Jyotisha & Yuddhajayarnava
Astrology & Military Strategy
Covers Vedic astrology (jyotisha) including planetary movements, omens, and muhurtas alongside military strategy and the science of warfare victory.
Adhyayas in Jyotisha & Yuddhajayarnava
Adhyaya 121
अध्याय १२१ — ज्योतिःशास्त्रम् (Jyotiḥśāstra / Astral Science)
ભગવાન અગ્નિ જ્યોતિષશાસ્ત્રને શુભ-અશુભ ફળના વિવેકપૂર્ણ નિર્ણય માટેનું સંક્ષિપ્ત સારરૂપ વિજ્ઞાન કહીને પ્રારંભ કરે છે. આ અધ્યાય મુહૂર્ત-માર્ગદર્શિકા સમાન છે: લગ્નમાં નક્ષત્ર-સંબંધ (ષટ્કાષ્ટક વગેરે દોષ ટાળવા), કેટલાક ગ્રહ-પરિવર્તન અને અસ્ત અવસ્થાઓમાં (વિશેષ કરીને ગુરુ–શુક્ર) નિષેધ, તેમજ ગુરુના વક્રી અથવા અતિશીઘ્ર ગમનમાં વર્જ્યકાલ જણાવે છે. પછી પુન્સવન, અન્નપ્રાશન, ચૂડાકર્મ/કર્ણવેધ, ઉપનયન સંબંધિત ક્રિયાઓ, ઔષધસેવન, રોગમોચન સ્નાન અને વેપારમાં (કેટલાક નક્ષત્રોમાં ખરીદી/વેચાણ) સમયનિયમો આપે છે. શ્રીં–હ્રીં સંપુટ, સ્તંભન, મૃત્યુનિવારણ જેવા મંત્ર-યંત્રપ્રયોગો પણ મુહૂર્ત સાથે જોડાય છે. આગળ ભાવફળ, નવતારા/તારાબલ, ત્રિપુષ્કર યોગ, કરણોથી સંક્રાંતિ-નિમિત્ત, ગ્રહણ-પુણ્યવિધાન અને અંતે ગ્રહદશાના સમયમાન વર્ણવાય છે. સમગ્ર રીતે કાળજ્ઞાનને ધર્મ, કર્મસિદ્ધિ, સમાજસ્થિરતા, સમૃદ્ધિ અને રક્ષણનું સાધન ગણાવવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 122
Chapter 122 — Kāla-gaṇana (Computation of Time)
અગ્નિ સૂર્યગતિ પર આધારિત સુવ્યવસ્થિત કાળ-ગણના (સમાગણ) અને ચૈત્રથી શરૂ થતા ચંદ્રમાસોના ક્રમનું તકનીકી વર્ણન કરે છે. સંખ્યાશબ્દ/સંકેતો અને સ્થાનક્રિયાઓથી નિયમબદ્ધ ગણિત કરીને વાર, તિથિ, નાડી/ઘટિકા, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ જેવા પંચાંગ-અંગો કાઢવાની પદ્ધતિ આપવામાં આવી છે. બાદબાકી, 60થી ગુણાકાર, ભાગફલ-શેષ, ઋણ/‘દેવું’ મૂલ્યોનું સંચાલન, માસવાર સુધારાઓ, તથા કેટલીક રાશિઓથી ઉલટી ગણતરી જેવા વિશેષ નિયમો પણ છે. અશૌચ અથવા પ્રક્રિયા-ભેદથી થયેલી ત્રુટિ માટે ગણિતીય તફાવતના પ્રમાણમાં પ્રાયશ્ચિત્ત-હોમાદિ પ્રતિપૂર્તિ અર્પણનું વિધાન છે. અંતે સૂર્ય-ચંદ્રમાન સમ કરીને યોગ સ્થિર કરવો અને પ્રતિપદાએ કિંતુઘ્ન સહિત કરણ-નિર્ણયના નિયમો આપી, યોગ્ય સમયે કર્મ, સામાજિક વ્યવસ્થા અને બ્રહ્માંડિય ધર્મ સાથે સંવાદ સાધતી ધર્મ-તકનીક તરીકે કાળગણનાને સ્થાપે છે।
Adhyaya 123
युद्धजयार्णवीयनानायोगाः (Various Yogas from the Yuddha-jayārṇava)
પૂર્વ વિભાગમાં કાલ-ગણના (સમયગણિત) પૂર્ણ કરીને ભગવાન અગ્નિ ‘યુદ્ધજયાર্ণવ’માંથી સંકલિત યુદ્ધ-વિજયવિદ્યાનો સાર આરંભે છે. અહીં વર્ણો અને તિથિઓને નંદા વગેરે વર્ગોમાં વહેંચી કાર્ય-નિર્ણય કરવામાં આવે છે, અને અક્ષર-સમૂહોને ગ્રહાધિપતિઓ સાથે જોડીને ભાષિક-આકાશીય સંકેતજાળ રૂપે શકુન/દિવ્યજ્ઞાન સ્થાપિત થાય છે. નાડી-સ્પંદન, ઉચ્છ્વાસ અને પલ જેવા કાલમાનોથી દેહ-કાલ સંકેતો દ્વારા ફળ-નિર્ણય જણાવાયો છે. પછી સ્વરોદય-ચક્ર, શનિ-ચક્ર, કૂર્મ-ચક્ર અને રાહુ-ચક્રની વિભાગરચના, દિશા-સ્થાપના અને મૃત્યુદાયક ભાગો નિર્દિષ્ટ થાય છે; નક્ષત્ર-મુહૂર્ત નામોથી કયા સમયે કયું કર્મ યોગ્ય તે નક્કી થાય છે. અંતે ભૈરવ-મંત્રના રક્ષાત્મક પ્રયોગો—શિખા-બંધ, તિલક, અંજન, ધૂપ-લેપન—અને ધારણયોગ્ય ઔષધિઓ, વશીકરણ-યોગ, તિલક-લેપ તથા તેલ વગેરે વિજયાર્થે કહ્યા છે; આમ જ્યોતિષ, વિધિ-તંત્ર અને ઔષધપ્રયોગનો ધર્માનુગત સમન્વય પ્રગટ થાય છે।
Adhyaya 124
Chapter 124 — युद्धजयार्णवीयज्योतिःशास्त्रसारः (Essence of the Jyotiḥśāstra of the Yuddhajayārṇava)
આ અધ્યાય યુદ્ધજયાર্ণવ-આધારિત જ્યોતિષશાસ્ત્રનો આરંભ કરે છે અને યુદ્ધવિજયને પવિત્ર-તકનીકી માળખા સાથે જોડે છે—વર્ણ, બીજાક્ષર, મંત્ર-પીઠ, નાડીઓ અને ઔષધિ વગેરે સહાયક દ્રવ્યો. અગ્નિ, ઈશ્વરે ઉમાને આપેલા ઉપદેશનો પ્રતિધ્વનિ કરતાં, શુભ-અશુભ વિવેક તથા મંત્રધ્વનિની ચોક્કસ અનુરૂપતા યુદ્ધજયનું કારણ છે એમ કહે છે. પછી મંત્રશક્તિનું મૂળ સૃષ્ટિકથનમાં સ્થાપિત થાય છે—શક્તિ પંદરાક્ષરી સામર્થ્યરૂપે પ્રગટ થઈ જગતની પ્રવૃત્તિ કરાવે છે; ‘પંચ મંત્ર’ મંત્ર-પીઠ ઉત્પન્ન કરે છે, જેને સર્વ મંત્રોનું જીવન-મરણ તત્ત્વ કહેવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ વૈદિક મંત્ર-દેવતા સંબંધો, બ્રહ્મમાં સ્થિત સ્વર-કલાઓ, અંતર્નાદ, મોક્ષસૂચક ‘ઇકાર’, તેમજ ઇન્દ્રિય-શક્તિ-નાડી સંબંધો ક્રમબદ્ધ રીતે વર્ણવાય છે. અંતે રણવિજય માટે અંગન્યાસ અને મૃత్యુંજય પૂજાનું વિધાન છે અને મંત્ર-પીઠ નષ્ટ થાય તો મંત્રપ્રાણ મૃતવત્ થાય—આ વાત દૃઢ કરવામાં આવે છે।
