Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Temple Architecture & Sacred Installation
Detailed prescriptions for temple construction (vastu-shastra), deity installation (pratishtha), and the Isana-kalpa rituals for sanctification.
Adhyayas in Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa
Adhyaya 43
Chapter 43 — प्रासाददेवतास्थापनम् (Installation of Deities in a Temple)
ഭഗവാൻ അഗ്നി പറയുന്നു: ശരിയായ ദേവതാ-സ്ഥാപനവും പ്രതിമാ-സംസ്കാരവും കൊണ്ടാണ് ക്ഷേത്രം ആചാരപരമായി പ്രവർത്തനക്ഷമമാകുന്നത്. പഞ്ചായതന രീതിയിൽ മദ്ധ്യത്തിൽ വാസുദേവൻ/നാരായണൻ; ദിക്കുകളിൽ ദേവതാ-വിന്യാസം—ആഗ്നേയത്തിൽ വാമനൻ, നൈഋതിയിൽ നൃഹരി, വായവ്യത്തിൽ ഹയഗ്രീവൻ, ഈശാനത്തിൽ വരാഹൻ; കൂടാതെ നവധാമം, ലോകപാല-ഗ്രഹ-ദശാവതാര സമുച്ചയങ്ങൾ, മദ്ധ്യത്തിൽ വിശ്വരൂപ-ഹരി ഉള്ള പതിമൂന്ന് ശ്രൈൻ മാതൃക തുടങ്ങിയ പര്യായക്രമങ്ങളും പറയുന്നു. തുടർന്ന് പ്രതിമാ-ലക്ഷണം: മണ്ണ്, മരം, ലോഹം, രത്നം, ശില, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ മുതലായവയിൽ പ്രതിമ നിർമ്മിക്കാം; സമയോചിത പൂജ അഭീഷ്ടഫലം നൽകും. ശിലാ-തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ വർണ്ണാനുസൃത നിറ-ലക്ഷണങ്ങൾ, ഉത്തമശില ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ സിംഹ-വിദ്യയാൽ പരിഹാര/പ്രതിസ്ഥാപനം. അവസാനം കൊത്തുപണിക്ക് മുൻസംസ്കാരങ്ങൾ—വനഗ്രഹണം, വ്രജയാഗം, ബലി, ഉപകരണപൂജ, അസ്ത്ര-മന്ത്ര പ്രോക്ഷണം, നൃസിംഹ-രക്ഷ, പൂർണാഹുതി, ഭൂത-ബലി, പ്രാദേശിക സത്തകളുടെ ശമനം/നിർവാസനം, സ്വപ്ന-മന്ത്ര നിർണയം, ശില്പിയുടെ വിഷ്ണു/വിശ്വകർമ്മ ഭാവം, ശിലാഖണ്ഡം ശാലയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി വിധിപൂർവ്വം ആദരിക്കൽ—വിവരിക്കുന്നു।
Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശാന്തികർമങ്ങൾക്ക് ശേഷം വാസുദേവനും വ്യൂഹമൂർത്തികളും സംബന്ധിച്ച പ്രതിമാ-ലക്ഷണവും മിതിശാസ്ത്രവും ഭക്തിയോടെ സാങ്കേതികമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്ത് പ്രതിമ സ്ഥാപിച്ച് കിഴക്കോട്ടോ വടക്കോട്ടോ അഭിമുഖമാക്കണം—എന്നിങ്ങനെ വാസ്തു-ധർമ്മവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച സ്ഥാനവിധി പറയുന്നു. സ്ഥാപനം, ബലി അർപ്പണം എന്നിവയ്ക്കുശേഷം മദ്ധ്യചിഹ്നിത ശിലയെ ഒമ്പത് ഭാഗങ്ങളാക്കി വിഭജിച്ച് സ്വാംഗുല, ഗോളക/കാലനേത്ര, താള-പ്രമാണങ്ങൾ പ്രകാരം അളവുകൾ നിശ്ചയിക്കുന്നു. കിരീടം, മുഖം, കഴുത്ത്, വക്ഷസ്, ഉദരം, ഊരു-ജംഘ, പാദം; കൂടാതെ നേത്ര-ഭ്രൂ-നാസിക-കർണം-ഓഷ്ഠം, ശിരോവൃത്തം, ഭുജ-പ്രകോഷ്ഠം, കരതലം, വിരൽസന്ധികൾ, കടി, കാലുകളുടെ പരിനാഹം എന്നിവ വരെ സൂക്ഷ്മ അനുപാതങ്ങൾ നൽകുന്നു. ആഭരണനിയമങ്ങൾ, പ്രഭാമണ്ഡലം-പീഠ ലക്ഷണങ്ങൾ, ചിഹ്നങ്ങൾ—വലത്ത് ചക്രം-പദ്മം, ഇടത്ത് ശംഖം-ഗദ—എന്നിവയും, ശ്രീ, പുഷ്ടി, വിദ്യാധരർ തുടങ്ങിയ പരിചാരകരും പറയുന്നു. ശരിയായ ആരാധനയ്ക്കുള്ള സമ്പൂർണ്ണ പ്രതിമാമിതി രൂപരേഖയാണിത്.
Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
ഭഗവാൻ അഗ്നി പിണ്ഡികാ-ലക്ഷണം സാങ്കേതികവും ആചാരബന്ധിതവുമായ രീതിയിൽ വിശദീകരിക്കുന്നു. പിണ്ഡികയുടെ നീളം പ്രതിമയ്ക്ക് തുല്യം, ഉയരം പ്രതിമയുടെ പകുതി, നിർമ്മാണം 64 പുട/പാളികളായി വേണം എന്ന പ്രമാണം സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നിർദ്ദിഷ്ട ശൂന്യ പട്ടികൾ/രേഖകൾ വിടുക, കോഷ്ടകം നിർമ്മിച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കുക, ഇരുവശത്തും സമത്വം പാലിക്കുക—ശുദ്ധി, സമതലം, അളവുപ്രകാരം വിഭജനം എന്നിവ വാസ്തുശുഭതയും ദീർഘായുസ്സും നൽകുന്നു. പിന്നെ യവ, ഗോള, അംശ, കലാ, താള, അങ്ങുല തുടങ്ങിയ അളവുകൾ ഉപയോഗിച്ച് മുഖാവയവങ്ങളും ദേഹവ്യാപ്തിയും അനുപാതമായി നിർണ്ണയിച്ച് ഫലം ലക്ഷ്മീ-അനുഗ്രഹമായി പറയുന്നു. അവസാനം ധന-പ്രതീകം, ചാമരധാരിണി സേവികകൾ, ഗരുഡൻ, ചക്രാദി ചിഹ്നങ്ങൾ എന്നിവയോടെ പിണ്ഡിക-പ്രതിമ-പരിവാരം ഈശാനകൽപ്പത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് യോഗ്യമായ പവിത്ര സമഗ്രരൂപമാണെന്ന് സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 46
Chapter 46 — शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं (Exposition of the Characteristics of Śālagrāma and Other Sacred Forms)
വാസ്തു–പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കല്പവും തുടരുന്ന പ്രവാഹത്തിൽ ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി ശാലഗ്രാമാദി പവിത്ര ശിലാമൂർത്തികളുടെ പ്രതിമാ-ലക്ഷണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഇവ ഭുക്തി-മുക്തി-പ്രദങ്ങളാണെന്ന് പ്രസ്താവിച്ച്, രൂപപരിചയം ഉപാസനയോടും മോക്ഷാഭിമുഖതയോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. വാസുദേവ, സങ്കർഷണ, പ്രദ്യുമ്ന, അനിരുദ്ധ, നാരായണ, വിഷ്ണു, നരസിംഹ, വരാഹ, കൂർമ, ഹയഗ്രീവ, വൈകുണ്ഠ, മത്സ്യ, ശ്രീധര, വാമന, ത്രിവിക്രമ, അനന്ത, സുദർശന, ലക്ഷ്മീ-നാരായണ, അച്യുത, ജനാർദന, പുരുഷോത്തമ തുടങ്ങിയ ദൈവരൂപങ്ങളെ ചക്രങ്ങളുടെ എണ്ണം, വർണം, രേഖ, ബിന്ദു, ഛിദ്ര/ശുഷിര, ആവർത്തം, ഗദാ-ആകൃതി മുതലായ ദൃശ്യചിഹ്നങ്ങളോട് ചേർത്ത് നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ശരിയായ ലക്ഷണജ്ഞാനം ശരിയായ പൂജയും പ്രതിഷ്ഠാ-ആചാരവും ഉറപ്പാക്കി, പവിത്ര ദ്രവ്യമാധ്യമത്തെ ധാർമ്മിക ഉദ്ദേശ്യത്തോട് ഏകീകരിക്കുന്നു.
