Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
આ અધ્યાયમાં સમય-દીક્ષાનું વિધાન વર્ણવાયું છે. સમય-દીક્ષા શિષ્યમાં જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરે છે અને મલ તથા માયાના બંધનો છેદી ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્નેનું સાધન બને છે. કલા-ભેદથી દેહધારી અવસ્થાઓ (પ્રલય-આકલ; સકલ) વર્ગીકૃત કરી, દીક્ષાને નિરાધારા (તીવ્ર શક્તિ-નિપાતજન્ય) અને સાધારા (વિધિ-આધારિત) તરીકે, તેમજ સમયાચાર અને પાત્રતા મુજબ સવીજા/નિર્વીજા ભેદે સમજાવવામાં આવી છે. ત્યારબાદ શૈવ-આગમિક ક્રમ—વિઘ્નનાશ, ભૂતશુદ્ધિ, વિશેષ અર્ઘ્ય, પંચગવ્ય, અસ્ત્ર-કવચ પ્રયોગ, સૃષ્ટ્યાદિ તથા તાદાત્મ્ય ન્યાસ, અને અંતે ‘શિવોऽહમ્’ નો દૃઢ નિશ્ચય—વિસ્તારથી આવે છે. શિવની પ્રતિષ્ઠા મંડલ, કલશ, અગ્નિ અને શિષ્યમાં કરવામાં આવે છે, જેથી બાહ્ય પ્રતિષ્ઠા સાથે આંતરિક મુક્તિ પણ સિદ્ધ થાય. પછી હોમવિધિ—આહુતિ દ્રવ્યો, સંખ્યા-નિયમ, દીપન/તર્પણ, ચરુ તૈયાર કરવું, પૂર્ણાહુતિ—વિગતે જણાવાય છે. અંતે ભુક્તિ-મુક્તિ અનુસાર શિષ્યના નિયમો, મંત્રજળ/ભસ્મથી શુદ્ધિ, પાશભેદનું પ્રતીક, અને શિવહસ્ત પ્રદાનથી ભાવપૂજાનો અધિકાર આપી, સમય-દીક્ષા શૈવ અર્ચન માટે યોગ્યતા આપે છે એમ ઉપસંહાર છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये दमनकारोहणविधिर्नाम अशीतितमो ऽध्यायः अथैकाशीतितमो ऽध्यायः समयदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच वाक्ष्यामि भोगमोक्षार्थं दीक्षां पापक्षयङ्करीं मलमायादिपाशानां विश्लेषः क्रियते यया
આ રીતે આદિમહાપુરાણ આગ્નેયમાં “દમનકારોહણવિધિ” નામનો એંસીમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે એક્યાસીમો અધ્યાય—“સમયદીક્ષાવિધાન” આરંભે છે. ઈશ્વર બોલ્યા—ભોગ અને મોક્ષ માટે, પાપક્ષય કરનારી દીક્ષા હું કહું છું; જેના દ્વારા મલ, માયા વગેરે પાશબંધનો વિશ્લેષણ અને છેદ થાય છે.
Verse 2
ज्ञानञ्च जन्यते शिष्ये सा दीक्षा भुक्तिमुक्तिदा विज्ञातकलनामैको द्वितीयः प्रलयाकलः
જે દીક્ષાથી શિષ્યમાં જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, એ દીક્ષા ભુક્તિ અને મુક્તિ આપનારી છે. ‘કલા’ નામે ઓળખાતી અવસ્થાઓમાં બીજી અવસ્થા પ્રલયાકલ છે.
Verse 3
तृतीयः सकलः शास्त्रे ऽनुग्राह्यस्त्रिविधो मतः तत्राद्यो मलमात्रेण मुक्तो ऽन्यो मलकर्मभिः
શાસ્ત્રમાં ત્રીજો પ્રકાર ‘સકલ’ કહેવાય છે અને તે અનુગ્રહ માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે; તે ત્રિવિધ છે. તેમાં પહેલો માત્ર (અવશેષ) મલમાત્રથી મુક્ત થાય છે, જ્યારે બીજો મલ અને કર્મોના શુદ્ધિકરણથી મુક્તિ પામે છે।
Verse 4
कलादिभूमिपर्यन्तं स्तवैस्तु सकलो यतः निराधाराथ साधारा दीक्षापि द्विविधा मता
કલાદિથી ભૂમિપર્યંત સ્તવોથી સાધક સર્વ રીતે ‘સકલ’ (પૂર્ણ) બને છે; તેથી દીક્ષા બે પ્રકારની માનવામાં આવી છે—નિરાધારા અને સાધારા।
Verse 5
निराधारा द्वयोस्तेषां साधारा सकलस्य तु आधारनिरपेक्षेण क्रियते शम्भुचर्यया
તેમામાંથી બે માટે નિરાધારા (આધારરહિત) દીક્ષા છે, પરંતુ ‘સકલ’ માટે સાધારા (આધારસહિત) છે. તેમ છતાં શંભુચર્યાથી તે આધારથી નિરપેક્ષ રીતે જ કરવામાં આવે છે।
Verse 6
तीव्रशक्तिनिपातेन निराधारेति सा स्मृता आचार्यमूर्तिमास्थाय मायातीव्रादिभेदया
તીવ્ર શક્તિના નિપાત (અવતરણ)થી તે ‘નિરાધારા’ તરીકે સ્મૃત છે. આચાર્યનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને તે ‘માયા’, ‘તીવ્ર’ વગેરે ભેદ મુજબ પ્રવર્તે છે।
Verse 7
शक्त्या यां कुरुते शम्भुः सा साधिकरणोच्यते प्रलयानल इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रलयात्मक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः इयं चतुर्विधा प्रोक्ता सवीजा वीजवर्जिता
શક્તિ દ્વારા શંભુ જે (ક્રિયા/વ્યવસ્થા) કરે છે તેને ‘સાધિકરણા’ કહે છે. ચિહ્નિત પાંડુલિપિ-પાઠમાં ‘પ્રલયાનલ’ છે અને બીજા ચિહ્નિત પાઠમાં ‘પ્રલયાત્મક’ છે. આ ચતુર્વિધ કહેવાઈ છે—સવીજા અને વીજવર્જિતા (આદિ ભેદો સાથે)।
Verse 8
साधिकारानधिकारा यथा तदभिधीयते समयाचारसंयुक्ता सवीजा जायते नृणां
શાસ્ત્રમાં જેમ કહેવામાં આવ્યું છે તેમ, મનુષ્યોમાં પોતાની-પોતાની સ્થિતિ અનુસાર ક્યાંક અધિકાર અને ક્યાંક અનધિકાર થાય છે. યોગ્ય સમયાચાર સાથે જોડાયેલ કર્મ ‘સબીજ’ બની ફળદાયક બને છે.
Verse 9
निर्वीजा त्वसमर्थानां समयाचारवर्जिता नित्ये नैमित्तिके काम्ये यतः स्यादधिकारिता
પરંતુ જે અસમર્થ છે, તેમના માટે કર્મ ‘નિર્બીજ’ કહેવાય છે અને તે સમયાચારથી રહિત પણ હોય છે. તેથી નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કામ્ય કર્મોમાં પણ (કેટલીક હદે) અધિકારિતા લાગુ પડે છે.