Adhyaya 125
Adhyāya 125 — Karṇamoṭī Mahāvidyā, Svarodaya-Prāṇa Doctrine, and Yuddha-Jaya Jyotiṣa
ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને યુદ્ધવિજય માટે એવી વિદ્યા શીખવે છે જેમાં મંત્રવિદ્યા, સૂક્ષ્મશરીર-પ્રાણતત્ત્વ અને યુદ્ધ-જ્યોતિષનો સંયોગ છે. અધ્યાયની શરૂઆત કર્ણમોટી-મંત્રથી થાય છે; તે ક્રોધાત્મક કાર્યસૂત્ર રૂપે મરણ/પાતન, મોહન અને ઉચ્ચાટન કર્મોમાં પ્રયોગી કહેવાયો છે; પછી કર્ણમોટીને સ્વરોદય (સ્વરપ્રવાહ) અને નાભિથી હૃદય સુધી પ્રાણગતિ પર આધારિત ‘મહાવિદ્યા’ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. કાન/આંખ ભેદન જેવા મર્મ-તર્ક અને હૃદય–પાયુ–કંઠ જેવા આંતરિક લક્ષ્યો દ્વારા જ્વર, દાહ વગેરે ઉપદ્રવો તથા શત્રુબળના પ્રતિરોધની રીતો આવે છે. ત્યારબાદ વાયુચક્ર, તેજસ અને રસચક્રમાં શક્તિઓનું વર્ગીકરણ અને ૩૨ માતૃકાઓનું અષ્ટકક્રમમાં વિન્યાસ જણાવાય છે. પંચવર્ગ વર્ણશક્તિથી જયસાધન, પછી તિથિ–નક્ષત્ર–વાર યોગ, દૃષ્ટિ, પૂર્ણ/રિક્ત રાશિ-ન્યાય અને ગ્રહફલના યુદ્ધ-નિર્ણયો આપવામાં આવ્યા છે. દેહચિહ્નોના શુકન, રાહુચક્રની દિશાક્રમ વ્યવસ્થા અને વિજયલક્ષણો પછી સ્તંભનવિધિ, ઔષધ/તાબીઝ રક્ષા, શ્મશાનાગ્નિ પ્રયોગ અને હનુમાન પટના દર્શનમાત્રથી શત્રુ વિદ્રાવણનું વર્ણન છે।
Adhyaya 126
Chapter 126 — Nakṣatra-nirṇaya (Determination of the Lunar Mansions) and Rāhu-Based Victory/Defeat Omens
ઈશ્વર સૂર્ય જે નક્ષત્રમાં છે તેને શિર, મુખ, નેત્ર, હૃદય, અંગો, કટિ, પુચ્છ જેવા દેહભાગો સાથે જોડીને “નક્ષત્ર-દેહગોળ” દ્વારા શુભ-અશુભ પરિણામ નક્કી કરવાની રીત જણાવે છે. ત્યારબાદ યુદ્ધજયાર্ণવ શૈલીમાં રાહુનું સર્પફણા-ચિત્ર આવે છે—૨૮ બિંદુ લખી, રાહુસ્થિત નક્ષત્રથી શરૂ કરીને ૨૭ નક્ષત્રોની ગોઠવણી; તેમાં ખાસ કરીને સાતમા સંબંધિત સ્થાનો યુદ્ધમાં મૃત્યુ/દોષના સંકેત, અને અન્ય સ્થાનો માન, વિજય, કીર્તિ આપનાર કહેવાય છે. યામના અર્ધવિભાગોના ગ્રહાધિપતિઓ ગણાવી, શનિ–સૂર્ય–રાહુને “પાછળ” રાખવાથી યુદ્ધ, મુસાફરી અને જુગારમાં પણ સફળતા મળે એવો નિયમ આપે છે. આગળ નક્ષત્રોને સ્થિર, શીઘ્ર, મૃદુ, ઉગ્ર તથા પિતૃ/નૈઋત વગેરે વર્ગોમાં વહેંચી યાત્રા, પ્રતિષ્ઠા, નિર્માણ, ખોદકામ અને રાજકર્મ માટે મુહૂર્ત પસંદગી સમજાવે છે. અંતે તિથિ-દાહના નિયમો, તિથિ–વાર–નક્ષત્રના ત્રિપુષ્કર યોગોથી ફળવૃદ્ધિ, યાત્રા-પરત આવવાના સંકેતો, અને ગંડાંત જેવી ભયંકર સંધિઓમાં શુભકર્મ તથા પ્રસવ સુધી માટે ગંભીર જોખમની ચેતવણી આપે છે.
Adhyaya 127
Determination of the Nakṣatras (नक्षत्रनिर्णयः) — Chapter Conclusion Notice
આ વિભાગ ગ્રંથનો એક ‘સંધિ’રૂપ કડી છે—તે પૂર્વવર્તી “નક્ષત્ર-નિર્ણય” અધ્યાયનું ઔપચારિક સમાપન કરે છે અને આગળ વધુ પ્રયોગાત્મક જ્યોતિષ તથા વિજયમુખી વિભાગમાં પ્રવેશનો સંકેત આપે છે. નક્ષત્ર-નિર્ધારણ પૂર્ણ થતાં પુરાણ વર્ગીકરણાત્મક ખગોળ/જ્યોતિષ સિદ્ધાંતમાંથી આગળ વધી મુહૂર્ત, સમય-લક્ષણો અને ગ્રહ-નક્ષત્ર પરિબળો વાસ્તવિક કાર્યોમાં કેવી રીતે અપનાવવાના તે અંગે નિયમો તરફ વળે છે. અગ્નિપુરાણની વિશ્વકોશીય પદ્ધતિમાં આવા ઉપસંહાર માત્ર લિપિકીય નથી; તેઓ નક્ષત્ર-તત્ત્વથી રાજધર્મ, અભિયાન અને જાહેર જીવનના નિર્ણય-નિયમો સુધી પાઠ્યક્રમ જેવી પ્રગતિ જાળવે છે।
Adhyaya 128
The Koṭacakra (कोटचक्रम्) — Fort-Diagram and Nakṣatra-Directional Mapping for Victory
યુદ્ધજયાર્ણવની પરંપરામાં ઈશ્વર ‘કોટચક્ર’ શીખવે છે—દુર્ગસ્થાન માટેનું તકનીકી આલેખ, જેમાં બાહ્ય કોટ, અંદરનો ચોરસ અને મધ્યમાં વધુ એક ચોરસ—એ રીતે સ્તરિત ચોરસ-રચના હોય છે. પછી જ્યોતિષને દિશા-રણનીતિ સાથે જોડીને દિશાઓ તથા નાડી-વિભાગોમાં રાશિઓ અને નિશ્ચિત નક્ષત્રોની ગોઠવણી બતાવવામાં આવે છે; બાહ્ય-નાડી અને મધ્ય/અંતર્નાડીનો ભેદ પણ કરાયો છે. આ દિગ્જ્યોતિષ વ્યવહારુ બને છે—કોટના મધ્ય ક્ષેત્રમાં શુભ ગ્રહો અનુકૂળ નક્ષત્રો સાથે હોય તો વિજયનું સૂચન, જ્યારે કેટલાક મધ્ય-યોગો વિઘ્ન અને અશાંતિ દર્શાવે છે. અંતે પ્રવેશ-નિર્ગમન નક્ષત્રો મુજબ નિયમો, શુક્ર-બુધ-મંગળ તથા ‘ચાર-ભેદ’ જેવી ગુપ્તચર-સૂચનાઓથી નિર્ણય લઈ, ભૂમિતિ-કાલગણના-દૈવી ચિહ્નોનું સંકલન ધરાવતી ધર્માધારિત કોટજય પદ્ધતિ રજૂ થાય છે।
