Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
અધ્યાય ૫૯માં ‘અધિવાસન’ને હરિ-પ્રતિષ્ઠા માટે ભગવાનની સન્નિધિ આવાહન કરીને સ્થિર કરવાની વિધિ તરીકે નિરૂપિત કર્યું છે. અગ્નિદેવ પ્રથમ આંતરિક સાધના કહે છે—આચાર્ય ઓંકારમાં ચેતનાને યોજી ચિત્તને કેન્દ્રિત કરે છે અને લયક્રમથી તત્ત્વોનું પ્રત્યાહાર કરે છે: પૃથ્વી વાયુમાં, વાયુ આકાશમાં, આકાશ મનમાં, મન અહંકારમાં, અહંકાર મહતમાં અને મહત્ અવ્યક્તમાં લીન થાય છે; અવ્યક્તને વાસુદેવ-સ્વરૂપ શુદ્ધ જ્ઞાન કહે છે. પછી સૃષ્ટિ-નકશો (વ્યૂહ/કોસ્મોજેનેસિસ) રૂપે તન્માત્રા, જ્ઞાનેન્દ્રિયો, કર્મેન્દ્રિયો અને સ્થૂલ દેહનું વર્ણન કરીને સાધક વિશ્વને ‘સંસ્કૃત દેહ’ તરીકે વિધિપૂર્વક પુનર્નિર્માણ કરે છે. ત્યારબાદ બીજાક્ષરો દ્વારા તત્ત્વો અને દેહસ્થાનો પર મંત્રન્યાસ, વૈષ્ણવ નામન્યાસ (કેશવથી દામોદર સુધી) તથા ષડંગન્યાસ થાય છે. દ્વાદશ-અર ચક્રમંડલ, સૌર-સોમ્ય કલાઓ, પરિવારપૂજન પછી પ્રતિમામાં હરિની સ્થાપના, વૈષ્ણવ અગ્નિ પ્રજ્વલન, હોમ અને શાંતિ કર્મ, પવિત્ર નદીઓની સ્થાપના, બ્રાહ્મણભોજન, દિક્પતિઓને બલિ અને રાત્રિજાગરણ સાથે પવિત્ર પાઠ દ્વારા અધિવાસનથી સર્વ કર્માંગો પવિત્ર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नपनादिविधानं नाम अष्टपञ्चाशो ऽध्यायः अथोनषष्टितमो ऽध्यायः अधिवासनकथनं भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते सर्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमं
આ રીતે આદિ-મહાપુરાણ, આગ્નેયપુરાણમાં ‘સ્નપનાદિ-વિધાન’ નામનો અષ્ટપંચાશમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘અધિવાસન-કથન’ નામનો એકોનષષ્ટિતમ અધ્યાય આરંભે છે. ભગવાન બોલ્યા—હરિનું સાન્નિધ્ય સ્થાપિત કરનાર કર્મને ‘અધિવાસન’ કહે છે. સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપી પુરુષોત્તમનું ધ્યાન કરીને, પોતાના આત્મભાવને શુદ્ધ અને એકાગ્ર કરી, તે પરમ વિભુમાં પ્રવૃત્ત થવું.
Verse 2
ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीं निःसार्यात्मैकतां कृत्वा स्वस्मिन् सर्वगते विभौ
ઓંકાર સાથે ચિત્તને જોડીને, વ્યક્તિ-અભિમાન ધરાવતી ચિત્શક્તિને અંતર્મુખ કરી, આત્માની એકતા સ્થાપવી અને પોતાના સર્વવ્યાપી વિભુ-સ્વરૂપમાં સ્થિત થવું.
Verse 3
योजयेन्मरुतां पृथ्वीं वह्निवीजेन दीपयेत् संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत्
પૃથ્વી-તત્ત્વને વાયુ-તત્ત્વમાં લીન કરવું; વહ્નિ-બીજથી આંતરિક અગ્નિને પ્રદીપ્ત કરવી. પછી વાયુ દ્વારા અગ્નિનું સંહાર કરી, વાયુને આકાશમાં લઈ જવું.