Verse 10
साधिकारा भवेद्दीक्षा साधकाचार्ययोरतः निर्वीजा दीक्षितानान्तु यदास मम पुत्रयोः
અતએવ દીક્ષા એવી છે કે જે સાધક અને આચાર્ય—બન્નેને યોગ્ય અધિકાર આપે. પરંતુ દીક્ષિતો ‘નિર્બીજ’ હોય તો તે દીક્ષા નિષ્ફળ બને છે—જેમ મારા પુત્રોના પ્રસંગમાં થયું.
Verse 11
नित्यमात्राधिकारत्वद्दीक्षा निरधिकारिका द्विविधेयं द्विरूपा हि प्रत्येकमुपजायते
કારણ કે આ દીક્ષા માત્ર નિત્ય કર્મો માટે જ અધિકાર આપે છે, તેથી તેને ‘નિરધિકારિકા’ કહેવામાં આવે છે. આ દ્વિવિધ છે; અને તેમાંની પ્રત્યેક પણ દ્વિરૂપે પ્રગટ થાય છે.
Verse 12
एका क्रियावती तत्र कुण्डमण्डलपूर्विका मनोव्यापारमात्रेण या सा ज्ञानवती मता
તેમામાં એક ‘ક્રિયાવતી’ છે, જે કુંડ અને મંડળની પૂર્વ તૈયારી સાથે થાય છે. અને જે માત્ર મનોયાપારથી કરવામાં આવે છે, તે ‘જ્ઞાનવતી’ માનવામાં આવે છે.
Verse 13
इत्थं लब्धाधिकारेण दीक्षाअचार्येण साध्यते स्कन्ददीक्षां गुरुः कुर्यात् कृत्वा नित्यक्रियां ततः
આ રીતે દીક્ષા-આચાર્યે વિધિવત્ અધિકાર પ્રાપ્ત કર્યા પછી આ વિધિ સિદ્ધ કરવી. ત્યારબાદ નિત્યકર્મ કરીને ગુરુ સ્કન્દ-દીક્ષા આપવી.
Verse 14
प्रणवार्ग्यकराम्भोजकृतद्वाराधिपार्चणः विघ्नानुत्सार्य देहल्यां न्यस्यास्त्रं स्वासने स्थितः
પ્રણવ અને અર્ઘ્યથી શુદ્ધ કરેલા હાથોથી દ્વારાધિપતિનું પૂજન કરવું. વિઘ્નો દૂર કરીને દેહલી પર ‘અસ્ત્ર’ ન્યાસ કરી પોતાના આસન પર બેસવું.
Verse 15
कुर्वीत भूतसंशुद्धिं मन्त्रयोगं यथोदितं तिलतण्डुलसिद्धार्थकुशदूर्वाक्षतोदकं
યથોક્ત રીતે ભૂત-શુદ્ધિ કરવી અને મંત્રયોગ પ્રયોગ કરવો; તલ, તંડુલ, સરસવ, કુશ, દુર્વા, અક્ષત અને જળનો ઉપયોગ કરવો.
Verse 16
सयवक्षीरनीरञ्च विशेषार्घ्यमिदन्ततः तदम्बुना द्रव्यशुद्धिं तिलकं स्वासनात्मनोः
ત્યારબાદ વિશેષ અર્ઘ્ય—જવ, દૂધ અને જળયુક્ત. તે જળથી દ્રવ્ય-શુદ્ધિ કરી પોતાના આસન અને પોતાને તિલક કરવો.
Verse 17
पूजनं मन्त्रशिद्धिञ्च पञ्चगव्यञ्च पूर्ववत् लाजचन्दनसिद्धार्थभस्मदूर्वाक्षतं कुशान्
પૂર્વવત્ પૂજન કરવું, મંત્રસિદ્ધિ સાધવી અને પંચગવ્ય તૈયાર કરવું; તેમજ લાજ, ચંદન, સરસવ, ભસ્મ, દુર્વા, અક્ષત અને કુશ તૈયાર રાખવા.
Verse 18
विकिरान् शुद्धलाजांस्तान् सधूपानस्त्रमन्त्रितान् कृतनित्यक्रियाद्वय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भस्मदूर्वाक्षतानिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शस्त्राम्बुप्रोक्षितानेतान् कवचेनावगुण्ठितान्
શુદ્ધ લાજા ધૂપ સાથે વિખેરી, તેમને અસ્ત્ર-મંત્રથી અભિમંત્રિત કરવો. નિત્યકર્મના બે વિધિ કરીને, અસ્ત્ર-મંત્રથી પવિત્ર કરેલા જળથી પ્રોક્ષણ કરી, પછી કવચ-મંત્રથી રક્ષાત્મક આવરણ કરવું.
Verse 19
नानाग्रहणाकारान् विघ्नौघविनिवारकान् दर्भाणान्तालमानेन कृत्वा षट्त्रिंशता दलैः
વિઘ્નોના સમૂહને દૂર કરવા માટે પકડવા યોગ્ય વિવિધ આકારો બનાવો; તાળ-માન જેટલા દર્ભાના અગ્રભાગ લઈને, છત્રીસ દળથી તેને રચો.
Verse 20
सप्तजप्तं शिवास्त्रेण वेणीं बोधासिमुत्तमं शिवमात्मनि विन्यस्य सृष्ट्याधारमभीप्सितं
શિવાસ્ત્રનો સાત વાર જપ કરીને, વેણી તથા ઉત્તમ બોધાસિ (બોધ-ખડ્ગ) ગ્રહણ કરવો. ન્યાસથી પોતાના અંદર શિવને સ્થાપી, ઇચ્છિત સૃષ્ટ્યાધાર પ્રાપ્ત કરવો.
Verse 21
निष्कलं च शिवं न्यस्य शिवो ऽहमिति भावयेत् उष्णीषं शिरसि न्यस्य अलं कुर्यात्स्वदेहकं
નિષ્કલ શિવનો ન્યાસ કરીને ‘શિવોऽહં’ એવી ભાવના કરવી. ઉષ્ણીષને શિરે ન્યાસપૂર્વક સ્થાપી, પોતાના દેહને અલંકૃત તથા પવિત્ર કરવો.
Verse 22
गन्धमण्डनकं स्वीये विदध्याद्दक्षिणे करे विधिनात्रार्चयेदीशमित्थं स्याच्छिवमस्तकं
ગંધ-મંડનક (સુગંધિત અલંકાર) પોતાના જમણા હાથમાં સ્થાપવો. પછી વિધિ મુજબ ઈશનું અર્ચન કરવું; આ રીતે (પૂજાક્રમમાં) શિવ-મસ્તક સ્થાપિત થાય છે.