Adhyaya 129
अर्घकाण्डम् (Argha-kāṇḍa) — Standards of Argha and Month-wise Prescriptions under Portent Conditions
યુદ્ધજયાર্ণવ પ્રવાહમાં આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ યુદ્ધની રેખાચિત્રાત્મક ચર્ચાથી વળી, અપશકુન ઊભા થાય ત્યારે ધર્મસંગત આર્થિક પ્રતિસાદ સમજાવે છે. ઉલ્કાપાત, ભૂકંપ, અશુભ ગર્જના, ગ્રહણ, ધૂમકેતુદર્શન અને દિગ્દાહ—જ્યોતિષ મુજબ આ વિક્ષોભનાં ચિહ્નો છે; તેથી શાંતિ અને સ્થિરતા માટે ‘અર્ઘ’નું પ્રમાણ (નિયત દાન-પ્રતિસાદ) નિર્ધારિત થાય છે. સાધકે માસે માસે સંકેતોનું અનુસરણ કરીને સંગ્રહ અને દાનનું પ્રમાણ વધારવું—ચૈત્રમાં છ માસની અંદર પરિણામ તીવ્ર, વૈશાખમાં સંગ્રહનું છગણું વૃદ્ધિ, જ્યેષ્ઠ-આષાઢમાં યવ-ઘઉં જેવા મુખ્ય ધાન્ય પર ભાર. આગળ શ્રાવણમાં ઘી/તેલ, આશ્વિનમાં વસ્ત્ર અને ધાન્ય, કાર્તિકમાં ધાન્ય, માર્ગશીર્ષમાં ખરીદેલ દાનવસ્તુઓ, પુષ્યમાં કેસર/સુગંધ દ્રવ્યો, માઘમાં ધાન્ય, ફાલ્ગુનમાં ખરીદેલ સુગંધિત દ્રવ્યો જણાવ્યા છે. આમ શકુનવિદ્યા, ઋતુઆર્થિક વ્યવસ્થા અને ધર્મદાનને વિજય-વિધિરૂપ પ્રોટોકોલમાં જોડવામાં આવે છે.
Adhyaya 130
Chapter 130: घातचक्रम् (Ghāta-cakra) — Maṇḍalas, Portents, and Regional Prognostics for Victory
ભગવાન અગ્નિ ઘાતચક્રનું ઉપદેશ આરંભીને વિજયલક્ષી મંડલોને ચાર વિભાગમાં સમજાવે છે અને પછી આગ્નેય મંડલના લક્ષણો વિશેષ રીતે વર્ણવે છે. વિકૃત પવન, સૂર્ય-ચંદ્રના પરિષ્કાર/પરિવેષ, ભૂકંપ, ભયંકર ગર્જના, ગ્રહણ, ધૂમકેતુ, ધૂમ્ર જ્વાળા, રક્તવર્ષા, તીવ્ર ઉષ્મા અને શિલાપાત જેવા અપશકુનોને રોગ, દુર્ભિક્ષ, દૂધની ઉપજ ઘટવી અને પાકનાશ જેવી સામાજિક-પર્યાવરણીય વ્યથાઓ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. ત્યારબાદ નક્ષત્ર અનુસાર આ નિમિત્તોના ભૂ-રાજકીય ફળ જણાવે છે—ઉત્તરાપથ તથા અન્ય જનપદોમાં નિશ્ચિત નક્ષત્રકાળે પતન, અને વાયવ્ય, વારુણ, માહેન્દ્ર જેવી દિશા/તત્ત્વાધિપત્યવાળી નક્ષત્રશ્રેણીઓથી વિનાશથી આરોગ્ય-સમૃદ્ધિ સુધી ભિન્ન પરિણામ. મુખગ્રામ-પુચ્છગ્રામ જેવા ગ્રામપ્રકારો, એક રાશિમાં ચંદ્ર–રાહુ–સૂર્ય સંયોગ, તથા તિથિસંધિએ સોમગ્રામ નક્કી કરવાનો નિયમ પણ છે. સમગ્ર અધ્યાય ધર્મરક્ષાર્થે યુદ્ધજ્યોતિષ અને રાજ્ય-પ્રગ્નોસ્ટિક્સરૂપ આગ્નેય વિદ્યાનું દર્શન કરાવે છે।
Adhyaya 131
Ghāta-cakra and Related Diagrams (घातचक्रादिः)
આ અધ્યાયમાં (ઘાતચક્રાદિઃ) ઈશ્વરરૂપ અગ્નિ યുദ്ധજયાર్ణવમાં યુદ્ધ માટે જ્યોતિષ આધારિત સુવ્યવસ્થિત નિર્ણયપદ્ધતિ શીખવે છે. સ્વરચક્રમાં સ્વરોને દિશાઓમાં દક્ષિણાવર્ત ક્રમે ગોઠવાય છે, ચૈત્રથી માસચક્ર ફેરવાય છે અને પ્રતિપદા થી પૂર્ણિમા સુધી તિથિઓ ચિહ્નિત થાય છે. ચૈત્ર-ચક્રના વિશેષ ‘સંપર્કો’ પરથી શુભ-અશુભ નક્કી થાય—વિષમ ગોઠવણી શુભ, સમ ગોઠવણી અશુભ. નામાક્ષર અને હ્રસ્વ/દીર્ઘ સ્વર-તર્કથી ઉચ્ચારના આરંભ/અંતે સ્વરારોહણને મૃત્યુ કે વિજયના શુકન તરીકે વાંચે છે. નરચક્રમાં નક્ષત્રસમૂહને દેહાકૃતિ પર ન્યાસ (મસ્તક, મુખ, નેત્ર, હસ્ત, કર્ણ, હૃદય, પાદ, ગુપ્ત પ્રદેશ) દ્વારા સ્થાપે છે; સૂર્ય શનિ, મંગળ અને રાહુ સાથે એક જ નક્ષત્રમાં હોય તો ઘાતક યોગ કહેવાયો છે. અંતે જયચક્રમાં અક્ષરલેખન અને રેખાજાળથી દિશા, ગ્રહ, ઋષિ, તિથિ, નક્ષત્ર વગેરે ગોઠવી, નામ-સમૂહને આઠ (વસુ)થી ભાગીને અને પશુ-પ્રતીકો દ્વારા બળક્રમ નક્કી કરીને યુદ્ધશુકનનું સંક્ષિપ્ત વિશ્લેષણ આપવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 132
Adhyaya 132 — Sevā-cakra and Tārā-cakra (Indicators of Gain/Loss, Compatibility, and Risk)