Verse 4
मतिशालिनीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृत्वा पुंसीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर् विभवैः सह तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत् क्रमाद् बुधः
અધિભૂત અને અધિદેવ—અને ‘સાધ્ય’ નામના વિભવો સહિત—આ બધાને તન્માત્રાઓના પાત્રરૂપે ગોઠવી, વિદ્વાન સાધકે ક્રમશઃ તેમનું લય (પુનઃઅવશોષણ) કરવું.
Verse 5
आकाशं मनसाहत्य मनोहङ्करणे कुरु अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत्
આકાશને મનમાં લીન કરીને મનને અહંકારમાં સ્થાપિત કર. પછી અહંકારને મહત્તત્ત્વમાં વિલીન કરી, તે મહત્તત્ત્વને પણ અવ્યાકૃતમાં લઈ જ.
Verse 6
अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः स तामव्याकृतिं मायामभ्यष्ट सिसृक्षया
જ્ઞાનસ્વરૂપ અવ્યાકૃતને વાસુદેવ કહેવામાં આવે છે. સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી તેમણે તે અવ્યાકૃત માયાને પ્રવર્તિત કરી.
Verse 7
सङ्कर्षणं सं शब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरूपं स चासृजत्
પ્રભુ શબ્દાત્મા સંકર્ષણરૂપે ‘સ્પર્શ’ નામનું તત્ત્વ સર્જ્યું. પછી માયાને ક્ષોભિત કરીને તેજોરূপ પ્રદ્યુમ્નને પણ ઉત્પન્ન કર્યો.
Verse 8
अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकं अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज ह
અનિરુદ્ધ રસમાત્ર તત્ત્વ છે અને બ્રહ્મા ગંધરૂપ તત્ત્વ છે. એ જ અનિરુદ્ધ બ્રહ્મા સાથે આરંભમાં જળની સૃષ્ટિ કરે છે.
Verse 9
तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सो ऽसृजत् पञ्चभूतवत् तस्मिन् सङ्क्रामिते जीवे शक्तिरात्मोपसंहृता
તેમાં તેણે પંચમહાભૂતમય સુવર્ણમય અંડ (હિરણ્યાંડ) સર્જ્યું. જ્યારે જીવ તેમાં પ્રવેશ્યો, ત્યારે સર્જનશક્તિ આત્મામાં ફરી સંહૃત થઈ ગઈ.
Verse 10
प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते जीवोव्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः
જીવ સાથે સંયુક્ત પ્રાણને ‘વૃત્તિમાન’ એટલે ક્રિયાશીલ કહેવાય છે. ‘વ્યાહૃતિ’ નામે ઓળખાતો જીવ પ્રાણોમાં નિવાસ કરતો આધ્યાત્મિક તત્ત્વ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 11
प्राणैर् युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत
ત્યારબાદ પ્રાણોથી યુક્ત થઈ અષ્ટમૂર્તિક બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ. તેમાંથી અહંકાર જન્મ્યો અને તેમાંથી મન ઉત્પન્ન થયું.
Verse 12
अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृता
ત્યારબાદ સંકલ્પ આદિ સાથે પાંચ વિષયો ઉત્પન્ન થયા—શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ—એવું સ્મૃત છે.
