse 13

सत्त्वः कोपीह यः कोपिलिङ्गमाश्रित्य तिष्ठति लिङ्गन्त्यक्त्वा शिवाज्ञाभिर्यत्रेष्टं तत्र गच्छतु

જે અહીં ક્રોધિત થઈ કોપ-લિંગનો આશ્રય લઈને રહે છે, તે તે લિંગ ત્યજી શિવની આજ્ઞાથી જ્યાં ઇચ્છા હોય ત્યાં જાય.

Verse 14

विद्याविद्येश्वरैर् युक्तः स भवोत्र भविष्यति सहस्रं प्रतिभागे च ततः पाशुपताणुना

વિદ્યા અને અવિદ્યા (ગૂઢવિદ્યા) ના ઈશ્વરો સાથે યુક્ત તે અહીં જ ભવ (શિવ) બની જાય છે. અને દરેક ભાગમાં સહસ્રગણું ફળ થાય છે; ત્યારબાદ પાશુપત ‘અણુ’ (સૂક્ષ્મ બીજ-તત્ત્વ) દ્વારા.

Verse 15

हुत्वा शान्त्यम्बुना प्रोक्ष्य स्पृष्ट्वा कुशैर् जपेत्ततः दत्वार्घं च विलोमेन तत्त्वतत्त्वाधिपांस् तथा

હવન કરીને શાંતિજળથી પ્રોક્ષણ કરવું; પછી કુશાથી સ્પર્શ કરીને જપ કરવો. ત્યારબાદ વિલોમ ક્રમથી પણ અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, ક્રમશઃ દરેક તત્ત્વના અધિપતિઓનું પૂજન કરવું.

Verse 16

अष्टमूर्तीश्वरान् लिङ्ग पिण्डिकासंस्थितान् गुरुः विसृज्य स्वर्णपाशेन वृषस्कन्धस्थया तथा

આચાર્ય લિંગ અને પિંડિકામાં સ્થિત અષ્ટમૂર્તિ ઈશ્વરોનું વિધિવત્ વિસર્જન કરીને, પછી સ્વર્ણપાશ વડે આગળનું કર્મ કરે અને તે પાશને નિયમ મુજબ વૃષભના ખભા પર પણ સ્થાપે।

Verse 17

रज्वा वध्वा तया नीत्वा शिवमन्तं गृणन् जनैः तज्जले निक्षिपेन् मन्त्री पुष्ठ्यर्थं जुहुयाच्छतं

દોરડાથી બાંધીને અને એ જ દોરડાથી લઈ જઈ, લોકો શિવમંત્રનું જપ કરતા હોય ત્યારે મંત્રીએ તેને તે જળમાં ડૂબાડવું; પછી પુષ્ટિ માટે સો આહુતિઓ અર્પણ કરવી।

Verse 18

तृप्तये दिक्पतीनाञ्च वास्तुशुद्धौ शतं शतं रक्षां विधाय तद्धाम्नि महापाशुपता ततः

દિક્પતિઓની તૃપ્તિ માટે અને વાસ્તુ-શુદ્ધિ વિધિમાં પણ, દરેક પ્રસંગે સો-સો વાર રક્ષા-વિધાન કરવું; ત્યારબાદ એ જ પવિત્ર ધામમાં મહાપાશુપત (શૈવ વિધાન/મંત્ર)નું અનુષ્ઠાન કરવું।

Verse 19

लिङ्गमन्यत्ततस्तत्र विधिवत् स्थापयेद् गुरुः असुरैर् मुनिभिर्गोत्रस्तन्त्रविद्भिः प्रतिष्ठितं

પછી એ જ સ્થળે આચાર્ય વિધિવત્ બીજું લિંગ સ્થાપે—જે અસુરો, મુનિઓ તથા ગોત્ર અને તંત્રવિધિ જાણનારાઓ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત થયેલું હોય।

Verse 20

प्रभुरत्रेति ख , छ च पाशुपतात्मनेति ख , ग , छ च दर्भैर् जपेत्तत इति ङ मूर्तिमूर्तीश्वरान् लिङ्गे इति ख , घ , ङ , छ च वास्तुमध्ये घ तत्त्वविद्भिरिति ख , घ , छ , ज च जीर्णं वाप्यथवा भग्नं विधिनापि नचालयेत् एष एव विधिः कार्योजीर्णधामसमुद्धृतौ

પ્રતિષ્ઠિત ધામ/મંદિર જીર્ણ કે ભંગાયેલું હોય તોય, વિધિના નામે પણ તેને ખસેડવું નહીં. જીર્ણ ધામના ઉદ્ધાર/પુનઃસ્થાપનમાં આ જ એકમાત્ર વિધિ છે।

Verse 21

खड्गे मन्त्रगणं न्यस्य कारयेत् मन्दिरान्तरं सङ्कोचे मरणं प्रोक्तं विस्तारो तु धनक्षयः

ખડ્ગ પર મંત્રગણનું ન્યાસ સ્થાપી મંદિરનું આંતરિક પ્રાંગણ બનાવડાવવું. અતિસંકોચે મરણ કહેવાયું છે અને અતિવિસ્તારે ધનક્ષય થાય છે.