ભગવાન અગ્નિ સેવાચક્રનું વર્ણન કરે છે—આ જ્યોતિષ આધારિત નિદાનચક્ર છે, જેમાં લાભ–અલાભ તથા પિતા, માતા, ભાઈ અને દાંપત્ય/આશ્રિત સંબંધોના પરિણામો જાણી શકાય છે. ઊભા-આડા વિભાગોથી ૩૫ ખાણાવાળું જાળું બનાવી સ્વરો અને સ્પર્શ વ્યંજનોની અક્ષર-સ્થાપના કરીને, નામના ધ્વનિ-વર્ગીકરણથી ફળનિર્ણય જણાવાયો છે. ફળ શુભ—સિદ્ધ, સાધ્ય, સુસિદ્ધ; અશુભ—અરી, મૃત્યુ; કાર્યમાં શત્રુ/મૃત્યુ સૂચક સ્થિતિ ટાળવાની ચેતવણી છે. અક્ષરગણોને દેવ, દૈત્ય, નાગ, ગંધર્વ, ઋષિ, રાક્ષસ, પિશાચ, મનુષ્ય વગેરે સાથે જોડીને બળક્રમ બતાવ્યો છે અને ધર્મનિયમ—બળવાને દુર્બળને ન પીડવો—સ્થાપિત કર્યો છે. પછી તારાચક્ર પદ્ધતિમાં નામના પ્રથમ અક્ષરથી નક્ષત્ર નક્કી કરી, માત્રા ગણતરી કરીને ૨૦થી ભાગ આપી જન્મ, સંપત, વિપત, ક્ષેમ વગેરે ફળ મળે છે. અંતે રાશિ-મૈત્રી/વૈરનાં જોડાં આપીને ‘મિત્ર રાશિ’ હેઠળ સેવા ન કરવી એવી નીતિ સાથે સંબંધ-રણનીતિ જોડાય છે।
Adhyaya 133
Chapter 133 — Various Strengths (Nānā-balāni) in Jyotiṣa and Battle-Protection Rites
અગ્નિભગવાન યುದ್ಧજયાર્ણવના પ્રવાહમાં જ્યોતિષ-નિદાનને રણવિજય સાથે જોડે છે. પ્રથમ ‘ક્ષેત્રાધિપ’ (યોદ્ધા-નાયક) માટે સમતોલ દેહરચના અને પ્રકૃતિના લક્ષણો કહી, પછી સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગળ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર, શનિની સ્થિતિ મુજબ સ્વભાવ અને ભાગ્યફળનું નિરૂપણ કરે છે. ત્યારબાદ દશાફળ તરીકે ધન, ભૂમિ, રાજસમૃદ્ધિ વગેરે જણાવી, નાડીપ્રવાહ (ડાબો/જમણો શ્વાસ) અને નામના અક્ષર-સમ/વિષમથી શકુનવિચાર, તેમજ વેપાર અને યુદ્ધના પરિણામ-નિર્ણયમાં તેનો ઉપયોગ વિસ્તારે છે. આગળ અગ્નેયવિદ્યામાં ભૈરવ-કેન્દ્રિત શસ્ત્રમંત્રોના ન્યાસ-જપથી શત્રુસેનાને પરાજિત કરી ભગાડવાના પ્રયોગો, શ્મશાનદ્રવ્યોથી સેનાભંગ અને દોરેલી પ્રતિમામાં નામલેખનની વિધિ આપે છે. ગરુડ/તાર્ક્ષ્યચક્ર વિજય, વિષનાશ અને ભૂત-ગ્રહપીડા શમન માટે ધ્યાન તથા વર્ણવિન્યાસ સાથે શીખવાય છે. અંતે પિચ્છિકા વિધિ (ગ્રહણજપ), દૂરપ્રતિષેધ/ભંગ પ્રક્રિયા, પાંદડાં પર લખાતી માતૃકા વિદ્યાઓ, બીજગર્ભિત કમળદળવાળું રક્ષાયંત્ર, મૃત્યુંજય વ્યૂહ અને ‘ભેલખી’ વિદ્યા દ્વારા શત્રુની માયિક મૃત્યુપ્રયોગોનું નિવારણ—અને તલવારયુદ્ધમાં અજેયતા—એવો ઉપસંહાર છે.
Adhyaya 134
Adhyāya 134 — त्रैलोक्यविजयविद्या (Trailokya-vijayā Vidyā)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વરપ્રોક્ત ‘ત્રૈલોક્યવિજયાવિદ્યા’નું વર્ણન છે—જે શત્રુ-યંત્રો અને વિઘ્નકારી શક્તિઓને ચકનાચૂર કરનાર પ્રતિઉપાય-વિદ્યા છે. પ્રથમ મંત્રના વિશેષણોમાં પાઠભેદો સાચવવામાં આવ્યા છે—શોકનાશિની, મંત્રોને પરાજિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવતી, તથા શત્રુ, રોગ અને મૃત્યુ નિવારક. ત્યારબાદ મુખ્ય ઉપદેશમાં જયાને ઉગ્ર ક્રોધરૂપે—નીલવર્ણ, પ્રેતગણોથી સેવિત, વીસ ભુજાવાળી—ધ્યાન કરવાની વિધિ છે; મંત્રક્રમમાં ભેદન, છેદન અને ‘ત્રૈલોક્ય પર વિજય’ની આજ્ઞા ઉચ્ચારાય છે. સાધક પંચાંગ-ન્યાસ કરીને અગ્નિમાં લાલ પુષ્પોની આહુતિ આપે છે, આંતરિક પવિત્રીકરણને બાહ્ય હોમ સાથે જોડે છે. આગળ સ્તંભન, મોહન, દ્રાવણ, આકર્ષણ તથા પર્વત હલાવવું, સમુદ્ર સુકવવો જેવી અતિશયોક્તિઓ ગણીને, અંતે સર્પનામ-સંબંધિત માટીની પ્રતિમા દ્વારા શત્રુદમનનો પ્રયોગ બતાવવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 135
Chapter 135: सङ्ग्रामविजयविद्या (Saṅgrāmavijayavidyā) — The Vidyā for Victory in Battle
આ અધ્યાયમાં પૂર્વવર્તી ‘ત્રૈલોક્યવિજય-વિદ્યા’ની સમાપ્તિ દર્શાવી, યુદ્ધજયાર্ণવના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ‘સંગ્રામવિજય-વિદ્યા’નો પ્રારંભ થાય છે. ઈશ્વર સ્તંભન/બંધન-રક્ષણ માટે પદમાળા-મંત્ર ઉપદેશે છે—મુખ અને નેત્ર બાંધવા, હાથ-પગ રોકવા અને દુષ્ટગ્રહો (હાનિકારક ગ્રાસશક્તિઓ)નું શમન. મંત્ર ક્રમે દિશા-વિદિશા, અધોભાગ અને અંતે ‘સર્વ’ને બંધન કરીને સર્વક્ષેત્ર-નિયંત્રણરૂપ વિજયવિધિ બને છે. ભસ્મ, જળ, માટી અથવા સરસવથી પ્રયોગ કરી ‘પાતય’ (પાડી દે) આદેશ, અને ચામુંડાનું આવાહન ‘વಿಚ્ચે હું ફટ્ સ્વાહા’ જેવા બીજ-સમાપન સાથે વર્ણવાયું છે. હોમ-જપ-પાઠની શિસ્તથી સિદ્ધિ તથા ૨૮-ભુજ દેવરૂપનું ધ્યાન—ખડ્ગ, ઢાલ, ગદા, દંડ, ધનુષ-બાણ, શંખ, ધ્વજ, વજ્ર, ચક્ર, પરશુ, ડમરુ, દર્પણ, શક્તિ-ભાલ, તોમર, હળ, પાશ વગેરે આયુધો સાથે. અંતે તર્જયંતી, મહીષઘાતિની જેવા વિશેષ હોમ અને તિલ-ત્રિમધુ હોમનું દીક્ષા-નૈતિક ગુપ્તત્વ તથા મર્યાદિત પ્રસારનો નિર્દેશ છે.