Verse 13
ज्ञानशक्तियुतान्येतैर् आरब्धानीन्द्रियाणि तु र् इति ङ, चिहिनितपुस्तकपाठः मनसाहृत्य मनो ऽहङ्करणे क्षरे इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वासुदेवे समाहित इति ङ, इति चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्क्रमते जीव इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चाष्टवृत्तिकीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु
જ્ઞાનશક્તિથી યુક્ત આ ઇન્દ્રિયો કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થાય છે. જીવ મન દ્વારા તેમને પાછા ખેંચી મનમાં, અને પછી ક્ષર અહંકાર-તત્ત્વમાં પ્રવેશ કરે છે. વાસુદેવમાં સમાહિત થતાં આ શક્તિઓ નિયંત્રિત થાય છે. ઇન્દ્રિયો—ત્વક્, શ્રોત્ર, ઘ્રાણ, ચક્ષુ, જિહ્વા અને અંતઃકરણરૂપ બુદ્ધિ।
Verse 14
पादौ पायुःस् तथा पाणी वागुपस्थश् च पञ्चमः कर्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु
પગ, પાયુ, હાથ, વાણી અને પાંચમું ઉપસ્થ—આ પાંચ કર્મેન્દ્રિયો છે. હવે ત્યારબાદ પંચ મહાભૂતો વિષે સાંભળો.
Verse 15
आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते
આમાંથી—આકાશ, વાયુ, તેજ, જલ તથા પૃથ્વી—સ્થૂલ શરીર ઉત્પન્ન થાય છે; તે સર્વ (દેહસ્થ) ક્રિયાઓનો આધાર છે।
Verse 16
एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उत्तमाः जीवभूतं मकारन्तु देवस्य व्यापकं न्यसेत्
આ તત્ત્વોના વાચક મંત્રો ન્યાસ માટે ઉત્તમ કહેવાય છે. ‘મ’કાર—જે જીવસ્વરૂપ છે—તેને દેવના સર્વવ્યાપક ભાવરૂપે સ્થાપિત કરવો।
Verse 17
प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत् हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद् बुधः
‘ભ’કારમાં પ્રાણતત્ત્વ—જે જીવ-ઉપાધિસંબંધિત છે—ન્યાસ કરવો. અને બુદ્ધિમાન સાધકે હૃદયમાં ‘બ’કારને બુદ્ધિતત્ત્વરૂપે સ્થાપિત કરવો।
Verse 18
फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत् मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवं
ત્યાં જ ‘ફ’કારને અહંકારમય તત્ત્વરૂપે ન્યાસ કરવો; અને ‘પ’કારને સંકલ્પથી ઉત્પન્ન મનસ્તત્ત્વરૂપે સ્થાપિત કરવો।
Verse 19
शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत् स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत्
શબ્દ-તન્માત્ર તત્ત્વ માટે ‘ન’કારને મસ્તક પર ન્યાસ કરવો; અને સ્પર્શ-સ્વરૂપ તત્ત્વ માટે ‘ધ’કારને મુખ-પ્રદેશમાં વિન્યસ્ત કરવો।
Verse 20
दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत् थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत्
હૃદય-પ્રદેશમાં રૂપ-તત્ત્વસ્વરૂપ ‘દ’ અક્ષરનો ન્યાસ કરવો. અને વસ્તિ-પ્રદેશમાં રસ-તન્માત્રસ્વરૂપ ‘થ’ અક્ષર સ્થાપિત કરવો.
Verse 21
तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्विनिवेशयेत् णकारं श्रोत्रयोर् न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि
બંને જાંઘોમાં ગંધ-તન્માત્રસ્વરૂપ ‘ત’ અક્ષરનો ન્યાસ કરવો. બંને કાનમાં ‘ણ’ અક્ષર મૂકી ત્વચામાં ‘ઢ’ અક્ષર સ્થાપિત કરવો.
Verse 22
डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकं टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत्
બંને નેત્ર પર ‘ડ’ અક્ષર મૂકવું; જિહ્વા પર ‘ઠ’ અક્ષર; નાસિકા પર ‘ટ’ અક્ષર; અને વાણી-ઇન્દ્રિય (મુખ/વાક્) માં ‘ઞ’ અક્ષરનો ન્યાસ કરવો.