Verse 23
विन्यस्य शिवमन्त्रेण भास्वरं निजमस्तके शिवादभिन्नमात्मानं कर्तारं भावयेद्यथा
શિવમંત્રથી પોતાના મસ્તક પર ન્યાસ કરીને, સાધકે પોતાને તેજસ્વી, કર્તા અને શિવથી અભિન્ન આત્મા રૂપે તેમ જ ભાવવું જોઈએ।
Verse 24
मण्डले कर्मणां साक्षी कलशे यज्ञरक्षकः होमाधिकरणं वह्नौ शिष्ये पाशविमोचकः
મંડલમાં તે સર્વ કર્મોનો સાક્ષી છે; કલશમાં યજ્ઞનો રક્ષક છે; અગ્નિમાં હોમનું અધિકારસ્થાન છે; અને શિષ્યમાં પાશબંધનનો વિમોચક બને છે।
Verse 25
स्वात्मन्यनुगृहीतेति षडाधारो य ईश्वरः सो ऽहमेवेति कुर्वीत भावं स्थिरतरं पुनः
‘હું મારા પોતાના આત્મામાં અનુગ્રહિત છું’ એમ વિચારી, ‘ષડાધારોમાં સ્થિત જે ઈશ્વર છે તે હું જ છું’—આ ભાવને વારંવાર વધુ દૃઢ કરવો।
Verse 26
ज्ञानखड्गकरः स्थित्वा नैरृत्याभिमुखो नरः सार्घ्याम्बुपञ्चगव्याभ्यां प्रोक्षयेद्यागमण्डपं
જ્ઞાનખડ્ગ હાથમાં લઈને નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશા તરફ મુખ કરીને, આચાર્યે અર્ઘ્યજળ અને પંચગવ્યથી યાગમંડપનું પ્રોક્ષણ કરવું।
Verse 27
चतुष्पथान्तसंस्कारैः संस्कुर्यादीक्षणादिभिः विक्षिप्य विकरांस्तत्र कुशकूर्चोपसंहरेत्
ચતુષ્પથ પર કરાયેલા સંસ્કારોના અંતે, ઈક્ષણ વગેરે ક્રિયાઓથી સંસ્કાર પૂર્ણ કરવો; ત્યાં વિકિર દ્રવ્યો છાંટી, પછી કુશકૂર્ચથી તેને એકત્ર કરીને ઉપસંહાર કરવો।
Verse 28
तानीशदिशि वर्धन्यामासनायोपकल्पयेत् नैरृते वास्तुगीर्वाणान् द्वारे लक्ष्मीं प्रपूजयेत्
તે દ્રવ્યોને ઈશાન દિશામાં શુભ ‘વર્ધની’ સ્થાને આસનરૂપે ગોઠવવા. નૈઋત્ય દિશામાં વાસ્તુ-દેવતાઓની પૂજા કરવી અને દ્વારે વિધિપૂર્વક લક્ષ્મીની આરાધના કરવી.
Verse 29
आप्ये रत्नैः पूरयन्तीं हृदा मण्डपरूपिणीं अस्त्राम्बु इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शिष्ये पापविमोचक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः साम्बुवस्त्रे सरत्ने च धान्यस्थे पश्चिमानने
જલપાત્રમાં ‘હૃદા’ મંત્રથી રત્નોથી પરિપૂર્ણ મંડલરૂપિણી શક્તિને ભાવના/સ્થાપન કરવી. (કેટલાક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં અહીં ‘અસ્ત્રાંબુ’ પાઠ; અને શિષ્યોપદેશમાં ‘પાપવિમોચક’ પાઠ મળે છે.) તેને પાણીથી ભીંજાયેલા વસ્ત્ર પર, રત્નો સાથે, ધાન્યની શય્યા પર રાખી મુખ પશ્ચિમ તરફ કરવું.
Verse 30
ऐशे कुम्भे यजेच्छम्भुं शक्तिं कुम्भस्य दक्षिणे पश्चिमस्यान्तु सिंहस्थां वर्धनीं खड्गरूपिणीं
આવા કુંભમાં શંભુ (શિવ)ની પૂજા કરવી. કુંભના દક્ષિણ ભાગે શક્તિની આરાધના કરવી અને પશ્ચિમ ભાગે સિંહાસના, ખડ્ગરૂપિણી વર્ધનીની પૂજા કરવી.
Verse 31
दिक्षु शक्रादिदिक्पालान्विष्ण्वन्तान् प्रणवासनान् वाहनायुधसंयुक्तान् हृदाभ्यर्च्य स्वनामभिः
આઠ દિશાઓમાં ઇન્દ્ર આદિ દિક્પાલોને—વિષ્ણુ સુધી—પ્રણવ (ૐ) આસન પર બિરાજમાન, પોતાના પોતાના વાહન અને આયુધથી યુક્ત રૂપે હૃદયમાં પૂજવા અને દરેકને તેના નામથી આવાહન કરવું.
Verse 32
प्रथमन्तां समादाय कुम्भस्याग्राभिगामिनीं अविच्छिन्नपयोधरां भ्रामयित्वा प्रदक्षिणं
પ્રથમ ધારા/અર્પણ લઈને, કુંભના અગ્રભાગ તરફ જતી અવિચ્છિન્ન ધારા ને જમણી તરફ (ઘડિયાળ દિશામાં) ફેરવતાં પ્રદક્ષિણા કરવી.
Verse 33
शिवाज्ञां लोकपालानां श्रावयेन्मूलमुच्चरन् संरक्षत यथायोगं कुम्भं धृत्वाथ तां धारेत्
મૂલમંત્ર ઉચ્ચારીને લોકપાલોને શિવની આજ્ઞા સંભળાવવી—“યથાયોગ્ય આ ક્રિયાનું રક્ષણ કરો.” પછી અભિષિક્ત કુંભ લઈને વિધિપૂર્વક તેને ધારણ કરવો.
Verse 34
ततः स्थिरासने कुम्भे साङ्गं सम्पूज्य शङ्करं विन्यस्य शोध्यमध्वानं वर्धन्यामस्त्रमर्चयेत्
પછી સ્થિર આસન પર સ્થિત કુંભમાં શંકરને સाङ્ગરૂપે સંપૂર્ણ પૂજી, શુદ્ધ કરવાના અધ્વાનો ન્યાસ કરીને, ત્યાં ‘વર્ધની’ અસ્ત્ર-મંત્રનું અર્ચન કરવું.