Adhyaya 47
Chapter 47 — शालग्रामादिपूजाकथनं (Teaching the Worship of Śālagrāma and Related Sacred Forms)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി ശാലഗ്രാമത്തിന്റെയും ഹരിയുടെ ചക്രചിഹ്നിത രൂപങ്ങളുടെയും പൂജാവിജ്ഞാനം ക്രമബദ്ധമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. പൂജയെ കാമ്യ, അകാമ്യ, ഉഭയാത്മിക (മിശ്ര)മായി വിഭജിച്ച് മീനാദി രൂപവർഗങ്ങളെ നിർദ്ദിഷ്ട ഫലങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; ചക്രത്തിലെ സൂക്ഷ്മ ബിന്ദു-ലക്ഷണം പറയുന്നു, വരാഹ-നരസിംഹ-വാമനബന്ധിത മോക്ഷാഭിമുഖ ലക്ഷ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വിധിഭാഗം: ചതുരത്തിനുള്ളിൽ ചക്രാബ്ജ മണ്ഡലം; പിന്നെ ഷോഡശ-അരവും അഷ്ടദളവും; ഹൃദയത്തിൽ പ്രണവ-പ്രതിഷ്ഠ, കൈ-ദേഹങ്ങളിൽ ഷഡംഗ-ന്യാസം, മുദ്രകളുടെ ക്രമം. ദിക്കുപൂജയിൽ പരിരക്ഷാവലയമായി ഗുരു, ഗണ, ധാതൃ, വിധാതൃ/കർത്തൃ/ഹർത്തൃ, വിശ്വക്സേന, ക്ഷേത്രപാലൻ എന്നിവരുടെ പൂജ; വേദാധാരങ്ങൾ, ആധാരാനന്തക, ഭൂ, പീഠ, പദ്മാദി പാളികൾ, സൂര്യ-ചന്ദ്ര-അഗ്നി മണ്ഡലങ്ങളുടെ സ്ഥാപനം എന്നിവയും പറയുന്നു. വിശ്വക്സേന/ചക്ര/ക്ഷേത്രപാല മുൻപൂജ ഇല്ലെങ്കിൽ ശാലഗ്രാമപൂജ ‘നിഷ്ഫലം’—ആഗമശുദ്ധിയും അന്തർഭാവവും സിദ്ധി-ധർമ്മഫലങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനം എന്നു ഊന്നുന്നു।
Adhyaya 48
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കല്പവും ഉള്ള പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി കേശവ, നാരായണ മുതലായ വിഷ്ണുവിന്റെ ഇരുപത്തിനാലു വൈഷ്ണവ മൂർത്തികളെ ക്രമമായി വിവരിക്കുന്നു. പദ്മം, ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നീ ദിവ്യചിഹ്നങ്ങളുടെ നിശ്ചിതക്രമം പ്രകാരം ഓരോ രൂപത്തിന്റെയും പ്രതിമാ-ലക്ഷണം നിർണ്ണയിക്കുന്നു; ചിലിടങ്ങളിൽ ശാർങ്ഗ ധനുസ്സും കൗമോദകിയും പരാമർശിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായം പ്രതിമാശാസ്ത്രത്തിനുള്ള പ്രായോഗിക സൂചികയും പൂജ, പ്രദക്ഷിണ, രക്ഷാജപം എന്നിവയിൽ പാരായണം ചെയ്യേണ്ട സ്തോത്രഘടകവുമാണ്. തുടർന്ന് വ്യൂഹസിദ്ധാന്തം (വാസുദേവ→സങ്കർഷണ→പ്രദ്യുമ്ന→അനിരുദ്ധ) അനുസരിച്ച് മന്ത്രജപത്തെ ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ പ്രസരണക്രമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് ദ്വാദശാക്ഷരമന്ത്രബന്ധിതമായ ചതുര്വിംശതി-മൂർത്തി-സ്തോത്രമാണെന്നും, പാരായണമോ ശ്രവണവുമിലൂടെ ശുദ്ധിയും സർവ്വസിദ്ധിയും ലഭിച്ച് ഭുക്തിയും മുക്തിയും രണ്ടും ലഭ്യമാകുന്നതെന്നും പറയുന്നു.
Adhyaya 49
Chapter 49 — मत्स्यादिलक्षणवर्णनम् (Description of the Characteristics of Matsya and the Other Incarnations)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കല്പവും സംബന്ധിച്ച സാഹചര്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് യോജ്യമായ ദശാവതാരാദി വൈഷ്ണവ മൂർത്തികളുടെ പ്രതിമാ-ലക്ഷണങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി, ഭക്തിഭാവത്തോടെ വിശദീകരിക്കുന്നു. മത്സ്യ-കൂർമാവതാരങ്ങളുടെ ദേഹപ്രകാരം, വരാഹന്റെ ഭൂമി-ഉദ്ധരണ മുദ്ര, ക്ഷ്മാ/ധരാ, അനന്തൻ, ശ്രീ എന്നിവരോടുകൂടിയ പരിചാരകസംഘം, കൂടാതെ രാജ്യത്വലാഭവും സംസാരതരണഫലവും പറയുന്നു. നരസിംഹന്റെ ഉഗ്ര-നാടകീയ ഭംഗിയും മാനക ചതുര്ഭുജ ചിഹ്നരൂപവും, വാമനൻ, രാമ/ബലരാമൻ എന്നിവരുടെ പല വിന്യാസങ്ങളും ആയുധസ്ഥാപനക്രമത്തിൽ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ബുദ്ധന്റെ ശാന്തഭാവവും വേഷവും, കല്കിയുടെ വേഷധാരണം, തേജസ്, യുഗാന്തകർമ്മം എന്നിവ വർണ്ണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വാസുദേവാദി നവവ്യൂഹവും ബ്രഹ്മാ, ഗരുഡാരൂഢ വിഷ്ണു, വിശ്വരൂപം, അശ്വശിര ഹരി (ഹയഗ്രീവസദൃശ), ദത്താത്രേയ, വിശ്വക്സേന എന്നിവയും പാഠഭേദങ്ങളോടെ ചേർത്ത്, പരമ്പരാശുദ്ധിയും കർമ്മോപയോഗിതയും തെളിയിക്കുന്നു.
Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
അഗ്നിദേവൻ പൊതുവായ പ്രതിമാ-ലക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, വാസ്തു–പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കൽപ്പവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പരിധിയിൽ ദേവീ-പ്രതിമയുടെ സാങ്കേതിക ലക്ഷണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. ചണ്ഡീ/ദുർഗയുടെ ആയുധസമൂഹങ്ങളും ഭുജസംഖ്യകളും—ഇരുപത്, പതിനെട്ട്, പതിനാറ്, പത്ത്, എട്ട് ഭുജങ്ങളുള്ള രൂപങ്ങൾ—നിർദ്ദേശിച്ച്, നവപദ്മ (ഒമ്പത് താമര) മണ്ഡലത്തിൽ തത്ത്വക്രമപ്രകാരം ന്യാസ/സ്ഥാപനസ്ഥാനങ്ങൾ പറയുന്നു. തുടർന്ന് രുദ്രചണ്ഡാ മുതലായ ഉഗ്രരൂപനാമങ്ങൾ, വർണഭേദങ്ങൾ, ഗതിഭേദങ്ങൾ, പ്രതിഷ്ഠയുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ (സന്താനം, സമൃദ്ധി മുതലായവ) കൂടാതെ ലക്ഷ്മീ, സരസ്വതി, ഗംഗ (ജാഹ്നവി), യമുന, മാതൃകാസദൃശ ശക്തികൾ തുടങ്ങിയ ഉപദേവതകളുടെ വിവരണം വരുന്നു. വിനായകന്റെ അളവുകോലുകൾ—പ്രത്യേകിച്ച് തുമ്പിക്കൈയുടെ നീളം അങ്കുലങ്ങളിൽ, കലാ/നാടി മാനങ്ങൾ—സ്കന്ദാദികളുടെ രൂപലക്ഷണങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു. അവസാനം ചാമുണ്ഡാ ഭേദങ്ങൾ, ഭൈരവി, അംബാഷ്ടകം, ഘണ്ടാകർണൻ തുടങ്ങിയ രക്ഷാദേവഗണങ്ങളെ ചേർത്ത്, ശരിയായ രൂപനിർണ്ണയം വഴി രക്ഷ, സിദ്ധി, സമ്യക് പ്രതിഷ്ഠാഫലം ലഭിക്കും എന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു।
Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
ദേവീ-പ്രതിമാലക്ഷണത്തിന് ശേഷം ഭഗവാൻ അഗ്നി സൂര്യനും ബന്ധപ്പെട്ട ദൈവക്രമീകരണങ്ങളും (പ്രതിഷ്ഠ/ആവരണം) വിവരിക്കുന്നു. ആദ്യം സൂര്യന്റെ ശാസ്ത്രീയ രഥരൂപം—ഏഴ് അശ്വങ്ങൾ, ഒരു ചക്രം, പദ്മചിഹ്നങ്ങൾ, സഹായോപകരണങ്ങൾ; ദ്വാര/പാർശ്വ സേവകരായി ദണ്ഡധാരി പിംഗളൻ, ചാമരധാരികൾ, കൂടാതെ ‘നിഷ്പ്രഭാ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്ന സഹചാരി—എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ സൂര്യനെ അശ്വാരൂഢനായി, വരദമുദ്രയോടെ, പദ്മധാരിയായി കാണിക്കാം. തുടർന്ന് ദിക്പാലന്മാരെയും ഉപദിക് ദേവതകളെയും നിർദ്ദിഷ്ട പദ്മദള വിന്യാസത്തിൽ ക്രമമായി സ്ഥാപിച്ച് അവരുടെ ആയുധ-ലക്ഷണങ്ങൾ പറയുന്നു. സൂര്യന്റെ നാമ-അംശങ്ങൾ, രാശി/മാസ സ്ഥാനങ്ങൾ, വിവിധ വർണ്ണഭേദങ്ങൾ മന്ത്ര-ന്യാസ തർക്കത്തോടെ രൂപത്തോട് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ചന്ദ്രൻ മുതൽ കേതു വരെ നവഗ്രഹ പ്രതിമാവിധി, നാഗപ്പട്ടികകൾ, കൂടാതെ കിന്നര, വിദ്യാധര, പിശാച, വേതാള, ക്ഷേത്രപാല, പ്രേതാദി അതിരുരക്ഷക സത്തകളുടെ വിവരണംകൊണ്ട് പുണ്യസ്ഥലത്തിന്റെ സമ്പൂർണത വ്യക്തമാക്കുന്നു।
Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
പ്രതിമാ-ലക്ഷണ പരമ്പരയിൽ ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി യോഗിനീ-ഗണങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധമായ വിവരണം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—ഐന്ദ്രി സമുഹത്തിൽ തുടങ്ങി ശാന്താ (ശമനകരി) സമുഹം വരെ ‘അഷ്ടാഷ്ടക’ (എട്ട്-എട്ട്) ശ്രേണി. തുടർന്ന് അനേകം യോഗിനീ/ദേവീ നാമങ്ങളും ശക്തിനാമങ്ങളും പട്ടികപ്പെടുത്തുകയും, ആയുധങ്ങളും പ്രതിമാ-വിശദാംശങ്ങളും സംബന്ധിച്ച പാഠഭേദ/ഹസ്തപ്രതി-ഭേദ പരമ്പര സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നാമപ്പട്ടികയ്ക്ക് ശേഷം വിധി—പരിചാരിക ദേവിമാരെ നാല് അല്ലെങ്കിൽ എട്ട് ഭുജങ്ങളോടെ, ഇഷ്ടായുധധാരിണികളായി, സിദ്ധി നൽകുന്നവരായി രൂപപ്പെടുത്തണം. ഭൈരവന്റെ പ്രതിമാലക്ഷണം വിശദമായി—ഉഗ്രഭാവം, ജടകളിൽ ചന്ദ്രചിഹ്നം, കൂടാതെ ഖഡ്ഗം, അങ്കുശം, പരശു, ധനുസ്സ്, ത്രിശൂലം, ഖട്വാംഗം, പാശം മുതലായ ആയുധസമുച്ചയത്തോടൊപ്പം വരദമുദ്ര. തുടർന്ന് അവിലോമക്രമത്തിൽ അഗ്നിവരെ വിന്യാസം, മന്ത്രവിഭാഗം, ഷഡംഗ-ന്യാസം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം വീരഭദ്രൻ, ഗൗരി/ലലിതാ, സിംഹവാഹിനിയായ ചണ്ഡിക—ത്രിശൂലത്തോടെ മഹിഷനെ വധിക്കുന്ന രൂപം—ഇവയുടെ പ്രതിമാ മാതൃകകൾ നൽകി തത്ത്വം, ശില്പം, പ്രതിഷ്ഠാവിധി എന്നിവയെ ഒരൊറ്റ ആഗമീയ രൂപരേഖയിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ പദ്മജനായ ബ്രഹ്മാവിനെ, വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കല്പവും ഉൾപ്പെടുത്തി ശിവലിംഗവും അതിന്റെ പിണ്ഡിക/പീഠവും നിർമ്മിക്കാൻ ആവശ്യമായ മാനം, രേഖ, വിഭാഗം എന്നീ സാങ്കേതിക-ആഗമ നിയമങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. നീളം-വീതി നിർദ്ദിഷ്ട ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ക്രമമായി രൂപം തീർക്കൽ—ചതുര അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് 8, 16, 32, 64 കോണങ്ങളുള്ള ഫേസറ്റിംഗ് വഴിയായി അവസാനം പരിപൂർണ്ണ വൃത്താകാരതയിലേക്ക്—എന്ന രീതിയിൽ വിവരണം നടക്കുന്നു. ലിംഗശിരസ്സിന്റെ കുടപോലുള്ള രേഖ, ഉയരം-വ്യാസ അനുപാതം, കൂടാതെ മധ്യസൂത്രത്തിൽ ബ്രഹ്മ-രുദ്ര മേഖലകളുടെ വിഭജനവും വ്യക്തമാക്കുന്നു. പൊതുലക്ഷണങ്ങൾക്ക് ശേഷം പീഠത്തിന്റെ ഉയരം, കേന്ദ്ര ഖാത (കുഴി), മേഖലാ-ബന്ധം, വികാരാംഗ അലങ്കാര ഘടകങ്ങൾ, വടക്കോട്ട് പ്രണാള ജലനിർഗമ സ്ഥാപിക്കൽ എന്നിവയുടെ സർവ്വപ്രയോഗ്യമായ നിർമാണവിധിയും വരുന്നു; പാഠാന്തരങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കൃത്യമായ ശില്പശാസ്ത്രം ധർമ്മകർമ്മമായി അവതരിപ്പിച്ച് സ്ഥിരപൂജയും പ്രതിഷ്ഠിത സാന്നിധ്യവും ഉറപ്പാക്കുന്നു।
Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
അഗ്നിദേവൻ പ്രതിഷ്ഠാ സംബന്ധമായ ഉപദേശത്തിൽ പൊതുവായ ലിംഗലക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി ദ്രവ്യം, മാനം, വിധി എന്നീ സാങ്കേതിക നിയമങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. വസ്ത്രവും മണ്ണും (ചുട്ട മണ്ണ് ശ്രേഷ്ഠം) മുതൽ മരം, കല്ല്, ലോഹങ്ങൾ, വിലയേറിയ മാധ്യമങ്ങൾ (മുത്ത്, ഇരുമ്പ്, സ്വർണം; കൂടാതെ വെള്ളി, ചെമ്പ്, പിത്തളം, ടിൻ, രസ-ലിംഗം) വരെ ദ്രവ്യക്രമം പറഞ്ഞ് ചില ദ്രവ്യങ്ങളെ ഭുക്തി–മുക്തി ഫലങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സ്ഥാപനം ഏത് സ്ഥലത്ത് എന്ന തർക്കവും അളവുകൂട്ടലും—ഗൃഹ്യ ലിംഗം 1–5 അങ്കുലം; ക്ഷേത്രത്തിൽ ദ്വാരം, ഗർഭഗൃഹം എന്നിവയുടെ അനുപാതങ്ങളിൽ നിന്ന് മാനം; 36×3 മാനഭേദങ്ങളും അവയുടെ സംയോജനമായി 108 മാനതന്ത്രവും. ചല (കൊണ്ടുപോകാവുന്ന) ലിംഗങ്ങൾ 1–5, 6–10, 11–15 അങ്കുല വർഗങ്ങൾ; സൂത്ര (കയർ/ഗൈഡ്-ലൈൻ) സംവിധാനം, ഹസ്താധിഷ്ഠിത വിപുലീകരണങ്ങളും പറയുന്നു. ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ പ്രതിമാമിതിയുടെ ജ്യാമിതി, ശേഷിക്കുന്ന അങ്കുലങ്ങളിൽ നിന്ന് ശകുനനിർണ്ണയം, ധ്വജ/സിംഹ/വൃഷ വർഗങ്ങൾ, സ്വര-ശുഭത, രൂപഭേദങ്ങൾ, ബ്രഹ്മാ–വിഷ്ണു–ശിവ വിഭജനതത്ത്വം, കൂടാതെ മുഖലിംഗ-ശിരോഭേദങ്ങളിൽ മുഖാവയവങ്ങളും ഉയർച്ചകളും സംബന്ധിച്ച മാനനിർദ്ദേശങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
വാസ്തു–പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കല്പവും തുടരുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ, അഗ്നിദേവൻ മുൻ അധ്യായത്തിലെ വ്യക്ത–അവ്യക്ത വിവേചനത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി പ്രതിമാ-സ്ഥാപനത്തിനുള്ള സൂക്ഷ്മ ശില്പവിധി വിശദീകരിക്കുന്നു. പിണ്ഡിക (ആധാരം/പീഠം) അനുപാതനിയമങ്ങളാൽ നിർണ്ണയിക്കുന്നു—നീളം പ്രതിമാപ്രമാണത്തോട് ബന്ധപ്പെടുത്തി, വീതിയും മേഖലാ-ബന്ധങ്ങളും ഭിന്നാംശമാനങ്ങളാൽ. തുടർന്ന് അടിത്തറക്കുഴിയുടെ അളവുകൾ, വടക്കോട്ടുള്ള ചെറിയ ചരിവ്, പ്രണാള (ജലനിഷ്ക്രമണ ചാലി) എവിടെ പുറത്തുവരണം എന്നിവ നിർദ്ദേശിച്ച് ജല-നിയന്ത്രണത്തിലൂടെ ശുചിത്വം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതു കാണിക്കുന്നു. ഷോഡശാംശ പദ്ധതിയിൽ ഉയരത്തിന്റെ പാളിവിഭാഗവും താഴ്, മധ്യ, കണ്ഠഭാഗങ്ങളുടെ ഖണ്ഡവിഭാഗവും മാനദണ്ഡമാക്കുന്നു. ‘സാധാരണ’ പ്രതിമകൾക്കും ഇത് ബാധകം; ശ്രൈൻ/ഗർഭഗൃഹദ്വാരത്തിന്റെ അനുപാതം ക്ഷേത്രദ്വാരമാനവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; പ്രതിമാപ്രഭയിൽ ഗജ-വ്യാളക അലങ്കാരവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം പ്രതിമാമിതിയുടെ സർവ്വസാധാരണ നിയമം—പുരുഷദേവന്മാർ ഹരി/വിഷ്ണു-മാനം, ദേവിമാർ ലക്ഷ്മീ-മാനം—ശോഭ ധർമ്മാവശ്യകതയാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 56
Chapter 56 — दिक्पालयागकथनम् (Account of the Worship of the Guardians of the Directions)