Verse 23
झकारं करयोर् न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः जकारं पदयोर् न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके
વિવેકી સાધકે બંને હાથ પર ‘ઝ’ અક્ષરનો ન્યાસ કરીને પાણિ-તત્ત્વ સ્થાપિત કરવું. બંને પગ પર ‘જ’ અક્ષરનો ન્યાસ કરવો, તથા ગુદામાં ‘છ’ અને ઉપસ્થમાં ‘ચ’ અક્ષર મૂકવા.
Verse 24
विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत्
પાદયુગ્મમાં પૃથ્વી-તત્ત્વ—બીજ ‘ઙ’—નો ન્યાસ કરવો. શ्रोણિ/વસ્તુ પ્રદેશમાં ‘ઘ’ અક્ષર મૂકવું, અને હૃદયમાં ‘ગ’ બીજ સાથે તૈજસ (અગ્નિ) તત્ત્વનો ન્યાસ કરવો.
Verse 25
मकारन्तद्देहस्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत् ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः
“મકારાંતદ્દેહસ્યેતિ”—આ ચિહ્નિત હસ્તપ્રત-પાઠ છે; તેમજ “વિનિયોજયેત્”—આ પણ ચિહ્નિત પાઠ છે. વિદ્વાન સાધકે ખકારને વાયુ-તત્ત્વ સાથે નાસિકામાં સ્થાપિત કરવો; અને કકારને સદા ખ-તત્ત્વ (આકાશ-તત્ત્વ) સાથે મસ્તક પર ન્યાસ કરવો।
Verse 26
हृत्पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्यदैवतं द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः
હૃદય-પુંડરીકમાં સૂર્યદૈવતાધિષ્ઠિત ‘ય’ અક્ષરનો ન્યાસ કરીને, હૃદયમાંથી બાહોતેર હજાર નાડીઓ (સૂક્ષ્મ પ્રવાહો) નીકળે છે।
Verse 27
कलाषोडशसंयुक्तं मकारं तत्र विन्यसेत् तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं वह्नेस्तु मण्डलं
ત્યાં સોળ કલાઓથી સંયુક્ત ‘મ’ અક્ષરનો ન્યાસ કરવો. તેના મધ્યમાં મંત્રસાધકે અગ્નિ-મંડલરૂપ બિંદુનું ધ્યાન કરવું।
Verse 28
हकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः ॐ आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने
ત્યાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ સાધક પ્રણવ (ૐ) સાથે ‘હ’ અક્ષરનો ન્યાસ કરીને જપ કરે—“ૐ આં, પરમેષ્ઠી-સ્વરૂપ આત્મને નમઃ; આં, પુરુષ-સ્વરૂપ આત્મને નમઃ।”
Verse 29
ॐ वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः ॐ वं नमः सर्वात्मने इत्य् उक्ताः पञ्च शक्तयः
“ૐ વાં—મનોનિવૃત્તિ-સ્વરૂપ આત્મને નમઃ; તથા વિશ્વાત્મને નમઃ. ૐ વં—સર્વાત્મને નમઃ।” આ રીતે પાંચ શક્તિઓ (શક્તિ-મંત્રો) કહ્યા છે।
Verse 30
स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि
વિધિના યોગ્ય સ્થાને પ્રથમનો વિનિયોગ કરવો; આસન પર બેસતાં દ્વિતીયા માનવામાં આવી છે; શયનમાં તૃતીયા, અને એ જ રીતે પાનકર્મમાં ચતુર્થીનો વિધાન છે.
Verse 31
प्रत्यर्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः हूङ्कारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिं
પ્રત્યર્ચા (ઉપપૂજા)માં પંચમીનું વિધાન છે; તેને ‘પંચ ઉપનિષદ’ (પાંચ ગુહ્ય અંગો) તરીકે સ્મરે છે. મંત્રમય હરિનું ધ્યાન કરીને મધ્યમાં ‘હૂં’ બીજનો વિન્યાસ કરવો.