Verse 35
ः अस्त्रासनाय हूं फट् ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः ॐ हूं फट् पाशुपतास्त्राय नमः ॐ ॐ हृदयाय हूं फट् नमः ॐ श्रीं शिरसे हूं फट् नमः ॐ यं शिखायै हूं फट् नमः ॐ गूं कवचाय हूं फट् नमः ॐ फट् अस्त्राय हूं फट् नमःचतुर्वक्त्रं सदंष्ट्रञ्च स्मरेदस्त्रं सशक्तिकं समुद्गरत्रिशूलासिं सूर्यकोटिसमप्रभं
મંત્ર—“ḥ અસ્ત્રાસનાય હૂં ફટ્। ॐ ॐ અસ્ત્રમૂર્તયે નમઃ। ॐ હૂં ફટ્ પાશુપતાસ્ત્રાય નમઃ। ॐ ॐ હૃદયાય હૂં ફટ્ નમઃ। ॐ શ્રીં શિરસે હૂં ફટ્ નમઃ। ॐ યં શિખાયૈ હૂં ફટ્ નમઃ। ॐ ગૂં કવચાય હૂં ફટ્ નમઃ। ॐ ફટ્ અસ્ત્રાય હૂં ફટ્ નમઃ।” પછી અસ્ત્રનું ધ્યાન કરવું—ચતુર્મુખ, દંષ્ટ્રાયુક્ત, શક્તિસહિત, મુદ્ગર-ત્રિશૂલ-ખડ્ગ ધારણ કરનાર, અને કરોડ સૂર્ય સમ તેજસ્વી।
Verse 36
भगलिङ्गसमायोगं विदध्याल्लिङ्गमुद्रया अट् ॐ ॐ अस्त्रमूर्तये नमः ॐ स्वां स्वं क्रूं फट् पाशुपतास्त्राय स्वाहा ॐ ॐ हृदयाय क्रूं फट् नमः ॐ पं शिखायै क्रूं फट् नमः ॐ खं कवचाय क्रूं फट् नमः ॐ हं फट् अस्त्राय फट् नमः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्गुष्ठेन स्पृशेत् कुम्भं हृदा मुष्ट्यास्त्रवर्धनीं
લિંગમુદ્રાથી “અટ્” કહી ભગલિંગ-સમાયોગ કરવો. (પછી) મંત્રો—“ॐ ॐ અસ્ત્રમૂર્તયે નમઃ। ॐ સ્વાં સ્વં ક્રૂં ફટ્ પાશુપતાસ્ત્રાય સ્વાહા। ॐ ॐ હૃદયાય ક્રૂં ફટ્ નમઃ। ॐ પં શિખાયૈ ક્રૂં ફટ્ નમઃ। ॐ ખં કવચાય ક્રૂં ફટ્ નમઃ। ॐ હં ફટ્ અસ્ત્રાય ફટ્ નમઃ।” આ ચિહ્નિત પાંડુલિપિનો પાઠ છે. અંગૂઠાથી કુંભને સ્પર્શ કરવો; હૃદયસ્થાને મুষ্টિ કરીને અસ્ત્ર-વર્ધની મુદ્રા કરવી.
Verse 37
भुक्तये मुक्तये त्वादौ मुष्टिना वर्धनीं स्पृशेत् कुम्भस्य मुखरक्षार्थं ज्ञानखड्गं समर्पयेत्
આરંભે ભોગ અને મોક્ષ માટે મুষ্টિથી ‘વર્ધની’ને સ્પર્શ કરવો. કુંભના મુખની રક્ષા માટે ‘જ્ઞાનખડ્ગ’ સમર્પિત/સ્થાપિત કરવો.
Verse 38
शस्त्रञ्च मूलमन्त्रस्य शतं कुम्भे निवेशयेत् तद्दशांशेन वर्धन्यां रक्षां विज्ञापयेत्ततः
મૂલમંત્રના સો જપ/સંસ્કાર સાથે શસ્ત્રને કલશમાં સ્થાપિત કરવું. પછી તેના દશાંશ (દસ) વડે વર્ધનીમાં રક્ષા-વિધિનું વિધિવત્ વિજ્ઞાપન/અધિષ્ઠાન કરવું.
Verse 39
यथेदं कृतयत्नेन भगवन्मखमन्दिरं रक्षणीयं जगन्नाथ सर्वाध्वरधर त्वया
હે ભગવન જગન્નાથ, સર્વ યજ્ઞોના ધારક! આ મખ-મંદિર યથોચિત પ્રયત્નથી તૈયાર થયું છે; તેથી તમે જ તેનું રક્ષણ કરો.
Verse 40
प्रणवस्थं चतुर्बाहुं वायव्ये गणमर्चयेत् स्थण्डिले शिवमभ्यर्च्य सार्घ्यकुण्डं व्रजेन्नरः
વાયવ્ય દિશામાં પ્રણવસ્થ ચતુર્ભુજ ગણનું પૂજન કરવું. સ્થંડિલ પર શિવની અર્ચના કરીને પછી સાધક સાર્ઘ્ય-કુંડ તરફ જવું.
Verse 41
निविष्टो मन्त्रतृप्त्यर्थमर्घ्यगन्धघृतादिकं वामे ऽसव्ये तु विन्यस्य समिद्दर्भतिलादिकं
આસન ગ્રહણ કરીને મંત્ર-તૃપ્તિ માટે ડાબી બાજુ અર્ઘ્ય, ગંધ, ઘૃત વગેરે મૂકવા; અને બીજી બાજુ સમિધા, દર્ભ, તલ વગેરે ગોઠવવા.
Verse 42
कुण्डवह्निस्रुगाज्यादि प्राग्वत् संस्कृत्य भावयेत् मुख्यतामूर्ध्ववक्त्रस्य हृदि वह्नौ शिवं यजेत्
કુંડ, અગ્નિ, સ્રુક, આજ્ય વગેરેને પૂર્વવત્ સંસ્કૃત કરીને ભાવના/ધ્યાન કરવું. ઊર્ધ્વવક્ત્ર સ્વરૂપને મુખ્ય માની અગ્નિના હૃદયમાં શિવનું યજન કરવું.
Verse 43
स्वमूर्तौ शिवकुम्भे च स्थण्डिले त्वग्निशिष्ययोः सृष्टिन्यासेन विन्यस्य शोध्याध्वानं यथाविधि
પોતાની દેહમૂર્તિ, શિવકુંભ, સ્થંડિલ (યજ્ઞભૂમિ) તથા પોતે–અગ્નિ–શિષ્ય—આ બધામાં સૃષ્ટિ-ન્યાસ કરીને, વિધાન મુજબ અધ્વા (તત્ત્વ-મંત્ર-ક્રમ)નું શોધન કરવું।
Verse 44
कुण्डमानं मुखं ध्यात्वा हृदाहुतिभिरीप्सितं वीजानि सप्तजिह्वानामग्नेर्होमाय भण्यते
કુંડના માનને દિવ્ય મુખરૂપે ધ્યાન કરીને, હૃદય-આહુતિરૂપે ઇચ્છિત હવિ અર્પણ કરવી; ત્યારબાદ હોમ માટે અગ્નિની સપ્તજિહ્વાઓના બીજાક્ષરો ઉચ્ચારવા।
Verse 45
विरेफावन्तिमौवर्णौ रेफषष्ठस्वरान्वितौ इन्दुविन्दुशिखायुक्तौ जिह्वावीजानुपक्रमात्
‘વ’ અને ‘ર’—આ બે વર્ણ રેફયુક્ત, ષષ્ઠ સ્વર સાથે સંયુક્ત, તથા ઇન્દુ (અર્ધચંદ્ર), બિંદુ (અનુસ્વાર) અને શિખા-ચિહ્નથી ચિહ્નિત છે—જિહ્વા-બીજના ક્રમિક પ્રયોગ અનુસાર।
Verse 46
हिरण्या वनका रक्ता कृष्णा तदनु सुप्रभा अतिरिक्ता बहुरूपा रुद्रेन्द्राग्न्याप्यदिङ्मुखा
તે સુવર્ણવર્ણા, વનવાસિની, રક્તવર્ણા અને કૃષ્ણવર્ણા છે; ત્યારપછી અતિ તેજસ્વી; અતિરિક્ત (અતિશય પ્રભા), બહુરૂપિણી; અને રુદ્ર, ઇન્દ્ર, અગ્નિ તથા દિશાઓ તરફ મુખ ધરાવતી છે।
Verse 47
क्षीरादिमधुरैर् होमं कुर्याच्छान्तिकपौष्टिके अभिचारे तु पिण्याकसक्तुकञ्चुककाञ्चिकैः
શાંતિક અને પૌષ્ટિક કર્મોમાં દૂધ વગેરે મધુર દ્રવ્યો વડે હોમ કરવો; પરંતુ અભિચારમાં પિણ્યાક, સત્તુ, કંચુક (ભૂસી/છાલ) અને કાંચિક (ખાટું માંડ)થી આહુતિ આપવી।
Verse 48
लवणैर् आजिकातक्रकटुतैलैश् च कण्टकैः वायव्ये कालमर्चयेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः समिद्भिरपि वक्राभिः क्रुद्धो भाष्याणुना यजेत्
લવણ, સરસવ, છાશ, કટુ તેલો તથા કાંટાઓ સાથે વાયવ્ય (ઉત્તર‑પશ્ચિમ) દિશામાં ‘કાલ’નું સમર્ચન કરવું—એવું ચિહ્નિત પાંડુલિપિ‑પાઠ કહે છે. ક્રોધમાં પણ વાંકાં સમિધોથી ભાષ્ય‑નિર્દેશ અનુસાર હવન કરવું.
Verse 49
कदम्बकलिकाहोमाद्यक्षिणी सिद्ध्यति ध्रुवं बन्धूककिंशुकादीनि वश्याकर्षाय होमयेत्
કદંબની કળીઓનો હોમ કરવાથી યક્ષિણી નિશ્ચિત રીતે સિદ્ધ થાય છે. વશીકરણ અને આકર્ષણ માટે બંધૂક, કિংশુક વગેરેનો હોમ કરવો.
Verse 50
बिल्वं राज्याय लक्ष्मार्थं पाटलांश् चम्पकानपि पद्मानि चक्रवर्तित्वे भक्ष्यभोज्यानि सम्पदे
રાજ્યલાભ માટે બિલ્વ; લક્ષ્મીપ્રાપ્તિ માટે પાટલા અને ચંપક પણ. ચક્રવર્તિત્વ માટે કમળ; અને સંપત્તિ માટે ભક્ષ્ય‑ભોજ્ય પદાર્થો (અર્પણ કરવા).
Verse 51
दूर्वा व्याधिविनाशाय सर्वसत्त्ववशीकृते प्रियङ्गुपाटलीपुष्पं चूतपत्रं ज्वरान्तकं
દૂર્વા રોગવિનાશ માટે તથા સર્વ સત્ત્વોને વશમાં કરવા માટે (ઉપયોગી) છે. પ્રિયંગુ અને પાટલીનાં પુષ્પો તથા આંબાનાં પાન જ્વરનાશક છે.
Verse 52
मृत्युञ्जयो मृत्युजित् स्याद् वृद्धिः स्यात्तिलहोमतः रुद्रशान्तिः सर्वशान्त्यै अथ प्रस्तुतमुच्यते
મૃત્યુઞ્જય (મંત્ર/વિધિ) દ્વારા મનુષ્ય મૃત્યુજિત બને છે; તિલ‑હોમથી વૃદ્ધિ (સમૃદ્ધિ) થાય છે. રુદ્ર‑શાંતિ સર્વ શાંતિની સિદ્ધિ માટે છે; હવે પ્રસ્તુત વિધાન કહેવામાં આવે છે.
Verse 53
आहुत्यष्टशतैर् मूलमङ्गानि तु दशांशतः सन्तर्पयेत मूलेन दद्यात् पूर्णां यथा पुरा
આઠસો આહુતિઓ અર્પણ કરીને, તેના દશાંશ ભાગથી વિધિના અંગોનું સંતર્પણ કરવું. ત્યારબાદ મૂળમંત્રથી જ પૂર્વવિધિ મુજબ પૂર્ણાહુતિ આપવી.
Verse 54
तथा शिष्यप्रवेशाय प्रतिशिष्यं शतं जपेत् दुर् निमित्तापसाराय सुनिमित्तकृते तथा
તેમજ શિષ્યપ્રવેશ (દીક્ષા) માટે પ્રત્યેક શિષ્ય માટે સો વાર જપ કરવો. દુર્નિમિત્તો દૂર કરવા અને સુનિમિત્તો ઉત્પન્ન કરવા માટે પણ એ જ રીતે જપ કરવો.
Verse 55
शतद्वयञ्च होतव्यं मूलमन्त्रेण पूर्ववत् मूलाद्यष्टास्त्रमन्त्राणां स्वाहान्तैस्तर्पणं सकृत्
પૂર્વવત્ મૂળમંત્રથી બે સો આહુતિઓ અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ મૂળથી આરંભ થતા આઠ અસ્ત્રમંત્રોનું ‘સ્વાહા’ અંતવાળા મંત્રપદોથી એકવાર તર્પણ કરવું.
Verse 56
शिखासम्पुटितैर् वीजैर् ह्रूं फडन्तैश् च दीपनं ॐ हौं शिवाय स्वाहेत्यादिमन्त्रैश् च तर्पणं
શિખા-સમ્પુટિત બીજમંત્રોથી તથા ‘હ્રૂં’ બીજના ‘ફટ્’ અંતવાળા અસ્ત્રપ્રયોગથી દીપન કરવું. અને ‘ૐ હૌં શિવાય સ્વાહા’ વગેરે મંત્રોથી તર્પણ કરવું.
Verse 57
ॐ ह्रूं ह्रौं ह्रीं शिवाय ह्रूं फडित्यादिदीपनं ततः शिवाम्भसा स्थालीं क्षालितां वर्मगुण्ठितां
‘ૐ હ્રૂં હ્રૌં હ્રીં શિવાય હ્રૂં ફટ્’ વગેરે અક્ષરોથી દીપન કરવું. ત્યારબાદ શિવામ્ભ (શિવજળ)થી સ્થાલી ધોઈને, તેને વર્મ (રક્ષાકવચ) વડે મજબૂત રીતે બંધ કરી સુરક્ષિત કરવી.
Verse 58
चन्दनादिसमालब्धां बध्नीयात् कटकं गले वर्मास्त्रजप्तसद्दर्भपत्राभ्यां चरुसिद्धये
ચંદનાદિથી લેપન કરીને ગળામાં કટક (તાબીઝ) બાંધવો. વર્મ અને અસ્ત્ર મંત્રથી જપિત પવિત્ર દર્ભપત્રના બે પાનાંથી ચરુની સિદ્ધિ થાય.