Adhyaya 136
The Nakṣatra Wheel (नक्षत्रचक्रम्)
અગ્નિદેવ અધ્યાય ૧૩૬માં યાત્રા વગેરે કાર્યોના ફળ નિર્ધારણ માટે ઉપયોગી એવા વ્યવહારિક જ્યોતિષ-ઉપકરણ ‘નક્ષત્રચક્ર’નું વર્ણન કરે છે. ચક્ર અશ્વિનીથી શરૂ કરીને દોરવાનું અને ત્રણ સમકેન્દ્ર પટ્ટા/ત્રિ-નાડીરૂપે ગોઠવવાનું કહે છે, જેથી અર્થઘટનની સ્તરો સ્પષ્ટ થાય. પછી નક્ષત્ર-સમૂહો તથા અક્ષર/મુદ્રા-ચિહ્નો (જેમ કે મુષ્ટિ–મુદગર, ઋષ્ટિ–મુદગર; તેમજ અભય, સ્વસ્તિક, સ્તંભિકા સહિતના સમૂહ) ક્રમશઃ જણાવે છે, જે પરિણામ વાંચનની સાંકેતિક વર્ગીકરણ પદ્ધતિ સૂચવે છે. કૃત્તિકા–રોહિણી, ચિત્રા–સ્વાતી–વિશાખા, શ્રવણા–રેવતી વગેરે નક્ષત્રોને ‘અહિ’, ‘ભં’ જેવા ધ્વનિ-ચિહ્નો સાથે જોડીને સ્મરણસહાયક નકશો પણ આપે છે. આ રચનાને ‘ફણીશ્વર ચક્ર’ કહેવામાં આવ્યું છે અને ત્રિ-નાડી સાથે જોડાયેલી ગ્રહસ્થિતિઓથી શુભ-અશુભનો નિર્ણય કરવો એમ કહે છે. સૂર્ય, મંગળ, શનિ અને રાહુના સંયોગો અશુભ; અનુકૂળ યોગોમાં પરિણામ શુભ બની શકે છે, અને દેશ-ગામ તથા ભાઈ, પત્ની વગેરે સંબંધોમાં પણ ફળવિસ્તાર દર્શાવ્યો છે।
Adhyaya 137
Adhyāya 137 — महामारीविद्या (Mahāmārī-vidyā)
આ અધ્યાય નક્ષત્રચક્રના વર્ણન પછી તરત જ આપત્તિ-નિવારક ‘મહામારી-વિદ્યા’ રજૂ કરે છે—રોગ, સંકટ અને શત્રુબળના પ્રતિરોધ માટેની મંત્ર-ક્રિયા. ઈશ્વર હૃદય, શિર, શિખા, કવચ અને અસ્ત્ર-મંત્રનો ક્રમબદ્ધ ન્યાસ શીખવી મહામારી, કાલરાત્રિ અને મહાકાળી જેવા ઉગ્ર સ્વરૂપોનું આવાહન કરે છે અને સાધકને મંત્રશસ્ત્રોથી સન્નદ્ધ કરે છે. પછી મૃતાશૌચ-સંબંધિત વસ્ત્ર પર ચોરસ યંત્ર દોરી પૂર્વાભિમુખ કાળી, ત્રિમુખી, ચતુર્ભુજી મૂર્તિનું ધ્યાન જણાવે છે—હાથમાં ધનુષ, ત્રિશૂલ, છેદનાસ્ત્ર અને ખટ્વાંગ; દક્ષિણ દિશામાં રક્તજિહ્વાવાળું ભયાનક સ્વરૂપ અને પશ્ચિમાભિમુખ શુભ શ્વેત સ્વરૂપની સુગંધિત ઉપચારોથી પૂજા કરવાની રીત પણ વર્ણવે છે. આગળ રોગનાશ અને વશીકરણ માટે મંત્રસ્મરણ, નિશ્ચિત સમિધા-દ્રવ્યો વડે હોમ કરીને શત્રુપીડા, મરણ, ઉચ્ચાટન અને ઉત્સાદન જેવી યુદ્ધક્રિયાઓ બતાવવામાં આવી છે. અંતે રણભૂમિમાં ધ્વજ/પટ પ્રદર્શન, કન્યાઓની સાથે અનુષ્ઠાન, શત્રુસ્તંભનની કલ્પના અને ‘ત્રૈલોક્યવિજયા માયા’ રૂપે સ્તંભનવિદ્યા દુર્ગા/ભૈરવી તરીકે ગોપનીય રીતે આપીને, કુબ્જિકા, ભૈરવ, રુદ્ર તથા નરસિંહ-સંબંધિત નામોચ્ચારથી સમાપ્તિ કરે છે।
Adhyaya 138
अध्याय १३८: षट्कर्माणि (The Six Ritual Operations)
ઈશ્વર મંત્ર-તંત્રોમાં પ્રયોગમાં આવતાં ષટ્કર્મો—છ કાર્યાત્મક લક્ષ્યો—નું માળખું રજૂ કરે છે. શરૂઆતમાં મંત્ર-લેખનનો મુખ્ય નિયમ છે કે સાધ્ય (લક્ષ્ય/ઉદ્દેશ) મંત્રની સાપેક્ષ નિર્ધારિત સ્થાનોમાં લખવું. પછી વિન્યાસ-સમ્પ્રદાયો વિધિની ‘વાક્યરચના’ સમાન જણાવાય છે—પલ્લવ (ઉચ્ચાટન-પ્રધાન), યોગવિધિ (શત્રુ વંશ/કુલ ઉન્મૂલન માટે), રોધક (સ્તંભન તથા નિયંત્રણ કર્મો માટે), અને સંપુટ (વશીકરણ/આકર્ષણમાં રક્ષાત્મક આવરણ). વિદર્ભ જેવા જાળ-વિન્યાસ અને અક્ષર-અક્ષર સ્થાપનના નિયમો પણ આવે છે. આકર્ષણ માટે વસંતકાળનો સમયનિર્ધાર, તેમજ સ્વાહા, વષટ્, ફટ્—આ ઉદ્ગારોનો શાંતિ, પુષ્ટિ, આકર્ષણ, પ્રત્યાકર્ષણ, ભેદન અને અપાયનાશ વગેરે ફળ અનુસાર યોગ્ય વિનિયોગ દર્શાવાયો છે. અંતે યમ-આહ્વાન સહિત જય-રક્ષા ક્રમ, રાત્રિલક્ષણ-જ્ઞાન, દુર્ગા-રક્ષા અને શત્રુનાશાર્થે ભૈરવી-જપ સૂત્ર આપી અધ્યાય ધર્માનુકૂલ, ગુરુપરંપરા-સિદ્ધ સાધના-પ્રણાલી તરીકે પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 139
Chapter 139 — षष्टिसंवत्सराः (The Sixty Years)