Verse 32
यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्मात् मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मूलकं
અતએવ જે મૂર્તિ સ્થાપિત કરવામાં આવે, ત્યારબાદ મૂળમંત્રનો ન્યાસ કરવો. મૂળ સૂત્ર—“ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય।”
Verse 33
शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात् भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत्
ક્રમ પ્રમાણે શિર, નાસિકા અને લલાટ પર; મુખ, કણ્ઠ અને હૃદય પર; બંને ભુજાઓ, બંને જાંઘો અને બંને પગ પર—ન્યાસ કરવો; અને કેશવને શિરે સ્થાપિત કરવો.
Verse 34
नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत् अने इत्य् उक्ताः पञ्चशक्तयः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दानकर्मणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अभ्यर्चायामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षकारमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः या मूर्तिः स्थाप्यते तस्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत्
મુખ પર નારાયણનો ન્યાસ કરવો, ગ્રીવામાં માધવનો ન્યાસ કરવો. બંને ભુજાઓ પર ગોવિંદને સ્થાપિત કરીને, હૃદયમાં વિષ્ણુનો પણ ન્યાસ કરવો.
Verse 35
मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत् कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत्
ન્યાસમાં પીઠ પર ‘મધુસૂદન’ સ્થાપવો; ઉદરમાં ‘વામન’ સ્થાપવો. કક્ષ/પાર્શ્વમાં ‘ત્રિવિક્રમ’ ન્યાસ કરીને, જાંઘા/પિંડળી પર ‘શ્રીધર’ ન્યાસ કરવો.
Verse 36
हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके दामोदरं पादयोश् च हृदयादिषडङ्गकं
ન્યાસમાં જમણી બાજુ ‘હૃષીકેશ’ સ્થાપવો, ગુલ્ફક (ગોઢાળ/ટખા) પર ‘પદ્મનાભ’; અને પગોમાં ‘દામોદર’. ત્યારબાદ હૃદયાદિ ષડઙ્ગ-ન્યાસ કરવો.
Verse 37
एतत् साधारणं प्रोक्तमादिर्मूर्तेस्तु सत्तम अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्
હે સદ્ગુણશ્રેષ્ઠ! આ સામાન્ય વિધિ તરીકે જણાવવામાં આવી છે—મૂર્તિ-સ્થાપનનો પ્રારંભિક નિયમ. અથવા જે દેવતાની સ્થાપના આરંભાય, તેના માટે જ આ વિધિ લાગુ કરવી.
Verse 38
तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत् यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्
તે જ મૂળમંત્રથી સજીવકરણનો વિધાન કરવો. અને જે મૂર્તિનું જે નામ હોય, તે રૂપનું નામ તથા તેનું પ્રથમ અક્ષર (આદ્યાક્ષર) ગ્રહણ કરવું.
Verse 39
तत् स्वैरैर् द्वादशैर् भेद्य ह्य् अङ्गानि परिकल्पयेत् हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरं
પછી તેને પોતાની ઇચ્છાનુસાર બાર રીતે વિભાજિત કરીને અંગ-મંત્રોની રચના કરવી—હે દેવેશ! હૃદયાદિ (ષડઙ્ગ) તથા મૂળને દશાક્ષરી મંત્રરૂપે પણ પ્રયોગ કરવો.
Verse 40
यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत् चक्राब्जमण्दले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा
જેમ દેવતામાં તત્ત્વોનું વિનિયોજન થાય છે તેમ પોતાના દેહમાં પણ તત્ત્વ-ન્યાસ કરવો જોઈએ. ચક્રાકાર કમળ-મંડળમાં વિષ્ણુને ગંધ આદિ ઉપચારોથી તેવી જ રીતે પૂજવો.
Verse 41
पूर्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं सपरिच्छदं शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्य् उपरिष्टाद्विचिन्तयेत्
પૂર્વવત્ આસનનું ધ્યાન કરવું—અંગરૂપ અને પરિચ્છદ સહિત. અને તેના ઉપર બાર આરાવાળું શુભ ચક્ર પણ વિશેષ રીતે વિચારવું.