ഭഗവാൻ പ്രതിഷ്ഠാ-പഞ്ചകത്തെ തത്ത്വത്രയമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു—പ്രതിമ പുരുഷനാൽ പ്രാണിതം, പിണ്ഡിക പ്രകൃതിയുടെ പ്രതീകം, ലക്ഷ്മീ പ്രതിഷ്ഠാകർമത്തിന്റെ സ്ഥിരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇവയുടെ സംയോഗം ‘യോഗക’ എന്നു പറയുന്നു. ഇഷ്ടഫലസിദ്ധിക്കായി യാഗം ആരംഭിച്ച് വാസ്തു-പൂർവകർമ്മങ്ങളിലൂടെ മുന്നേറുന്നു—ഗർഭസൂത്ര അക്ഷം രേഖപ്പെടുത്തൽ, മണ്ഡപഭേദ-മാപനനിർണ്ണയം, സ്നാനവും കലശകാര്യവും ക്രമീകരിക്കൽ, യാഗദ്രവ്യസജ്ജീകരണം. വേദി ഒരു-മൂന്നിലൊന്ന്/അർദ്ധ അളവുകളിൽ നിർമ്മിച്ച് കലശം, ഘടിക, ഛത്രം മുതലായവ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കുന്നു; എല്ലാം പഞ്ചഗവ്യത്തോടെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. ഗുരു വിഷ്ണുധ്യാനം ചെയ്ത് സ്വയം യജ്ഞാധിഷ്ഠാനമായി കരുതി ആത്മപൂജ ചെയ്യുന്നു; ഓരോ കുണ്ടത്തിലും യോഗ്യമായ മൂർത്തിപാശങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദിശാനുസാരം തോരണ-സ്തംഭങ്ങൾക്ക് കാഷ്ഠവിശേഷം, “സ്യോനാ പൃഥിവീ” മന്ത്രപൂജ, സ്തംഭമൂലങ്ങളിൽ അങ്കുരാരോപണം, സുദർശനചിഹ്നം, ധ്വജവിധാനം, വിപുല കലശസ്ഥാപനം എന്നിവ ഉണ്ട്. അവസാനം കലശങ്ങളിൽ ദിക്പാലരെ ആവാഹനം ചെയ്ത് ക്രമമായി പൂജ—കിഴക്ക് ഇന്ദ്രൻ, ആഗ്നേയ അഗ്നി, തെക്ക് യമൻ, നൈഋത്യ നൈഋത, പടിഞ്ഞാറ് വരുണൻ, വായവ്യ വായു, വടക്ക് സോമൻ/കുബേരൻ, ഈശാന ഈശാന; ഊർധ്വം ബ്രഹ്മാ, അധഃ അനന്ത—എന്നിങ്ങനെ ഓരോ ദ്വാര-ദിശയും കാക്കാൻ നിയോഗിച്ച് യാഗസ്ഥലം സംരക്ഷിത വിശ്വമണ്ഡലമാക്കുന്നു।
Adhyaya 57
Chapter 57 — कुम्भाधिवासविधिः (Kumbhādhivāsa-vidhi: Rite of Installing/Consecrating the Ritual Jar)
വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠയിൽ അഭിഷേകത്തിനായി ഉപയോഗിക്കുന്ന കലശ(ങ്ങൾ) സ്ഥാപിക്കുന്ന കുംഭാധിവാസവിധി ഭഗവാൻ അഗ്നി ക്രമമായി വിവരിക്കുന്നു. ആദ്യം ഭൂമി-പരിഗ്രഹം, രക്ഷയ്ക്കായി അരിയും കടുകും ചിതറിക്കൽ, നരസിംഹമന്ത്രം കൊണ്ട് രാക്ഷോഘ്ന ശുദ്ധി, പഞ്ചഗവ്യ പ്രോക്ഷണം എന്നിവ നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് ഭൂമിയിൽ നിന്ന് കുംഭം വരെ പൂജ, ഹരിയുടെ അങ്കോപചാരങ്ങൾ, സഹായപാത്രങ്ങൾക്ക് അസ്ത്രമന്ത്രം കൊണ്ട് സംസ്കാരം; അച്ഛിന്നധാരയും പ്രദക്ഷിണയും വഴി അഭിഷേകപ്രവാഹം നിരന്തരമാക്കുന്നു. മണ്ഡലത്തിൽ “യോഗേ യോഗേ” മന്ത്രം കൊണ്ട് ശയ്യാ സ്ഥാപനം, സ്നാനമണ്ഡപത്തിൽ ദിക്കനുസരിച്ച് വിഷ്ണുരൂപങ്ങളുടെ നിയോഗം, ഈശാനത്തിന് പ്രത്യേക സ്ഥാനം എന്നിവ പറയുന്നു. സ്നാനത്തിനും അനുലേപനത്തിനുമായി പല കുംഭങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച്, ഇലകൾ, മരം, മണ്ണ്, ഔഷധങ്ങൾ, ധാന്യങ്ങൾ, ലോഹങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, ജലങ്ങൾ, ദീപങ്ങൾ മുതലായ ദ്രവ്യങ്ങൾ ദിശാനുസാരം ക്രമപ്പെടുത്തി അർഘ്യ, പാദ്യ, ആചമനം, നീരാജനം തുടങ്ങിയ ഉപചാരങ്ങൾക്ക് ഒരുക്കുന്നു. മന്ത്ര–ദ്രവ്യ–സ്ഥലം–ക്രമം എന്ന ശാസ്ത്രീയ ക്രമീകരണത്തിലൂടെ ദൈവസന്നിധി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന ആഗ്നേയവിദ്യയുടെ യാഗസാങ്കേതികത ഈ അധ്യായം കാണിക്കുന്നു।
Adhyaya 58
Chapter 58 — स्नानादिविधिः (Snānādi-vidhiḥ): Rules for Ritual Bathing and Related Consecration Rites
കലശാധിവാസത്തിന് ശേഷം വാസ്തു–പ്രതിഷ്ഠാക്രമത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി സ്നാനാദി-വിധി വിശദീകരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ശില്പി നിർമ്മിത ബിംബം ജാഗ്രതയോടെ ശുദ്ധമായി പൊതുപൂജയ്ക്ക് യോഗ്യമാകുന്നു. ആചാര്യൻ ഈശാന കോണിൽ വൈഷ്ണവ അഗ്നി സ്ഥാപിച്ച് ഘന ഗായത്രി ഹോമം നടത്തി, സമ്പാതം വഴി കലശങ്ങളെ അഭിമന്ത്രിക്കുന്നു. വർക്ക്ഷോപ്പും യജമാന-മണ്ഡലിയും ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നു; വാദ്യ-ഗാനങ്ങളോടൊപ്പം വലതുകൈയിൽ രക്ഷാകൗതുകബന്ധനം (ദേശികനും) നടക്കുന്നു. ബിംബസ്ഥാപനം, സ്തുതി, ശില്പി-ദോഷനിവാരണ പ്രാർത്ഥനയ്ക്കുശേഷം സ്നാനമണ്ഡപത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി മന്ത്ര-ആഹുതികളാൽ നേത്രോന്മീലനം ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് അഭ്യംഗം, ഉബ്ബട്ടനം, ഉഷ്ണജലധോവനം, പ്രോക്ഷണം, തീർത്ഥ/നദീജലം, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ഔഷധികൾ, പഞ്ചഗവ്യം എന്നിവയോടെ പല മന്ത്രപുടങ്ങളിൽ വിശദ സ്നപനം; അനേകം കലശങ്ങളാൽ വിഷ്ണ്വാവാഹനം വരെ പൂർത്തിയാക്കുന്നു. അവസാനം കൗതുകമോചനം, മധുപർകം, പവിത്രക നിർമ്മാണം, ധൂപം-അഞ്ജനം-തിലകം-മാലകൾ-രാജചിഹ്നാദി ഉപചാരങ്ങൾ, ശോഭായാത്രയും അഷ്ടമംഗല വിന്യാസവും; ഹരനുൾപ്പെടെ മറ്റു ദേവതകൾക്കും സാധാരണം, ‘നിദ്രാ’ കലശം ശിരോഭാഗത്ത് സ്ഥാപിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।
Adhyaya 59
Chapter 59 — अधिवासनकथनं (Adhivāsana: The Rite of Inviting and Stabilizing Hari’s Presence)
അധ്യായം 59-ൽ ‘അധിവാസനം’ ഹരിപ്രതിഷ്ഠാ കർമ്മങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി ഭഗവാന്റെ സന്നിധി ആവാഹിച്ച് സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന വിധിയായി നിർവചിക്കുന്നു. അഗ്നിദേവൻ ആദ്യം അന്തർസാധന പറയുന്നു—ആചാര്യൻ ഓംകാരത്തിൽ ബോധത്തെ യോജിപ്പിച്ച് ചിത്തം കേന്ദ്രീകരിച്ച്, ലയക്രമത്തിൽ തത്ത്വങ്ങളുടെ ലീനത നടത്തുന്നു: പൃഥിവി വായുവിൽ, വായു ആകാശത്തിൽ, ആകാശം മനസ്സിൽ, മനസ് അഹങ്കാരത്തിൽ, അഹങ്കാരം മഹത്തിൽ, മഹത് അവ്യക്തത്തിൽ ലയിക്കുന്നു; അവ്യക്തം വാസുദേവസ്വരൂപമായ ശുദ്ധജ്ഞാനമെന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് സൃഷ്ടി-മാപ്പിംഗ് (വ്യൂഹ/കോസ്മോജെനെസിസ്) ആയി തന്മാത്രകൾ, ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ, കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ, സ്ഥൂലദേഹം എന്നിവ നിരത്തി, സാധകൻ വിശ്വത്തെ ‘സംസ്കൃത ദേഹം’ പോലെ ആചാരപരമായി പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. പിന്നെ ബീജാക്ഷരങ്ങളാൽ തത്ത്വ-ദേഹസ്ഥാനങ്ങളിൽ മന്ത്രന്യാസം, വൈഷ്ണവ നാമന്യാസം (കേശവ മുതൽ ദാമോദര വരെ), ഷഡംഗന്യാസം എന്നിവ ചെയ്യുന്നു. ദ്വാദശ-അര ചക്രമണ്ഡലം, സൗര-സോമ്യ കലകൾ, പരിഭാരാരാധന എന്നിവയ്ക്കുശേഷം പ്രതിമയിൽ ഹരിയെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, വൈഷ്ണവ അഗ്നി പ്രജ്വലിപ്പിച്ച് ഹോമ-ശാന്തികർമ്മങ്ങൾ, പുണ്യനദി സ്ഥാപനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ദിക്പതികൾക്ക് ബലി, രാത്രിജാഗരണം സഹിതം പവിത്ര പാരായണം എന്നിവയിലൂടെ അധിവാസനത്തോടെ എല്ലാ കർമ്മാംഗങ്ങളും പവിത്രീകരിക്കുന്നു.