યુદ્ધજયાર্ণવના જ્યોતિષ-પ્રકરણમાં ઈશ્વર ષષ્ટિ-સંવત્સરચક્રને રાજધર્મ અને સમાજહિત માટે શુભ-અશુભ પરિણામો નિર્ધારિત કરવાની રૂપરેખા તરીકે રજૂ કરે છે. પ્રભવ, વિભવ, પ્રજાપતિ, અઙ્ગિરા, ઈશ્વર, પ્રમાથી, વિક્રમ, દુર્મુખ, હેમલંબ, વિલંબ વગેરે નામવાળા વર્ષોને યજ્ઞસમૃદ્ધિ, પ્રજાસુખ, પાકઉપજ, વરસાદ (મધ્યમ/અતિવૃષ્ટિ), આરોગ્ય-રોગ, ધનહાનિ, સામાજિક કઠોરતા અને વિજયની સંભાવનાઓ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. રક્તસદૃશ સ્રાવ, રક્તિમ આંખો, તાંબડું આકાશ, ઉછળતા જળપ્રવાહ અને ‘સિદ્ધાર્થ/રૌદ્ર/દુર્મતિ/દુન્દુભિ’ જેવી સ્થિતિઓને કાળસંબંધિત નિમિત્તરૂપે બતાવી નીતિ, સૈન્યસાવચેતી અને લોકકલ્યાણ ઉપાયો નક્કી કરવા કહે છે. આ અધ્યાય રાજ્યોપયોગી સંક્ષિપ્ત જ્યોતિષ માર્ગદર્શિકા છે, જેમાં કાળને ધર્મ, સમૃદ્ધિ અને વ્યૂહાત્મક સફળતા માટે કાર્યકારી માહિતી માનવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 140
Adhyāya 140 — वश्यादियोगाः (Vaśyādi-yogāḥ): Sixteen-Square Diagram, Herb-Lists, and Encoded Formulas for Subjugation, Protection, and Prosperity
ભગવાન અગ્નિ ‘વશ્યાદિ-યોગ’ નામના તકનીકી વિધિ-સમૂહનું વર્ણન કરે છે—વશીકરણ, આકર્ષણ વગેરે ફળ માટે દ્વ્યષ્ટપદ (સોળ ખાણા) યંત્ર/આલેખ પર આધારિત રચના. આરંભે પાંડુલિપિ-સચેત શીર્ષક અને પાઠભેદોની નોંધ છે; પછી દ્રવ્ય-ચિકિત્સા યાદીમાં ભૃંગરાજ, સહદેવી, પુત્રંજીવ/કૃતાંજલી, વિષ્ણુક્રાંતા/શિતાર્કક વગેરે નામો તથા પર્યાયો આવે છે, જે ગ્રંથની વ્યવહારુ ઔષધજ્ઞાન પરંપરા દર્શાવે છે. આગળ ઋત્વિજ, નાગ, મુનિ/મનુ, શિવ, વસુ, દિક્, રસ, વેદ, ગ્રહ, ઋતુ, સૂર્ય, ચંદ્ર વગેરે પદ-દેવતાઓ અને વર્ગો મુજબ યંત્રમાં બ્રહ્માંડ-તત્ત્વોનું દેહસંબંધિત નકશાંકન થાય છે. ક્રમશઃ ધૂપ, ઉદ્વર્તન, અંજન, સ્નાન અને અનેક લેપની વિધિ; સર્વકાર્ય ધૂપની વિશેષ પ્રશંસા અને અભ્યક્ત સાધકને માન-પ્રતિષ્ઠા મળવાની વાત છે. ઘર સુગંધિત કરવું, નેત્રાંજન, સ્નાન, ભક્ષણ, પાન, તિલક વગેરે ઉપયોગભેદે મંત્ર-દ્રવ્યસમૂહ અલગ પાડવામાં આવ્યા છે; અંતે વશ્ય, શસ્ત્રસ્તંભન, જલરક્ષા, ગર્ભલાભ, પ્રસવસૌલભ્ય અને પુત્રપ્રાપ્તિ માટે ગુટિકા અને લેપ, તેમજ ભૂત-સંખ્યા શૈલીમાં દ્રવ્યસંખ્યા-સંકેત આપવામાં આવ્યા છે. ઉપસંહારમાં ઋત્વિજ-પદની ઔષધિઓના પ્રભાવની પુષ્ટિ કરીને અગ્નિપુરાણની પવિત્ર, સુવ્યવસ્થિત તંત્રવિધ્યાનું સ્વરૂપ સ્થાપિત થાય છે।
Adhyaya 141
Ṣaṭtriṃśat-padaka-jñāna (Knowledge of the Thirty-Six Padakas) — Mṛtasañjīvanī-Rasāyana and Coded Therapeutic Counts
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ “ષટ્ત્રિંશત્-પદક” નામની તકનીકી રસાયન-વિધિ પ્રગટ કરે છે; તે બ્રહ્મા, રુદ્ર અને ઇન્દ્ર દ્વારા માન્ય મૃતાંસંજીવની-રસાયનવિદ્યા તરીકે વર્ણવાય છે. અહીં ૩૬ ઔષધી દ્રવ્યોની ગણના કરીને કહે છે કે એકાદિ વગેરે ક્રમમાં શાસ્ત્રોક્ત સંયોજનથી તે સર્વરોગહર બની અમરીકરણ—મૃત્યુરહિતતા સમાન પ્રાણબળ—પ્રદાન કરે છે. માત્રા-પરિમાણ અને સેવનરૂપ (ચૂર્ણ, ગોળી, લેહ્ય, ક્વાથ, મીઠો લાડુ/ગોળ-શર્કરા પાક) દર્શાવ્યા છે અને સ્વરસ-ભાવના દ્વારા વારંવાર સંસ્કાર કરીને શક્તિ વધારવાની રીત જણાવે છે. કરચલીઓ અને વાળ સફેદ થવું ઘટે, શરીરના વિવિધ કોષ્ઠોમાં વ્યાપક અસર થાય, અને નિયમિત આચરણથી ૩૦૦ વર્ષ આયુષ્યનું આદર્શ ફળ મળે એમ કહે છે. તિથિ-સૌરમાન, વાણ-ઋતુ-શૈલ-વસુ જેવા સંકેત-ગણનાશબ્દો તથા ગ્રહ-ગ્રહણ સંબંધિત વિધિઓ દ્વારા ઉપચારને જ્યોતિષસદૃશ કાળ-ગણના સાથે જોડે છે. અંતે આ પદકજ્ઞાન ગુપ્ત છે; અયોગ્યને ન આપવું એવો નિષેધ કરે છે.