Verse 59
हुं फडन्तैश् च ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हूं हौं हूं शिवाय हूमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्रं हौं क्रं शिवाय क्रूं इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः धर्मगुण्ठितामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वर्माद्यैर् आसने दत्ते सार्धेन्दुकृतमण्डले न्यस्तायां मूर्तिभूतायां भावपुष्पैः शिवं यजेत्
‘હું’ બીજ સાથે ‘ફટ્’ (કેટલાક ચિહ્નિત પાઠોમાં) જોડીને મંત્રરૂપો પ્રયોગ કરવો—‘ૐ હું હૌં હું શિવાય હું’ (એક પાઠ) અથવા ‘ૐ ક્રં હૌં ક્રં શિવાય ક્રૂં’ (બીજો પાઠ)। વર્માદિ રક્ષોપકરણયુક્ત આસન પર, સાર್ಧેન્દુ-કૃત મંડલમાં, ન્યાસથી મૂર્તિભૂત દેવતાને સ્થાપી, ભાવપુષ્પોથી શિવની પૂજા કરવી.
Verse 60
वस्त्रबद्धमुखायां वा स्थाल्यां पुष्पैर् वहिर्भवैः चुल्ल्यां पश्चिमवक्त्रायां न्यस्तायां मानुषात्मना
અથવા કપડાંથી બાંધેલા મુખવાળી સ્થાળીમાં બહારથી લાવેલા પુષ્પો મૂકવા. તે સ્થાળી માનવ સાધક દ્વારા ચૂલ્હી પર પશ્ચિમાભિમુખ સ્થાપિત કરવી.
Verse 61
न्यस्ताहङ्कारवीजायां शुद्धायां वीक्षणादिभिः धर्माधर्मशरीरायां जप्तायां मानुषात्मना
જ્યારે અહંકાર-બીજ ન્યસ્ત થાય અને વીક્ષણાદિ સાધનોથી (અંતઃક્ષેત્ર) શુદ્ધ થાય, ત્યારે ધર્મ-અધર્મથી બનેલા શરીર પર માનવ આત્મા જપ કરે તો આંતરિક શુદ્ધિ સિદ્ધ થાય.
Verse 62
स्थालीमारोपयेदस्त्रजप्तां गव्याम्बुमार्जितां गव्यं पयो ऽस्त्रसंशुद्धं प्रासादशतमन्त्रितं
અસ્ત્ર મંત્રથી જપિત સ્થાળી (વિધિમાં) સ્થાપિત કરી ગોમૂત્રથી પરિમાર્જિત કરવી. પછી અસ્ત્ર મંત્રથી શુદ્ધ અને ‘પ્રાસાદ’ મંત્રનું સો વાર જપ કરીને અભિમંત્રિત ગાયનું દૂધ ઉપયોગમાં લેવું.
Verse 63
तुण्डलान् श्यामकादीनां निक्षिपेत्तत्र तद्यथा एकशिष्यविधानाय तेषां प्रसृतिपञ्चकं
ત્યાં તુણ્ડલ તથા શ્યામક આદિ દ્રવ્યોને વિધિ મુજબ નિક્ષેપ કરવો; એક શિષ્યવિધાન માટે તેમનું પ્રમાણ પાંચ પ્રસૃતિ છે.
Verse 64
प्रसृतिं प्रसृतिं पश्चाद्वर्धयेद् द्व्यादिषु क्रमात् कुर्याच्चानलमन्त्रेण पिधानं कवचाणुना
પછી બે થી આરંભ કરીને ક્રમે ક્રમે એક એક પ્રસૃતિ વધારવી; ત્યારબાદ અનલમંત્રથી અને સૂક્ષ્મ કવચમંત્રથી પિધાન (સમાપ્તિ/સીલ) કરવું.
Verse 65
शिवाग्नौ मूलमन्त्रेण पूर्वास्यश् चरुकं पचेत् सुखिन्ने तत्र तच्चुल्ल्यां श्रुवमापूर्य सर्पिषा
પૂર્વમુખ થઈ શિવાગ્નિમાં મૂળમંત્ર જપતા ચરુ પકાવવો; તે યોગ્ય રીતે પક્યા પછી, એ જ ચુલ્હામાં શ્રુવને ઘીથી ભરવો.
Verse 66
स्वाहान्तैः संहितामन्त्रैर् दत्वा तप्ताभिघारणं संस्थाप्य मण्डले स्थालीं सद्दर्भे ऽस्त्राणुना कृते
‘સ્વાહા’ અંત સંહિતા-મંત્રોથી તપ્ત અભિઘારણ (ગરમ છાંટ) આપી; પછી મંડલમાં શુદ્ધ દર્ભ પર સ્થાલી સ્થાપવી અને સૂક્ષ્મ અસ્ત્ર-મંત્રથી રક્ષા-વિધાન કરીને ક્રમ સુવ્યવસ્થિત કરવો.
Verse 67
प्रणवेन पिधायास्यां तद्देहलेपनं हृदा सुशीतलो भवत्येवम् प्राप्य शीताभिघारणं
પ્રણવ (ૐ) વડે મુખ પિધાન કરીને, હૃદયભાવથી તે લેપન દેહ પર લગાવવું; આમ સંપૂર્ણ શીતળતા પ્રાપ્ત થાય—આ જ શીતાભિઘારણની વિધિ છે.
Verse 68
विदध्यात्संहितामन्त्रैः शिष्यं प्रति सकृत् सकृत् धर्माद्यासनके हुत्वा कुण्डमण्डलपश्चिमे
સંહિતા-મંત્રોથી શિષ્યને વારંવાર વિધિપૂર્વક અભિષેક/સશક્તિકરણ કરવું. ધર્માદિ આસનો પર આહુતિ આપી, કુંડ અને મંડળના પશ્ચિમ ભાગે શિષ્યને સ્થાપિત કરવો.
Verse 69
सम्पातञ्च स्रुचा हुत्वा शुद्धिं संहितया चरेत् चरुकं सकृदालभ्य तयैव वषडन्तया
સ્રુચ વડે સંપાત-આહુતિ આપી, સંહિતા-મંત્રથી શુદ્ધિ-વિધિ કરવી. પછી ચરુને એકવાર સ્પર્શ/ગ્રહણ કરીને, એ જ ‘વષટ્’ અંતવાળા મંત્રથી આહુતિ આપવી.
Verse 70
धर्माद्यैर् आसने इति क, चिह्नितपुस्तकपाठः सार्दाम्बुकृतमण्डले इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः धर्माद्यासनके धृत्वेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः धेनुमुद्रामृतीभूतं स्थण्डिलेशान्तिकं नयेत् साज्यभागं स्वशिष्याणां भागो देवाय वह्नये
ધેનુ-મુદ્રાથી તેને અમૃતમય બનાવી, શાંતિક-આહુતિને સ્થંડિલ (વેદી/માટી-સ્થાન) સુધી લઈ જવી. ઘી સાથેનો ભાગ પોતાના શિષ્યો માટે; મુખ્ય ભાગ દેવ અગ્નિ (વહ્નિ) માટે છે.