Adhyaya 60
Chapter 60 — वासुदेवप्रतिष्ठादिविधिः (Procedure for the Installation of Vāsudeva and Related Rites)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വാസുദേവ/ഹരിയുടെ പ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് ക്രമാനുസൃതമായ വിധി വിശദീകരിക്കുന്നു. ഗർഭഗൃഹം ഏഴ് ഭാഗങ്ങളാക്കി വിഭജിച്ച് ബ്രഹ്മ-ഭാഗത്തിൽ ബിംബം സ്ഥാപിക്കുകയും ദേവ–മാനവ–ഭൂത ഭാഗങ്ങളുടെ നിശ്ചിത വിഭജനം പാലിക്കുകയും വേണം. തുടർന്ന് പിണ്ഡികാ-സ്ഥാപനം, ആവശ്യമായാൽ രത്ന-ന്യാസം, നരസിംഹ ആഹുതികളുമായ ബന്ധം, വർണ-ന്യാസം, കൂടാതെ ഇന്ദ്രാദി മന്ത്രങ്ങളോടെ ഒൻപത് ദിക്കുകളിലെ കുഴികളിൽ അരി, രത്നം, ത്രിധാതു, ലോഹങ്ങൾ, ചന്ദനം മുതലായവ നിക്ഷേപിച്ച് ഗുഗ്ഗുലു-പരിവേഷ്ടനം ചെയ്യുന്നു. ഖണ്ഡില ഹോമവേദി ഒരുക്കി എട്ട് ദിക്കുകളിലും കലശങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച്, അഷ്ടാക്ഷരി മന്ത്രത്തോടെ അഗ്നി ആവാഹനം നടത്തി ഗായത്രി-പ്രധാന ആഹുതികൾ, പൂർണാഹുതി, ശാന്ത്യുദകത്തോടെ ദേവശിരസ്സിൽ അഭിഷേകം നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മയാനമായി ബിംബത്തെ ഗീത-വാദ്യവും വൈദികധ്വനിയും സഹിതം ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, എട്ട് മംഗളകലശങ്ങളാൽ സ്നാനം കഴിപ്പിച്ച്, ശുഭലഗ്നത്തിൽ പീഠത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ത്രിവിക്രമ നമസ്കാരത്തോടെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. ജീവ-ആവാഹനവും സാന്നിധ്യ-കരണവും വഴി ചൈതന്യത്തിന്റെ ബിംബത്തിലേക്കുള്ള അവതരണം വ്യക്തമാക്കുന്നു; പരികരദേവതകൾ, ദിക്പാലകർ, ഗരുഡൻ, വിശ്വക്സേനൻ സ്ഥാപനം, ഭൂതബലി, ദക്ഷിണാനീതിയും പറയുന്നു. അവസാനം—മൂലമന്ത്രം ദേവതാനുസാരം വ്യത്യസ്തമെങ്കിലും, ശേഷിക്കുന്ന ക്രമം എല്ലാ പ്രതിഷ്ഠകളിലും ഒരുപോലെയെന്ന നിയമം।
Adhyaya 61
Chapter 61 — द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः (Gateway Installation, Flag Hoisting, and Allied Rites)
ഈ അധ്യായം ക്ഷേത്രനിർമ്മാണത്തെ ജീവന്ത യാഗശക്തിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ആഗ്നേയവിധികളുടെ ക്രമം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. അവഭൃതസ്നാനത്തിനു ശേഷം 81 സ്ഥാനങ്ങളിൽ കുംഭങ്ങളുടെ ജാലവിന്യാസം നടത്തി സമ്പൂർണ്ണ മണ്ഡലീകരണം സ്ഥാപിച്ച്, തുടർന്ന് ഹരിപ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് പീഠിക ഒരുക്കുന്നു. ദ്വാരപ്രതിഷ്ഠയിൽ ആഹുതി, ബലി, ഗുരുപൂജ, പടിവാതിലിന്റെ തറയ്ക്കടിയിൽ സ്വർണ്ണനിക്ഷേപം, നിശ്ചിത ഹോമം; കൂടാതെ ചണ്ഡ–പ്രചണ്ഡയും ശ്രീ/ലക്ഷ്മിയും ഘടനാപ്രദേശങ്ങളിൽ സ്ഥാപിച്ച് ശ്രീസൂക്താരാധനയും ദക്ഷിണയും കൊണ്ട് സാമൂഹ്യ-യാഗക്രമം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഹൃത്പ്രതിഷ്ഠയിൽ അഷ്ടരത്നം, ഔഷധി, ധാതു, വിത്തുകൾ, ഇരുമ്പ്, ജലം എന്നിവ ചേർന്ന സംസ്കൃത കുംഭം; നരസിംഹമന്ത്ര-സമ്പാതവും നാരായണതത്ത്വ-ന്യാസവും വഴി പ്രാണരൂപ നിക്ഷേപം സജീവമാക്കുന്നു. വാസ്തുശാസ്ത്രമായി പ്രാസാദത്തെ പുരുഷനായി ധ്യാനിച്ച്—ദ്വാരം വായ്, ശുകനാസാ മൂക്ക്, പ്രണാലം അധോമാർഗങ്ങൾ, സുധാ ത്വക്ക്, കലശം മുടി/ശിഖ എന്ന അംഗസാദൃശ്യം പറയുന്നു. അവസാനം ധ്വജാരോഹണം—അളവുകൾ, ഈശാന/വായവ്യസ്ഥാപനം, പതാകവസ്ത്ര-അലങ്കാരങ്ങൾ, ചക്രം (8/12 അരകൾ) നിർമ്മാണം, ദണ്ഡത്തിൽ സൂത്രാത്മയും പതാകയിൽ നിഷ്കലവും ന്യാസം; പ്രദക്ഷിണ, മന്ത്രങ്ങൾ, ദാനങ്ങൾ, ധ്വജദാനത്തിന്റെ രാജസമമായ പുണ്യവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 62
Chapter 62 — Lakṣmīpratiṣṭhāvidhiḥ (The Procedure for Installing Lakṣmī)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് സമുദായേന ദേവതാ-പ്രതിഷ്ഠാക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു—ലക്ഷ്മിയിൽ ആരംഭിച്ച് സമസ്ത ദേവീ-സമൂഹം വരെ. മുൻപറഞ്ഞ മണ്ഡപസജ്ജീകരണവും സ്നാനാദി മുൻകർമ്മങ്ങളും കഴിഞ്ഞ് ശ്രീയെ ഭദ്രാസനത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് അഷ്ടകലശങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. അഭ്യംഗം, പഞ്ചഗവ്യസ്നാനം, നേത്രോന്മീലനം, മധുരത്രയാദി നൈവേദ്യം; ചില മന്ത്രവാക്യ/സ്ഥാനങ്ങളിൽ പാഠഭേദങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദിക്കുകളിലായി വ്യത്യസ്ത മന്ത്രങ്ങളാൽ പ്രോക്ഷണം നടത്തി, അവസാനം ഈശാനദിക്കിൽ 81 ഘടപരിമിതമായ ശിരഃസ്നാനം ചെയ്ത് ജലം ഭൂമിയിലേക്ക് വിടുന്നു. ഗന്ധ-പുഷ്പസംസ്കാരം, തന്മയാവഹ വഴി താദാത്മ്യം, ‘ആനന്ദ’ ഋക് പാരായണം; ശയ്യയിൽ ശായന്തീയ ന്യാസംകൊണ്ട് സ്ഥിരത, ശ്രീസൂക്തംകൊണ്ട് സാന്നിധ്യം, ലക്ഷ്മീബീജംകൊണ്ട് ചിച്ച്ശക്തി ജാഗരണം, തുടർന്ന് പദ്മം അല്ലെങ്കിൽ കരവീരപുഷ്പംകൊണ്ട് നിശ്ചിത എണ്ണത്തിൽ ഹോമം. അവസാനം ഉപകരണ-ക്ഷേത്രസംസ്കാരം, പിണ്ഡികാ നിർമ്മാണം, ശ്രീസൂക്തം പദപദമായി പാരായണം, ഗുരു/ബ്രാഹ്മണ ദാനം, സ്വർഗാദി ഫലധ്യാനം—മംഗലവും ധർമ്മവും സാദ്ധ്യമാക്കുന്ന വിധിനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു.