Verse 42
त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि स्वरैस्तच्च समन्वितं पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्
પછી સ્વરવર્ણોથી સંયુક્ત, ત્રણ નાભિ અને બે નેમિવાળું ચક્ર સ્થાપિત કરવું. ત્યારબાદ પીઠપ્રદેશમાં પ્રાજ્ઞ સાધકે પ્રકૃતિ આદિ તત્ત્વોનો ન્યાસ કરવો.
Verse 43
पूजयेदारकाग्रेषु सूर्यं द्वादशधा पुनः एदाहुतिभिस् तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् तन्मात्रमिति ग, चिह्ह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् समात्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशाग्रेषु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशारेषु इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्
બાર અગ્રો પર સૂર્યની બાર રીતે પૂજા કરવી; અને તે પ્રમાણે આહુતિઓ પણ અર્પણ કરવી. ત્યાં સોળ કલાઓથી સંયુક્ત સોમનું પણ ધ્યાન કરવું.
Verse 44
सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्
શ્રેષ્ઠ દેશિકે નાભિમાં બળ સહિત ત્રિતયનું ધ્યાન કરવું; અને ત્યાં મધ્યમાં બાર દળવાળું પદ્મ પણ વિચારવું.
Verse 45
तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य च दिशिकः प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरान्
તે (યજ્ઞસ્થાન/મંડલ)માં પૌરુષી શક્તિનું ધ્યાન કરીને તેની વિધિવત્ અર્ચના કરવી; પછી પ્રતિમામાં હરિ (વિષ્ણુ)નો ન્યાસ કરીને ત્યાં દેવગણો સહિત તેમની પૂજા કરવી.
Verse 46
गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात् द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत्
ગંધ, પુષ્પ વગેરે દ્વારા ક્રમશઃ દેવતાની સाङ્ગ (અંગોપાંગসহ) તથા સાવરણ (આવરણ-દેવતાઓসহ) વિધિવત્ પૂજા કરવી; ત્યારબાદ દ્વાદશાક્ષર બીજમંત્રોથી કેશવ આદિનું સમર્ચન કરવું.
Verse 47
द्वादशारे मण्डले तु लौकपालादिकं क्रमात् प्रतिमामर्चयेत् पश्चाद्गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः
દ્વાદશાર મંડલમાં દ્વિજ ક્રમશઃ લોકપાલ આદિની પ્રતિમાઓનું અર્ચન કરવું; ત્યારબાદ ગંધ, પુષ્પ વગેરે દ્વારા તેમનું ઉપચાર-પૂજન કરવું.
Verse 48
पौरुषेण तु सूक्तेन श्रियाः सूक्तेन पिण्डिकां जननादिक्रमात् पश्चाज्जनयेद्वैष्णवानलं
પૌરુષ સૂક્ત અને શ્રી સૂક્ત દ્વારા પિંડિકા (યજ્ઞપિંડ)નું નિર્માણ કરવું; ત્યારબાદ જનન આદિ વિહિત ક્રમ અનુસાર વૈષ્ણવ અગ્નિ પ્રજ્વલિત/ઉત્પન્ન કરવો.
Verse 49
हुत्वाग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते
‘હુતમ્’ કહી આહુતિ અર્પણ કરીને, બુદ્ધિમાન પુરુષે કુંડમાં અગ્નિનું પ્રણયન (લઈ જઈ સ્થાપન) કરવું. અગ્નિ-પ્રણયનનો મંત્ર ‘ત્વમ્ અગ્ને …’ છે; કારણ કે ત્યાં અગ્નિને ‘અગ્નિ’ કહીને સંબોધવામાં આવે છે.
Verse 50
दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः
દક્ષિણ દિશામાં ‘હુતમ્ ઇતિ’ ઉચ્ચારી વિદ્વાન્ આચાર્યે કુંડાગ્નિનું સ્થાપન કરવું. પૂર્વ દિશામાં ‘અગ્નિમ્ અગ્નિ’ ઉચ્ચારી કુંડાગ્નિનું સ્થાપન કરવું.