Adhyaya 142
Mantrāuṣadha-ādi (Mantras, Medicinal Herbs, and Ritual Diagrams for Protection and Victory)
યુદ્ધજયાર্ণવના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભગવાન અગ્નિ વસિષ્ઠને વિજયલક્ષી સાધનાનું તકનીકી વર્ણન શીખવે છે—મંત્ર, ઔષધ (વનૌષધિઓ) અને ચક્ર/રેખા-આલેખનો સમન્વય કેવી રીતે કરવો તે દર્શાવે છે. અધ્યાયની શરૂઆતમાં નામાધારિત અક્ષર/માત્રા ગણતરીથી જન્મ અને પ્રશ્ન સંદર્ભે ફળસૂચક નિર્ધારણ, સમ-વિષમ અક્ષરસંખ્યા, તેમજ છંદ/ગુણ પરીક્ષણના નિયમો આવે છે. ત્યારબાદ રણ-જ્યોતિષમાં શનિ-ચક્રનો વિચાર, નિર્દિષ્ટ પ્રહર/યામ વિભાગો ટાળવાની સૂચના, અને ‘દિન-રાહુ’ તથા ‘તિથિ-રાહુ’ને દિશાઓ સાથે જોડીને યુદ્ધમાં લાભદાયક દિશા નક્કી કરાય છે. મૂળભેદક રેખાઓ અને વિષ્ટિ–રાહુની આઠ-રેખીય ગતિ દેવતા/દિશાઓ સાથે, તેમજ પવનની દિશાને શકુન માની સમયને સ્થાન-રણનીતિ સાથે જોડે છે. અંતે પુષ્ય નક્ષત્રમાં એકત્ર કરેલી વિશેષ ઔષધિઓ શસ્ત્રાસ્ત્ર નિવારણ માટે, અને ગ્રહપીડા, જ્વર, ભૂતબાધા વગેરે તથા સામાન્ય કર્મોમાં બહુ-બીજયુક્ત શક્તિશાળી રક્ષામંત્ર વિધાન કરાયો છે—આગ્નેય વિદ્યાનું સંકલિત સ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે।
Adhyaya 143
Chapter 143 — Worship of Kubjikā (कुब्जिकापूजा)
આ અધ્યાયમાં મંત્ર‑ઔષધિ‑ઉપાયોના વિષયથી આગળ વધી યુદ્ધજયાર্ণવ પરંપરામાં શાક્ત‑તાંત્રિક વિજયકર્મનું વર્ણન છે। ભગવાન કુબ્જિકાની ક્રમપૂજાને “સર્વાર્થ‑સાધની” કહે છે—અભિમંત્રિત દ્રવ્યો, ખાસ કરીને આજ્ય (ઘી), અને શસ્ત્ર‑અધિવાસન સાથે યુદ્ધવિજય પણ આપનાર। ચક્રપૂજાના ચિહ્નો, બીજાક્ષરો અને ગુહ્યાંગ‑હસ્ત‑હૃદય‑શિર પર ન્યાસવિધિ દ્વારા સાધકદેહને શક્તિ‑ક્ષેત્ર બનાવવામાં આવે છે। પછી મંડલમાં દિશાઓમાં અસ્ત્ર, કવચ, નેત્ર, શિખા વગેરે મંત્રોની સ્થાપના અને ૩૨‑દળ કેન્દ્રમાં મુખ્ય બહુઅક્ષરી બીજની પ્રતિષ્ઠા કહેવાઈ છે। ચંડિકાની સર્વોચ્ચતા પરથી માતૃકાઓનું પ્રાકટ્ય, પીઠો અને દિશાવિન્યાસ, તેમજ વિમલપંચકનું વિતરણ પણ આવે છે। અંતે ગણપતિ/વટુક, ગુરુઓ, નાથો અને અન્ય દેવતાઓથી મંડલપૂર્તિ કરી કુબ્જિકા (અને કુલટા)ને કેન્દ્રમાં રાખી રક્ષા, અધિકાર અને ધર્મસંગત વિજય માટે ક્રમપૂજાનો ઉપસંહાર થાય છે।
Adhyaya 144
Adhyāya 144 — Kubjikā-pūjā (कुब्जिकापूजा)
ઈશ્વર કૂબ્જિકા-પૂજાની પદ્ધતિને ધર્મ, અર્થ વગેરે સર્વ પુરુષાર્થોમાં વિજય-સિદ્ધિ આપનાર સાધન તરીકે પ્રગટ કરે છે. સાધક માત્ર મૂળમંત્રથી અથવા સંપૂર્ણ પરિવાર-પૂજા સાથે આરાધના કરી શકે છે. ત્યારબાદ વિસ્તૃત કૂબ્જિકા મંત્રજપ, કર- તથા અંગ-ન્યાસ, અને વામા–જ્યેષ્ઠા–રૌદ્રી ક્રમમાં ત્રણ સંધ્યાઓનું અનુષ્ઠાન જણાવાયું છે. કૌલ ગાયત્રીમાં કૂબ્જિકાને કુલવાક્ની સામ્રાજ્ઞી અને મહાકાળી રૂપે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. પાદુકા-પૂજા રચિત નામશ્રેણીઓથી (ષષ્ટિ-સમૂહ, ‘નમો’ સુધી) વિસ્તરે છે; મંડલ-સ્થાપન, દિક્-પૂજન, બલિ-વાક્યો, બીજાક્ષર-વિન્યાસ વગેરે નિર્દેશિત છે. અંતે દેવીનું ધ્યાન ૩૨ અક્ષરોની સમષ્ટિરૂપા, નીલકમલ-શ્યામા, ષણ્મુખી, દ્વાદશભુજા, નાગ-ચિહ્નોથી અલંકૃત અને શસ્ત્ર-ઉપકરણધારિણી રૂપે કરાવ્યું છે. વિદ્યાઃ–દેવી–ગુરુ શુદ્ધિ-ત્રય, સ્થાન/આસન ગણના, માતૃકા તથા ડાકિની શક્તિ-સમૂહ સાથે આ અગ્નેય તાંત્રિક વિધાન મંત્ર, દેહ-ન્યાસ અને વિશ્વક્રમને એકત્ર કરી શિસ્તબદ્ધ વિજય-સાધના રજૂ કરે છે.
Adhyaya 145
Chapter 145: Mālinīnānāmantrāḥ (The Various Mantras of Mālinī)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર માલિની-કેન્દ્રિત શિસ્તબદ્ધ મંત્ર-વિધિ-ક્રમ રજૂ કરે છે, જે સ્પષ્ટ રીતે ષોઢા-ન્યાસ (છ પ્રકારની સ્થાપના) પૂર્વે કરવો જરૂરી છે. ન્યાસને શાક્ત, શામ્ભવ અને યામલ—એમ ત્રિવિધ પ્રણાલી તરીકે સમજાવી, શબ્દ-રાશિ (ધ્વનિ-સમૂહ), તત્ત્વ-ત્રય અને દેહસ્થાપનનો સંબંધ દર્શાવવામાં આવે છે. પછી છંદ/મંત્ર-વિભાગો ગણાવાય છે—દ્વાદશાક્ષરી વનમાળા, પાંચ એકમોની રત્નપંચાત્મા, નવ એકમોની નવાત્મા; તેમજ શાક્ત-વિશેષ ઉપવિભાગોમાં ઝ-ચિહ્નિત સોળ પ્રતિરૂપવાળી ત્રિવિદ્યા, અધોર-અષ્ટક અને દ્વાદશાંગ રચના. બીજાક્ષરો અને આયુધ-મંત્રો પછી સર્વસાધક મંત્ર આપવામાં આવે છે—“ક્રીં હ્રૌં ક્લીં શ્રીં ક્રૂં ફટ્” (ફટ્ ત્રિવાર). ત્યારબાદ લાંબું દેહ-નકશાંકન: શિર, નેત્ર, કર્ણ, મુખ, દંત, કંઠ, સ્કંધ, ભુજા, અંગુળી, કટિ, નાભિ, હૃદય, ઊરુ, જાનુ, જંઘા, પાદ તથા રક્ત-માંસ-અસ્થિ-મજ્જા-શુક્ર-પ્રાણ-કોશ વગેરે સૂક્ષ્મ તત્ત્વોમાં અક્ષર અને શક્તિ/દેવતાઓની સ્થાપના. અંતે હ્રીં બીજથી સશક્ત રુદ્ર-શક્તિઓની પૂજા સર્વસિદ્ધિદાયિ કહેવામાં આવી છે—અગ્નિ પુરાણની વ્યવહારુ તાંત્રિક તકનીક અને ધાર્મિક-આધ્યાત્મિક લક્ષ્યોનો સંયોગ દર્શાવે છે।
Adhyaya 146
Chapter 146 — Aṣṭāṣṭaka Devī-s (अष्टाष्टकदेव्यः)
આ અધ્યાયમાં અગ્નિ (ઈશ્વરવાણી રૂપે) ત્રિખંડી—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરી—ને માતૃકાઓના ગુપ્ત ‘હૃદય’ સાથે જોડાયેલી મંત્ર-રચના તરીકે પ્રસ્તુત કરે છે. માતૃશક્તિઓ લક્ષ્યસિદ્ધિ આપનારી, અક્ષય, અવરોધરહિત ગતિ ધરાવનારી અને વશીકરણ, ઉચ્ચાટન, મૂળન વગેરે કર્મોમાં સમર્થ—વિશેષ કરીને શત્રુકૃત્ય છેદવા અને સિદ્ધિ મેળવવા માટે—કહેવામાં આવી છે. ‘વિચ્ચે સ્વાહા’ અંતવાળા મંત્રખંડો, પાંડુલિપિ-પાઠભેદ, પદ/શબ્દ ગણતરી અને વિશાળ મંત્રસમૂહમાં તેમનું સ્થાન નિર્દિષ્ટ થાય છે. પાંચ પ્રણવ-સીમાઓ સાથે જપ-પૂજા, પદસંધિમાં કુબ્જિકા-હૃદયનો પ્રવેશ, ‘ત્રણના મધ્ય’ પ્રકારના ધ્વનિ-ન્યાસ નિયમો, શિખા-શિવા/ભૈરવ સૂત્રો, તેમજ ૩૨ વર્ણક્રમ અનુસાર ત્ર્યક્ષર બીજસમૂહો (બીજસહિત/બીજરહિત) વર્ણવાયા છે. ઉત્તરાર્ધમાં કુલાનુસાર બ્રાહ્મણી, માહેશ્વરી, કૌમારી, વૈષ્ણવી, વારાહી, ઐન્દ્રી, ચામુંડા, મહાલક્ષ્મી વગેરે દેવીઓના નામો આપી, યુદ્ધજયાર્ણવ પરંપરામાં વિજય માટે મંડલપૂજાનું મહત્ત્વ દર્શાવ્યું છે.