Verse 71
कुर्यात्तु स्तोकपालादेः समध्वाज्यमितिदं त्रयं नमो ऽन्तेन हृदा दद्यात्तेनैवाचमनीयकं
સ્તોકપાલ વગેરે થી આરંભ કરીને, મધ અને ઘી સહિત—આ ત્રય કરવું. ‘નમઃ’ અંતવાળા હૃદય-મંત્રથી અર્પણ કરવું; એ જ મંત્રથી આચમનીય જળનું સંસ્કાર કરવું.
Verse 72
साज्यं मन्त्रशतं हुत्वा दद्यात् पूर्णां यथाविधि मण्डलं कुण्डतः पूर्वे मध्ये वा शम्भुकुम्भयोः
ઘી સાથે સો મંત્ર-આહુતિઓ આપી, નિયમ મુજબ પૂર્ણાહુતિ આપવી. મંડળને કુંડના પૂર્વે, અથવા મધ્યમાં—શંભુ (શિવ) અને કુંભ (કલશ) વચ્ચે—સ્થાપિત કરવું.
Verse 73
रुद्रमातृगणादीनां निर्वर्त्यान्तर्बलिं हृदा शिवमध्ये ऽप्यलब्धाज्ञो विधायैकत्वभावनं
રુદ્ર, માતૃગણ વગેરે માટે હૃદયમાં વિધિપૂર્વક અંતર્બલિ કરીને, પૂર્ણ અનુજ્ઞા ન મળેલી હોય તોય શિવચેતનામાં એકત્વભાવનાનું ધ્યાન કરવું।
Verse 74
सर्वज्ञतादियुक्तो ऽहं समन्ताच्चोपरि स्थितः ममांशो योजनास्थानमधिष्ठाहमध्वरे
સર્વજ્ઞતા વગેરે ગુણોથી યુક્ત હું, ઉપર અને સર્વત્ર સ્થિત છું. અધ્વર (યજ્ઞ)માં મારો એક અંશ નિર્ધારિત યોજનાસ્થાનોનું અધિષ્ઠાન કરે છે।
Verse 75
शिवो ऽहमित्यहङ्कारी निष्क्रमेद् यागमण्डपात् न्यस्तपूर्वाग्रसन्धर्भे शस्त्राणुकृतमण्डले
“શિવોऽહં” એવા મંત્રભાવના અહંકાર સાથે તે યાગમંડપમાંથી બહાર નીકળે; જ્યાં આગળની ગોઠવણી પૂર્વે જ મૂકેલી હોય અને શસ્ત્રોથી મંડળ/વર્તુળ ચિહ્નિત કરેલું હોય।
Verse 76
प्रणवासनके शिष्यं शुक्लवस्त्रोत्तरीयकं स्नातञ्चोदङ्मुखं मुक्त्यै पूर्ववक्त्रन्तु भुक्तये
શિષ્યને પ્રણવ-આસન પર બેસાડીને, તેને શ્વેત વસ્ત્ર અને શ્વેત ઉત્તરિય પહેરાવવું; સ્નાન કરાવી મુક્તિ માટે ઉત્તરમુખ કરવો, અને ભોગ માટે પૂર્વમુખ વિધાન છે।
Verse 77
ऊर्ध्वं कायं समारोप्य पूर्वास्यं प्रविलोकयेत् चरणादिशिखां यावन्मुक्तौ भुक्तौ विलोमतः
દેહને ઊર્ધ્વ સ્થિર કરીને, પૂર્વમુખ રહી, પગથી શિખા સુધી ક્રમે ધ્યાન કરવું; અને મુક્તિ તથા ભોગ—બન્ને સાધનામાં ઉપદેશ મુજબ વિલોમક્રમ પણ અપનાવવો।
Verse 78
चक्षुषा सप्रसादेन शैवं धाम विवृण्वता अस्त्रोदकेन सम्मोक्ष्य मन्त्राम्बुस्नानसिद्दये
નેત્રોને પ્રસન્ન અને નિર્મળ કરીને, અંતરમાં શૈવ ધામનું પ્રકટન/ચિંતન કરતાં, અસ્ત્ર-મંત્રથી અભિમંત્રિત જળ વડે શુદ્ધિ તથા વિઘ્નમોચન કરવું, જેથી મંત્રાભિષિક્ત જળસ્નાનની સિદ્ધિ થાય।
Verse 79
भस्मस्नानाय विघ्नानां शान्तये पापभित्तये सृष्टिसंहारयोगेन ताडयेदस्त्रभस्मना
ભસ્મસ્નાન માટે—વિઘ્નશાંતિ અને પાપભેદન માટે—સૃષ્ટિ અને સંહારની યોગપદ્ધતિ અનુસાર, અસ્ત્ર-મંત્રથી સંસ્કૃત ભસ્મ વડે તાડન/વિધિપ્રયોગ કરવો।
Verse 80
पुनरस्त्राम्बुना प्रोक्ष्य सकलीकरणाय तं स्थण्डिलोपान्तिकं नयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तेनैवाचमनीयमिति क, ख, ग, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः पाशभित्तये इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नाभेरूर्ध्वं कुशाग्रेण मार्जनीयास्त्रमुच्चरन्
પછી ફરી અસ્ત્ર-મંત્રાભિમંત્રિત જળથી પ્રોક્ષણ કરીને, ‘સકલીકરણ’ માટે તેને સ્થંડિલ (યજ્ઞભૂમિ)ના કિનારે લઈ જવો. એ જ જળથી આચમન કરાવવું. માર્જનીય-અસ્ત્ર ઉચ્ચારતાં, કુશાગ્રથી નાભિ ઉપર દેહનું માર્જન (પુંછવું) કરવું।
Verse 81
त्रिधाअलभेत तन्मूलैर् अघमर्षाय नाभ्यधः द्वैविध्याय च पाशानां आलभेत शराणुना
અઘમર્ષણ (પાપનાશ) માટે નાભિની નીચે, તે મૂળભાગોથી ત્રિવિધ આલંભન/આહુતિ કરવી. તેમજ પાશ (બંધન)ના દ્વૈવિધ્ય-સ્થાપન માટે શરાણુ (બાણાગ્ર) વડે આલંભન કરવું।
Verse 82
तच्छरीरे शिवं साङ्गं सासनं विन्यसेत्ततः पुष्पादिपूजितस्यास्य नेत्रे नेत्रेण वा हृदा
ત્યારબાદ તે શરીર પર શિવને સाङ્ગ (અંગ-ઉપાંગসহ) તથા આસનসহ વિન્યાસ/ન્યાસ કરવો. પુષ્પાદિથી પૂજિત આ દેવતાને નેત્રોમાં—નેત્રે નેત્રે—અથવા હૃદય દ્વારા (એકસાથે) સ્થાપિત કરવો।
Verse 83
बध्वामन्त्रितवस्त्रेण सितेन सदशेन च अप्_८१०८३अब्प्रदक्षिणक्रमादेनं प्रवेश्य शिवदक्षिणं
મંત્રથી અભિમંત્રિત શ્વેત વસ્ત્રને વિધાન મુજબ દસ ગાંઠો/આવર્તો સાથે બાંધી, પ્રદક્ષિણાક્રમે શિવને જમણી બાજુ રાખીને તેને પ્રવેશ કરાવવો।
Verse 84
सवस्त्रमासनं दद्यात् यथावर्णं निवेदयेत् संहारमुद्रयात्मानं मूर्त्या तस्य हृदम्बुजे
વસ્ત્રসহ આસન અર્પણ કરવું અને નિર્ધારિત વર્ણ/રંગક્રમ મુજબ નિવેદન કરવું। પછી સંહારમુદ્રાથી પોતાને—દેહરૂપ સાથે—તેનાં હૃદયકમળમાં સ્થાપિત કરવું।