Verse 51
उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते
ઉત્તર દિશામાં ‘અગ્નિમ્ અગ્નિ હવામહે’ જપ કરતાં અગ્નિનું સ્થાપન કરવું. અગ્નિ-પ્રણયનનો મંત્ર—‘ત્વમ્ અગ્ને હ્યગ્નિરુચ્યતે’, એટલે ‘હે અગ્નિ, તું જ અગ્નિ કહેવાય છે’.
Verse 52
पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकं कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस् तथा
પલાશની સમિધાઓ ઇંધણરૂપે લઈ એક હજાર આઠ આહુતિઓ આપવી; અને દરેક કુંડમાં વેદપાઠ વગેરે મંત્રો સાથે ચોખાના દાણા પણ હોમ કરવા.
Verse 53
साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतं कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च
વ્યાહૃતિઓ સાથે ઘી મિશ્રિત તલની આહુતિ આપવી; અને મૂળમંત્રથી ઘૃતાહુતિ કરવી. ત્યારબાદ મધુરત્રિતય સાથે શાંતિહોમ પણ કરવો.
Verse 54
द्वादशार्णैः स्पृशेत् पादौ नाभिं हृन् मस्तकं ततः घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्धन्यथो ततः
દ્વાદશાક્ષર મંત્રથી પહેલા પગને સ્પર્શ કરવો, પછી નાભિ, હૃદય અને મસ્તકને. અગ્નિમાં ઘી, દહીં અને દૂધની આહુતિ આપી, ત્યારબાદ શિરોચ્ચ (મૂર્ધા)ને સ્પર્શ કરવો.
Verse 55
ध्यात्वा पश्चात्तु देशिक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्र तान् पूजयेत् सुरामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश् चतस्रः स्थापयेन्नदीः गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती
ત્યારબાદ ધ્યાન કરીને (ચિહ્નિત પાંડુલિપિ-પાઠ મુજબ ‘દેશિક…’ અને ‘સુરામ…’ એવો પાઠભેદ) તેમનું પૂજન કરવું. શિર, નાભિ અને પાદ સ્પર્શ કરીને ચાર પવિત્ર નદીઓ સ્થાપવી—ગંગા, યમુના, ગોદાવરી અને ક્રમથી નામ લઈને સરસ્વતી।
Verse 56
दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्र्या श्रपयेच्चरुं होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद्द्विजान्
વિષ્ણુ-ગાયત્રીથી (આહુતિ/અગ્નિ) પ્રજ્વલિત કરવું; અને (સામાન્ય) ગાયત્રીથી ચરુ રાંધવો. પછી હોમ કરવો, બલિ આપવી, અને અંતે દ્વિજ અતિથિઓને ભોજન કરાવવું।
Verse 57
सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेमगां गुरवे ददेत् दिक्पतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्याच्च जागरं ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्
સમાધિ-વિધિના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓની તૃપ્તિ માટે ગુરુને સુવર્ણ ગાય દાન આપવી. દિક્પતિઓને બલિ અર્પણ કરીને રાત્રે જાગરણ કરવું; અને બ્રહ્મગીતા વગેરે પવિત્ર મંત્રોચ્ચારથી સર્વ ભાગોનું અધિવાસન (સંસ્કાર) કરવું।
Frequently Asked Questions
A highly specific nyāsa taxonomy: seed-syllables are installed onto precise body regions to encode tattvas (tanmātras, indriyas, mahābhūtas) and then overlaid with Vaiṣṇava nāma-nyāsa (Keśava–Dāmodara), forming a ritual ‘subtle-body architecture’ prior to icon installation and homa.
It turns metaphysics into sādhana: by dissolving the elements back to the unmanifest Vāsudeva and then reinstalling them as mantra-structured reality, the practitioner aligns inner consciousness (mukti orientation) with precise consecratory action in space and community (bhukti orientation).