Adhyaya 63
Chapter 63 — सुदर्शनचक्रादिप्रतिष्ठाकथनं (Procedure for Consecrating the Sudarśana Discus and Other Divine Emblems)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി, വിഷ്ണു-പ്രതിഷ്ഠാ രീതിയെ വിഷ്ണുവിനോടനുബന്ധമായ ദിവ്യരൂപങ്ങളും ചിഹ്നങ്ങളും—താർക്ഷ്യ (ഗരുഡൻ), സുദർശനം, ബ്രഹ്മാവ്, നരസിംഹൻ—എന്നിവയിലേക്കും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. പ്രതിഷ്ഠ ‘വിഷ്ണുവിന്റെ പോലെ’ നടത്തണം; എന്നാൽ പ്രബോധനം/പ്രാണപ്രതിഷ്ഠ ഓരോന്നിനും അതത് മന്ത്രത്തിലൂടെയാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആദ്യം സംരക്ഷണവും യുദ്ധഫലപ്രദതയും നൽകുന്ന ശക്തമായ സുദർശനമന്ത്രം നൽകുന്നു; ചക്രം ധാർമ്മികർക്കു ശാന്തവും ദുഷ്ടർക്കു ഭയങ്കരവും, ശത്രു-ഭൂതാദികളെ ദഹിപ്പിക്കുകയും വിരോധമന്ത്രങ്ങളെ പ്രതിരോധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ‘പാതാള’ എന്ന പേരിലുള്ള വിപുലമായ നരസിംഹ-വിദ്യ വിവരിക്കുന്നു; അത് പാതാള/ആസുര ശക്തികളെ ദമിപ്പിച്ച് സംശയവും ദുരന്തവും നീക്കുന്നു. പിന്നെ ‘ത്രൈലോക്യ-മോഹന’ മൂർത്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളും ‘ത്രിലോക്യ-മോഹന’ മന്ത്രങ്ങളാൽ പ്രതിഷ്ഠയും—ഗദാധാരി, രണ്ട് അല്ലെങ്കിൽ നാല് ഭുജങ്ങൾ—ചക്ര-പാഞ്ചജന്യ സഹിതം, ശ്രീ–പുഷ്ടി, ബല–ഭദ്ര എന്നിവരോടുള്ള സമുച്ചയക്രമവും പറയുന്നു. തുടർന്ന് പല വിഷ്ണുരൂപങ്ങൾ/അവതാരങ്ങൾ, കൂടാതെ ശൈവ-ശാക്ത സംയുക്തരൂപങ്ങൾ—രുദ്രമൂർത്തി ലിംഗം, അർധനാരീശ്വരൻ, ഹരി-ശങ്കരൻ, മാതൃകകൾ—സൂര്യ/ഗ്രഹദേവതകൾ, വിനായകൻ എന്നിവരുടെ പ്രതിഷ്ഠയും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ പ്രത്യേകമായി പുസ്തക-പ്രതിഷ്ഠ: സ്വസ്തികമണ്ഡലപൂജ, എഴുത്തുപകരണങ്ങളും കൈയെഴുത്തുപ്രതിയും ആദരിക്കൽ, നാഗരി ലിപി, രത്നലേഖനി/പെട്ടികാ ക്രമം, ഈശാന ദിക്കിൽ ആസനം, ദർപ്പണദർശനം, പ്രോക്ഷണം, നേത്രോന്മീലനം, പൗരുഷസൂക്ത ന്യാസം, സജീവീകരണം, ഹോമം, ശോഭായാത്ര, പാരായണത്തിന്റെ ആരംഭ-അവസാനങ്ങളിൽ നിത്യാരാധന. അവസാനം വിദ്യാദാനം/ഗ്രന്ഥദാനം അക്ഷയപുണ്യമെന്ന് ഉയർത്തി, സരസ്വതി-വിദ്യാദാനം ശ്രേഷ്ഠമെന്നും, ഇലകൾ-അക്ഷരങ്ങളുടെ അളവനുസരിച്ച് പുണ്യവർദ്ധനയെന്നും പറഞ്ഞ്, ആചാരസാങ്കേതികതയും രൂപശാസ്ത്രവും ഗ്രന്ഥപരമ്പരയും ഒരേ ധാർമ്മിക സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയായി ഏകീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 64
Chapter 64 — कूपादिप्रतिष्ठाकथनं (The Account of the Consecration of Wells and Other Water-Works)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് കിണർ, പടിക്കിണർ, കുളം, തടാകം മുതലായ ജലസൗകര്യങ്ങളുടെ വരുണകേന്ദ്രിത പ്രതിഷ്ഠാവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. ജലം ഹരി (വിഷ്ണു), സോമൻ, വരുണൻ എന്നിവരുടെ ജീവസന്നിധിയായി കണക്കാക്കുന്നു. ആദ്യം സ്വർണം/വെള്ളി/രത്നം കൊണ്ടുള്ള വരുണപ്രതിമയും ധ്യാനലക്ഷണവും—ദ്വിഭുജൻ, ഹംസാസനസ്ഥൻ, അഭയമുദ്ര, നാഗപാശധാരി—വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മണ്ഡപം, വേദി, കുണ്ഡം, തോരണം, വാരുണകുംഭം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ആചാര-വാസ്തു ക്രമം പറയുന്നു. പിന്നെ അഷ്ടകുംഭ സംവിധാനം: ദിക്കുകളനുസരിച്ച് ജലസ്രോതസ്സുകൾ—സമുദ്രജലം, ഗംഗാജലം, മഴവെള്ളം, പ്രസ്രവണം/ഝരവെള്ളം, നദിവെള്ളം, സസ്യജന്യജലം, തീർത്ഥജലം മുതലായവ—അഭാവത്തിൽ പകരം നിയമങ്ങളും മന്ത്രാഭിമന്ത്രണവും. ശുദ്ധി, നേത്രോന്മീലനം, അഭിഷേകം, മധുപർക-വസ്ത്ര-പവിത്ര സമർപ്പണം, അധിവാസം, സജീവകരണം; കൂടെ ഹോമക്രമങ്ങൾ, പത്ത് ദിക്കുകളിലേക്കുള്ള ബലി, ശാന്തിതോയം. അവസാനം ജലാശയത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിർദ്ദിഷ്ട അളവുകളോടെ യൂപ/ചിഹ്നം സ്ഥാപിച്ച് ജഗച്ചാന്തി, ദക്ഷിണ, ഭോജനവും നടത്തി, തടസ്സമില്ലാത്ത ജലദാനധർമ്മം മഹായാഗങ്ങളെക്കാൾ മഹത്തായ പുണ്യമെന്ന് പുകഴ്ത്തുന്നു।
Adhyaya 65
Chapter 65 — सभास्थापनकथनं (Account of Establishing an Assembly-hall)
ഭഗവാൻ അഗ്നി സഭാ-സ്ഥാപനബോധനം നിർമ്മാണത്തെ ആചാരപരമായ വൈധതയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ആരംഭിക്കുന്നു—ഭൂമി പരിശോധിച്ചതിന് ശേഷം യജമാനൻ ആദ്യം വാസ്തു-യാഗം നടത്തണം; അപ്പോൾ സ്ഥലം കോസ്മിക് ക്രമവുമായി ഏകീകരിക്കുന്നു. സഭാമണ്ഡപം ഗ്രാമത്തിലെ നാലുവഴി ചേരുന്ന ചതുര്മുഖത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ ഗ്രാമത്തിന്റെ അതിരിൽ പണിയണം; നിർജന സ്ഥലത്ത് അല്ല—ജനജീവിതം എളുപ്പത്തിൽ എത്തിച്ചേരാനും സുരക്ഷിതമായിരിക്കാനും. ശേഷിയനുസരിച്ച് നിർമ്മാണം ശ്രേയസ്, പക്ഷേ ശേഷിയെ മിച്ചമായ ചെലവ് ദോഷം; ചതുഃശാല പദ്ധതി ദോഷരഹിതമായി ശ്രേഷ്ഠം, ത്രിശാല/ദ്വിശാല/ഏകശാല വഴികൾ ദിശാസൂചനകളോടെ നിബന്ധനാപൂർവം വിലയിരുത്തുന്നു. ‘കരരാശി’ കണക്കുകൾ, എട്ടായി വിഭജിക്കൽ, ഗർഗശാസ്ത്രപ്രകാരമുള്ള വ്യാഖ്യാനം, കൂടാതെ പതാക, പുക, സിംഹം മുതലായ ശകുനങ്ങളുടെ ദിശാവാര പരിശോധനയും പറയുന്നു. അവസാനം വാസപ്രവേശത്തിൽ സമൂഹാനുമതി, പ്രഭാത ഔഷധി-സ്നാനശുദ്ധി, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, മംഗളാലങ്കാരങ്ങൾ, നന്ദാ, വാശിഷ്ഠീ, ജയാ, പൂർണാ, ഭദ്രാ, കാശ്യപീ, ഭാർഗവീ, ഇഷ്ടകാ എന്നീ നാമങ്ങൾ വിളിക്കുന്ന സമൃദ്ധിമന്ത്രം—ധനം, ജനങ്ങൾ, പശുസമ്പത്ത് വർധിക്കാനും ഗൃഹവും പവിത്ര ഇഷ്ടകയും വിജയകരമായി പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടാനും പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.