Verse 85
निरुध्य शोधिते काये न्यासं कृत्वा तमर्चयेत् पूर्वाननस्य शिष्यस्य मूलमन्त्रेण मस्तके
ઇન્દ્રિય/પ્રાણનો નિરોધ કરીને દેહ શુદ્ધ કરી ન્યાસ કરીને પછી તેની અર્ચના કરવી। પૂર્વમુખ શિષ્યના મસ્તક પર મૂળમંત્રનો ન્યાસ/ઉચ્ચાર કરવો।
Verse 86
शिवहस्तं प्रदातव्यं रुद्रेशपददायकं शिवसेवाग्रहोपायं दत्तहस्तं शिवाणुना
‘શિવહસ્ત’ આપવો જોઈએ, જે રુદ્ર અને ઈશનું પદ/સ્થિતિ આપે છે। આ શિવસેવામાં સ્વીકાર કરાવવાનો ઉપાય છે; આ હસ્ત શિવદીક્ષિત (શિવાણુ) દ્વારા આપવો।
Verse 87
शिवे प्रक्षेपयेत् पुष्पमपनीयार्चकन्तारं तत्पात्रस्थानमन्त्राढ्यं शिवदेवगणानुगं
શિવ પર પુષ્પ અર્પણ કરવું; અર્ચકની આસપાસની અશુદ્ધ/અવરોધક બાબત દૂર કરીને, મંત્રસમૃદ્ધ પાત્ર અને તેનું સ્થાન શિવ તથા દેવગણોને અનુરૂપ સ્થાપિત કરવું।
Verse 88
विप्रादीनां क्रमान्नाम कुर्याद्वा स्वेच्छया गुरुः प्रणतिं कुम्भवर्धन्योः कारयित्वानलान्तिकं
ગુરુ બ્રાહ્મણાદિ વર્ણક્રમ મુજબ નામ નક્કી કરે, અથવા પોતાની ઇચ્છા મુજબ પણ. કુંભ અને વર્ધનીને પ્રણામ કરાવી, પછી પવિત્ર અગ્નિની નજીક કરવાનાં કર્મમાં પ્રવૃત્ત થાય.
Verse 89
सदक्षिणासने तद्वत् सौम्यास्यमुपवेशयेत् शिष्यदेहविनिष्क्रान्तां सुषुम्णामिव चिन्तयेत्
એ જ રીતે જમણા આસન પર સૌમ્યમુખવાળાને બેસાડે. અને શિષ્યના દેહમાંથી નીકળી ગયેલી શક્તિને જાણે સુષુમ્ના હોય તેમ ધ્યાનમાં ધારે.
Verse 90
निजग्रहलीनाञ्च दर्भमूलेन मन्त्रितं सुवर्णञ्चेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अपनीयाधिकाम्बरं इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सदक्षिणासन तत्रेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दर्भाग्रं दक्षिणे तस्य विधाय करपल्लवे
પોતાના વશમાં રાખીને દર્ભના મૂળ દ્વારા મંત્રપૂર્વક સંસ્કાર કરવો (હસ્તપ્રતોમાં ‘સુવર્ણમ્’, ‘શિવાત્મને’, ‘અપનીય અધિકામ્બરમ્’, ‘સ-દક્ષિણાસન તત્રેતિ’ વગેરે પાઠાંતર પણ મળે છે). પછી તેની જમણી બાજુ, હાથની હથેળી પર દર્ભનું અગ્ર ભાગ ગોઠવવું.
Verse 91
तम्मूलमात्मजङ्घायामग्रञ्चेति शिखिध्वजे शिष्यस्य हृदयं गत्वा रेचकेन शिवाणुना
હે શિખિધ્વજ અગ્નિ! તેનું ‘મૂલ’ પોતાની જાંઘમાં સ્થાપિત કર અને ‘અગ્ર’ શિખા-પ્રદેશમાં. પછી શિષ્યના હૃદયમાં પ્રવેશ કરીને, રેચક દ્વારા શિવ-અણુ સાથે ક્રિયા કર.
Verse 92
पुरकेण समागत्य स्वकीयं हृद्यान्तरं शिवाग्निना पुनः कृत्वा नाडीसन्धानमीदृशं
પૂરક દ્વારા સ્થિર થઈ, પોતાના હૃદયાંતરને શિવાગ્નિથી ફરી પ્રજ્વલિત કરવું; અને આ રીતે નાડીઓનું સંધાન/સંયોજન કરવું.
Verse 93
हृदा तत्सन्निधानार्थञ्जुहुयादाहुतित्रयं शिवहस्तस्थिरत्वार्थं शतं मूलेन होमयेत् इत्थं समयदीक्षायां भवेद्योग्यो भवार्चने
હૃદા-મંત્રથી ભગવાનના સન્નિધાન માટે ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ કરવી. પછી ‘શિવહસ્ત’ની સ્થિરતા (વિધિ-ક્રિયા અને મુદ્રામાં દૃઢતા) માટે મૂલમંત્રથી સો આહુતિઓ હોમ કરવી. આમ સમયદીક્ષાથી ભવ (શિવ)ની આરાધનાનો અધિકાર મળે છે.
Frequently Asked Questions
A precise Śaiva-Agamic workflow: classification of dīkṣā (nirādhārā/sādhārā; savījā/nirvījā), establishment of Śiva across maṇḍala–kalaśa–agni–śiṣya, and the protective/mantric technology of astra, kavaca, vardhanī, nyāsa, and homa counts (e.g., 800 oblations, then daśāṁśa for aṅgas, plus pūrṇāhuti).
It frames initiation as knowledge-producing and bond-severing (mala–māyā–pāśa), culminating in Śiva-identity contemplation (“Śivo’ham”) and the conferral of ritual authority (adhikāra) through samaya-dīkṣā, making the disciple fit for sustained Bhava (Śiva) worship aimed at both disciplined worldly flourishing and liberation.
Savījā is ‘seeded’—effective and result-bearing when joined to samayācāra and proper entitlement; nirvījā is ‘seedless,’ associated with incapacity and lack of prescribed observances, limiting the scope and potency of ritual authority.
The rite is designed as a total consecration ecology: Śiva is witness in the maṇḍala, protector in the kalaśa, authority in the fire, and liberator in the disciple—so outer ritual supports mirror and activate inner transformation.