Adhyaya 147
Adhyāya 147 — Guhyakubjikā-Tvaritā Mantra: Upadrava-Śānti, Stambhana–Kṣobhaṇa, and Nyāsa for Jaya (Victory)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર ગુહ્યકુબ્જિકા અને ત્વરિતા પર કેન્દ્રિત પ્રબળ રક્ષા તથા વિજયમુખી મંત્ર-પ્રયોગ શીખવે છે. શત્રુના યંત્ર, મંત્ર, તંત્ર અને ચૂર્ણપ્રયોગથી ઉત્પન્ન ‘ઉપદ્રવ’ની શાંતિનું વિધાન છે, જેમાં કૃત, કારિત, ક્રિયમાણ, કરિષ્યત્—ભૂત, વર્તમાન, ભવિષ્ય—બધી કર્મ-એજન્સી આવરી લેવાય છે. ત્યારબાદ ક્ષોભણ, આકર્ષણ, વશ્ય, મોહન, સ્તંભન વગેરે વિશેષ મંત્રકાર્યો અને બીજધ્વનિ-વર્ણ સંકેતો જણાવાયા છે. જય માટે ત્વરિતા મંત્રસૂત્ર તથા પૂર્ણ ન્યાસ—આસન, હૃદય, શિરસ, શિખા, કવચ, નેત્ર, અસ્ત્ર—‘ફટ્’ સમાપ્તિ સાથે રક્ષાત્મક સીલિંગરૂપે વર્ણિત છે. નવ શક્તિઓનું નામ અને દિશારક્ષક ‘દૂરી’ઓનું આવાહન કરીને બાહ્ય દિશારક્ષા અને આંતરિક અંગ-ન્યાસનું સંયોજન કરાયું છે. અંતે બીજોને બ્રહ્મા, આદિત્ય વગેરે દેવતાઓ સાથે જોડીને ‘દારુણ’ અને ‘ફટ્’ જેવા બળશબ્દોની નિત્ય રક્ષાત્મક ભૂમિકા પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 148
Saṅgrāma-Vijaya-Pūjā (सङ्ग्रमविजयपूजा) — Rapid Worship and Sūrya-Mantra for Victory
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર યુદ્ધવિજય માટે સૂર્યને કેન્દ્રમાં રાખી સંક્ષિપ્ત ‘સંગ્રામ-વિજય-પૂજા’ વિધાન આપે છે. શરૂઆતમાં સૂર્યના ષડંગ મંત્રોથી ન્યાસ કરીને રક્ષા, તેજ અને ક્રિયાની પૂર્ણતા સ્થાપિત થાય છે. પછી ધર્મથી આરંભ થતી અષ્ટ-સમ્પદા—ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય વગેરે—ને આંતરિક પાત્રતા તરીકે આવાહન-પૂજન કરવામાં આવે છે. સાધક સૂર્ય-ચંદ્ર-અગ્નિનું મંડલ કમળની કર્ણિકા અને કેસરો સમાન કલ્પે છે; તેમાં દીપ્તા, સૂક્ષ્મા, જયા, ભદ્રા, વિભૂતિ, વિમલા વગેરે શક્તિઓ તથા સત્ત્વ-રજસ-તમસ, પ્રકૃતિ-પુરુષ તત્ત્વો સ્થાપે છે. અંતે આત્મા-અંતરાત્મા-પરમાત્માનું ત્રિધ્યાન, અષ્ટ દ્વારપાલોની રક્ષા સાથે, ઉપહાર, જપ અને હોમથી પૂર્ણ થઈ યુદ્ધારંભ તથા અન્ય નિર્ણાયક કાર્યોમાં વિજય આપે છે.
Adhyaya 149
Lakṣa–Koṭi Homa (लक्षकोटिहोमः)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ યುದ್ಧજયાર্ণવના પરિપ્રેક્ષ્યમાં યુદ્ધ-રક્ષા અને રાજ્ય-સમર્થન કરનાર લક્ષ–કોટિ હોમવિધાન શીખવે છે. હોમ તત્કાળ યુદ્ધવિજય, રાજ્યલાભ અને વિઘ્નનાશ માટે સમર્થ છે એમ કહ્યા છતાં, પૂર્વશુદ્ધિરૂપે કૃચ્છ્રવ્રત અને નિયમિત પ્રાણાયામ આવશ્યક છે. ત્યારબાદ જપ અને શ્વાસનિયંત્રણ (બીજસદૃશ વિશેષ ઉચ્ચારણો સહિત) તથા દીક્ષિત અગ્નિમાં આહુતિ આપવાનો સમય-નિયમ નિર્ધારિત છે; પૂર્ણતા સુધી એકભુક્ત (એક વખત ભોજન) આહારનિયમ રાખવામાં આવ્યો છે. અયુત (10,000), લક્ષ (100,000) અને કોટિ (અતિ વિશાળ ગણતરી) પ્રમાણે ફળ—અલ્પ સિદ્ધિઓ, વ્યાધિ-દુઃખશમન, અને સર્વકામસિદ્ધિ તથા સર્વતો રક્ષા—વર્ણવાય છે. આ કર્મ ઉત્પાતશમન પણ છે; અનાવૃષ્ટિ, અતિવૃષ્ટિ, કીટકોપદ્રવ, શત્રુ/અશુભ સત્તાઓ જેવી સામાજિક-પ્રાકૃતિક આપત્તિઓ શાંત થાય છે. મહાહોમમાં ઋત્વિજોની સંખ્યા, માન્ય મંત્રકુળ (ગાયત્રી, ગ્રહમંત્રો, દેવતાવિશેષ સમૂહ), હવિષ્ય (ધાન્ય, તલ, દૂધ, ઘી, કુશ, પાંદડા) અને હોમકુંડના માપসহ નિર્માણ—ધર્મ અને રાજ્યરક્ષા માટેની સૂક્ષ્મ અગ્નેય વિદ્યા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.