Adhyaya 66
Chapter 66: साधारणप्रतिष्ठाविधानम् (The Procedure for General Consecration)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി എല്ലാ ദേവതകൾക്കും പുണ്യസ്ഥാപനങ്ങൾക്കും ബാധകമായ ഒരു മാനദണ്ഡ (സാധാരണ) പ്രതിഷ്ഠാവിധി വിശദീകരിക്കുന്നു—വ്യക്തിഗത സ്ഥാപനം മുതൽ വാസുദേവ മാതൃകയിൽ ആധാരിതമായ സമൂഹ പ്രതിഷ്ഠ വരെ. ആദിത്യർ, വസുക്കൾ, രുദ്രർ, സാധ്യർ, വിശ്വേദേവർ, അശ്വിനികൾ, ഋഷികൾ എന്നിവരുടെ ആവാഹനക്രമം ആദ്യം. തുടർന്ന് മന്ത്രനിർമ്മാണത്തിൽ ദേവനാമം മാത്രാ/ദീർഘഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ബീജം കണ്ടെത്തി, അതിൽ ബിന്ദു, പ്രണവം (ഓം), ‘നമഃ’ ചേർക്കുന്നു. മാസിക ദ്വാദശി ഉപവാസം, ആധാരപീഠം–കലശസ്ഥാപനം, കപിലാ പശുവിന്റെ പാലിൽ യവചരു പാകം ചെയ്ത് ‘തദ് വിഷ്ണോഃ’ ജപം, ഓം വഴി അഭിഷേകം. വ്യാഹൃതികൾ, ഗായത്രി എന്നിവയോടെ ഹോമചക്രം; സൂര്യ, പ്രജാപതി, അന്തരിക്ഷ, ദ്യൗഃ, ബ്രഹ്മ, പൃഥിവി, സോമ, ഇന്ദ്രൻ മുതലായവർക്കു ഹവി അർപ്പണം. തുടർന്ന് ഗ്രഹങ്ങൾ, ലോകപാലകർ, പർവ്വതങ്ങൾ, നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ശക്തികളുടെ പൂജ, പൂർണാഹുതി, വ്രതവിമോചനം, ദക്ഷിണ, ബ്രാഹ്മണഭോജനം; മഠം, പ്രപാ, ഗൃഹം, റോഡ്/പാലം ദാനങ്ങളുടെ സ്വർഗ്ഗഫലപ്രശംസ—വാസ്തു, കർമ്മകാണ്ഡം, സാമൂഹ്യധർമ്മം എന്നിവയുടെ സംഗമം വ്യക്തമാക്കുന്നു।
Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
മുമ്പത്തെ സമുഹ പ്രതിഷ്ഠാ വിവരണത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠ മഹർഷിയോട് ജീർണോദ്ധാര-വിധാനം ഉപദേശിക്കുന്നു—ജീർണമായതോ ദോഷമുള്ളതോ തകർന്നതോ ആയ പവിത്ര പ്രതിഷ്ഠകളെ ശരിയായി കൈകാര്യം ചെയ്യൽ. അലങ്കരിച്ച വിഗ്രഹത്തെ സ്നാനം കഴിപ്പിച്ച് അത് സ്ഥിരവും സേവയോഗ്യവും ആണെങ്കിൽ നിലനിർത്തണം; അത്യധികം ക്ഷയിച്ചാൽ ഉപേക്ഷിക്കണം. പകരം വേണമെങ്കിൽ ആചാര്യൻ മുൻപുപോലെ പുതിയ വിഗ്രഹം സ്ഥാപിച്ച് സംഹാര-വിധിയാൽ പഴയ രൂപത്തിൽ നിന്നുള്ള തത്ത്വങ്ങളെ പിൻവലിച്ച് മൂലത്തിൽ ലയിപ്പിക്കുന്നു. വസ്തുഭേദപ്രകാരം വിസർജനം—മരരൂപം പിളർത്തി അഗ്നിയിൽ ദഹിപ്പിക്കൽ, ശിലാരൂപം ജലത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കൽ, ലോഹ/രത്നരൂപം വസ്ത്രം മൂടി വാഹനത്തിൽ ആദരത്തോടെ കൊണ്ടുപോകൽ. അവസാനം നാരസിംഹ-മന്ത്ര ഹോമം, ജലാർപ്പണത്തിന് വാദ്യസഹിതം, ഗുരുവിന് ദക്ഷിണ; അളവും സാമഗ്രിയും അതേ ദിവസം നിശ്ചയിക്കണമെന്ന് ഊന്നുന്നു. കിണർ, കുളം, തടാകം തുടങ്ങിയ പൊതുജലസൗകര്യങ്ങളുടെ ജീർണോദ്ധാരം മഹാപുണ്യദായകമെന്ന് പ്രത്യേകമായി പറയുന്നു।
Adhyaya 68
Chapter 68 — यात्रोत्सवविधिकथनं (Account of the Procedure for the Processional Festival / Yātrā-Utsava Vidhi)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് പറയുന്നു—ഉത്സവമില്ലാതെ ദേവതയുടെ പ്രതിഷ്ഠ (പ്രതിഷ്ഠാ) പൂർണ്ണമല്ല; അതിനാൽ പ്രതിഷ്ഠയ്ക്കു ശേഷം ഉടൻ യാത്രോത്സവം ആചരിക്കണം—ഒരു, മൂന്ന് അല്ലെങ്കിൽ എട്ട് രാത്രികൾ, കൂടാതെ അയനാന്തം, വിഷുവം മുതലായ കാലസന്ധികളിലും. വിധി മംഗളപൂർവകർമ്മങ്ങളോടെ ആരംഭിക്കുന്നു—ധാന്യവും പയറുവർഗങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് യോജ്യപാത്രങ്ങളിൽ അങ്കുരാരോപണം, ദിക്കുകളിലേക്കുള്ള ബലി, ദീപങ്ങളോടെ രാത്രിയിൽ നഗരപരിക്രമണം; ഇതിലൂടെ ക്ഷേത്രപവിത്രത നഗരാവകാശത്തിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഗുരു തീർത്ഥയാത്ര ആരംഭിക്കാൻ ദേവതയുടെ അനുമതി അപേക്ഷിക്കുന്നു; നാലുസ്തംഭമണ്ഡപത്തിൽ സ്വസ്തികത്തിന്മേൽ വിഗ്രഹം വെച്ച് അധിവാസനം നടത്തുന്നു, രാത്രി മുഴുവൻ ഘൃതാഭിഷേകധാര, നീരാജനം, സംഗീതം, പൂജ, പവിത്രചൂർണങ്ങളുടെ മുകുടാർപ്പണം തുടങ്ങിയ മംഗളസേവകൾ നടക്കുന്നു. ഉത്സവമൂർത്തിയെ രഥത്തിൽ ഇരുത്തി രാജചിഹ്നങ്ങളോടെ പ്രദക്ഷിണയാത്ര നടത്തുന്നു; തയ്യാറാക്കിയ വേദിയിൽ സ്ഥാപിച്ച് ഹോമം ചെയ്യുകയും വൈദിക ജലമന്ത്രങ്ങളാൽ തീർത്ഥങ്ങളെ ആവാഹനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. അഘാമർഷണശുദ്ധിയും സ്നാനവിധികളും കഴിഞ്ഞ് ദേവസന്നിധി വീണ്ടും ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് മടക്കുന്നു; ശരിയായ ഉത്സവനിർവഹണം ചെയ്യുന്ന ഗുരു ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നവനായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
Adhyaya 69
Chapter 69 — स्नानविधानम् (Rules for Ritual Bathing / Snapanotsava-vidhi)
ഭഗവാൻ അഗ്നി സ്നപനോത്സവവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു—ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുൻവശത്ത് പ്രതിഷ്ഠയും ഉത്സവചക്രങ്ങളും ഉൾപ്പെടുത്തി നടത്തുന്ന മഹാസ്നാനോത്സവം. ആദ്യം ധ്യാനം, അർച്ചന, ഹരിക്കായി ഹോമം നടത്തി പൂർണാഹുതിയോടെ സമാപനം. മണ്ഡപത്തിൽ മണ്ഡലം ഒരുക്കി, നൂൽമാലകളാൽ സംസ്കൃത കലശങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ചതുരാകൃതിയിലുള്ള ആവരണം രുദ്രഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ദിക്കനുസരിച്ച് ധാന്യ-ബീജങ്ങൾ, തീർത്ഥജലം, ഫലം-പുഷ്പം, ഔഷധികൾ, സുഗന്ധങ്ങൾ, രത്ന/ഖനിജ ദ്രവ്യങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുന്നു. മദ്ധ്യത്തിൽ പ്രത്യേക കലശങ്ങൾ—നെയ്യ് (ഇന്ദ്ര-സമൂഹം), തേൻ (ആഗ്നേയ-സമൂഹം), എള്ളെണ്ണ (യാമ്യ/തെക്ക്), പാൽ (നൈഋത്യ/തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്), തൈര് (സൗമ്യ/കിഴക്ക്)—ഇങ്ങനെ നവകാധിഷ്ഠിത വിന്യാസം. കഷായം, മൃതിക, ശംഖനാദാദി മംഗളധ്വനികൾ സ്നാനത്തെ സമ്പൂർണമാക്കുന്നു. മൂലമന്ത്രത്തോടെ സ്നപനം കഴിഞ്ഞ് അഗ്നിപൂജ, സർവ്വഭൂതബലി, അന്നദാനം-ദക്ഷിണ; സമ്പൂർണ സ്നപനോത്സവത്തിൽ 1008 കലശങ്ങൾ വരെ ഉപയോഗിക്കാം. ഗൗരി–ലക്ഷ്മീ വിവാഹാദി മറ്റു ഉത്സവങ്ങളുടെ മുൻകർമമായി ഇതിനെ പ്രതിഷ്ഠാ-ശുദ്ധിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ വൃക്ഷ/വനസ്പതി, ഉദ്യാനപ്രദേശങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പ്രതിഷ്ഠാവിധി ക്രമബദ്ധമായി ഉപദേശിക്കുന്നു; ജീവസസ്യങ്ങളെ പവിത്രീകരിച്ചാൽ ഭുക്തിയും മുക്തിയും ലഭിക്കും എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ആദ്യം ഔഷധമിശ്രിത ജലാഭ്യംഗം, മാലയും വസ്ത്രാവരണവും കൊണ്ട് അലങ്കാരം, സ്വർണസൂചിയാൽ പ്രതീകാത്മക കർണവേധം, സ്വർണോപകരണത്തോടെ അഞ്ജനലേപനം എന്നിവ നടത്തുന്നു. വേദിയിൽ ഏഴ് ഫലങ്ങളുടെ അധിവാസം, ഓരോ ഘടത്തിനും ബലി, ഇന്ദ്രാദി ദേവതകളുടെ അധിവാസം, വനസ്പതിക്കായി ഹോമം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പ്രത്യേക കർമമായി വൃക്ഷത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് ഗോമോചനം നടത്തി, നിശ്ചിത അഭിഷേകമന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. ഋഗ്/യജുർ/സാമ മന്ത്രങ്ങൾ, വരുണമന്ത്രങ്ങൾ, മംഗളധ്വനികൾ, മരവേദികയിൽ ക്രമപ്പെടുത്തിയ കുംഭങ്ങൾ എന്നിവയോടെ സ്നാപനം നടത്തപ്പെടുന്നു. യജമാനസഹായം, ദക്ഷിണ (പശു, ഭൂമി, ആഭരണം, വസ്ത്രം), നാല് ദിവസം പാലാധിഷ്ഠിത ആഹാരം, എള്ളും പലാശസമിധയും കൊണ്ട് ഹോമം, ആചാര്യന് ഇരട്ട ദക്ഷിണ—ഇവ പറഞ്ഞ്, വൃക്ഷവാടികാപ്രതിഷ്ഠ പാപനാശിനിയും സിദ്ധിദായിനിയും എന്നു ഉപസംഹരിച്ചു ഹരിയുടെ പരികരപ്രതിഷ്ഠകളിലേക്കുള്ള തുടർച്ച സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കല്പവും എന്ന പശ്ചാത്തലത്തിൽ, പ്രധാന കർമ്മങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് നിർവിഘ്നത നേടാൻ ഗണേശപൂജാവിധി ഈശ്വരൻ വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം മന്ത്രന്യാസത്തിൽ ഗണപതിയുടെ വിശേഷണങ്ങൾ ഹൃദയം, ശിരസ്, ശിഖ, വർമ്മം, നേത്രം, അസ്ത്രം എന്നീ ദേഹസ്ഥാനങ്ങളിൽ വിന്യസിച്ച് സാധകദേഹം പവിത്ര കർമ്മസാധനമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് മണ്ഡലകേന്ദ്രിത പൂജാക്രമത്തിൽ ഗണങ്ങൾ, ഗുരുവും പാദുകയും, ശക്തിയും അനന്തനും, ധർമ്മം, കൂടാതെ യന്ത്രത്തിന്റെ പാളികൾ (പ്രധാന ‘അസ്ഥി-ചക്രം’യും മുകളിലെയും താഴെയുമായ ആവരണങ്ങളും) ഉൾപ്പെടുത്തി പരമ്പര, ശക്തി, വിശ്വാധാരം, നിയമം എന്നിവ ഏകീകരിക്കുന്നു. പദ്മകർണികാ-ബീജാ, ജ്വാലിനി, നന്ദയാ, സൂര്യേശാ, കാമരൂപാ, ഉദയാ, കാമവർതിനി തുടങ്ങിയ ദേവീ രൂപങ്ങളുടെ ആവാഹനം, പാഠഭേദ സൂചനകൾ, ബീജധ്വനികളുടെ തത്ത്വ-കാര്യ ബന്ധത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത രേഖപ്പെടുത്തൽ എന്നിവയും ഉണ്ട്. അവസാനം ഗണപതി ഗായത്രിയും നാമാവലിയും വഴി വിഘ്നനാശകനായ അദ്ദേഹത്തെ സ്മരിച്ചു പ്രതിഷ്ഠാസിദ്ധിയും ധാർമ്മികസാഫല്യവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
ഈ അധ്യായത്തിൽ വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠാ & ഈശാന-കല്പത്തിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ പൂജയും പ്രതിഷ്ഠയും വിജയിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള അടിസ്ഥാനമായി ശൗച-ശുദ്ധിവിധികൾ ക്രമപ്പെടുത്തി പറയുന്നു. ഭഗവാൻ സ്കന്ദനോട് നിത്യ-നൈമിത്തിക സ്നാനം ഉപദേശിക്കുന്നു—മൃദ്/മണ്ണ് ഗ്രഹണം, അസ്ത്ര-മന്ത്രംകൊണ്ട് ശോധനം, കുശവിഭാഗങ്ങളാൽ ദേഹപ്രക്ഷാലനം, പ്രാണായാമവും നിമജ്ജനവും, ഹൃദ്യാസ്ത്രസ്മരണം, സ്നാനാനന്തര ശുദ്ധി; തുടർന്ന് അസ്ത്ര-സന്ധ്യയും വിധി-സ്നാനവും. പിന്നെ മുദ്രാനിയന്ത്രിത പ്രവർത്തികൾ (അങ്കുശ, സംഹാര), ദിക്കുകളിലേക്കുള്ള മന്ത്രപ്രക്ഷേപം, ശിവകേന്ദ്രിത ശീതള-മംഗള ജപങ്ങൾ തല മുതൽ പാദം വരെ പ്രയോഗിക്കൽ, ഇന്ദ്രിയരന്ധ്രങ്ങളുടെ ‘സമ്മുഖീകരണം’ എന്നിവ വിശദമാക്കുന്നു. ആഗ്നേയ, മാഹേന്ദ്ര, മന്ത്ര-സ്നാനം, മാനസ-സ്നാനം തുടങ്ങിയ പ്രത്യേക സ്നാനങ്ങളും നിദ്ര/ഭക്ഷണം/സ്പർശം കഴിഞ്ഞുള്ള ശുദ്ധികളും പറയുന്നു. തുടർന്ന് സന്ധ്യാവിധി—ആചമനം, പ്രാണായാമം, മാനസജപം, പ്രാതഃ/മധ്യാഹ്ന/സായം ദേവതാധ്യാനങ്ങൾ, ജ്ഞാനികൾക്കുള്ള നാലാം ‘സാക്ഷി’ സന്ധ്യയും ഗുഹ്യ അന്തഃസന്ധ്യയും. അവസാനം ഹസ്തതീർത്ഥങ്ങൾ, മാർജന, അഘമർഷണം, അർഘ്യം, ഗായത്രിജപം, ദേവ-ഋഷി-പിതൃ-ദിക്-രക്ഷകർക്കുള്ള ക്രമബദ്ധ തർപ്പണം—ഇവ ശുദ്ധിയെ പ്രതിഷ്ഠാ-ഈശാനോപാസനയുടെ ദ്വാരമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശാന-കല്പ രീതിയിൽ ക്രമബദ്ധമായ സൂര്യോപാസന പഠിപ്പിക്കുന്നു—ന്യാസം, ബീജമന്ത്ര-വിന്യാസം, മുദ്രാകർമ്മങ്ങൾ, രക്ഷാ/അവഗുണ്ഠന തുടങ്ങിയ പാളിപ്പരിരക്ഷകൾ പ്രധാനമാണ്. കൈകളിലും അവയവങ്ങളിലും ന്യാസം ചെയ്ത് “ഞാൻ തേജോമയ സൂര്യൻ” എന്ന ആത്മഭാവനയോടെ ആരംഭിച്ച് മുഖ്യ അർപ്പണമായി അർഘ്യദാനം ചെയ്യുന്നു. ചുവന്ന അടയാളം/രേഖാമണ്ഡലം ഒരുക്കി അതിനെ പൂജാകേന്ദ്രമായി പൂജിച്ച്, ദ്രവ്യപ്രോക്ഷണം നടത്തി, കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് ആരാധന നടത്തുന്നു. സ്ഥലരക്ഷയ്ക്കായി നിർദ്ദിഷ്ട സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഗണേശപൂജ, അഗ്നിയിൽ ഗുരുപൂജ, മദ്ധ്യ പീഠം/ആസനത്തിൽ സൂര്യരൂപസ്ഥാപനം എന്നിവ വരുന്നു. പദ്മമണ്ഡലത്തിൽ റാം, റീം, റം, റൂം, റേം, റൈം, റോം, റൗം തുടങ്ങിയ സൗര ബീജങ്ങളും ശക്തികളും വിന്യസിച്ച്, ഷഡക്ഷര സൂര്യരൂപത്തെ അർക്കാസനത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. “ഹ്രാം ഹ്രീം സഃ” മുതലായ ആവാഹനമന്ത്രങ്ങളോടെ വിമ്ബ, പദ്മ, ബില്വ മുദ്രകൾ; ഹൃദയ-ശിരസ്-ശിഖാ-കവച-നേത്ര-അസ്ത്ര അങ്കന്യാസം ദിക്വിന്യാസത്തോടെ ചെയ്യുന്നു. സോമ, ബുധ, ബൃഹസ്പതി, ശുക്രൻ കൂടാതെ കുജൻ, ശനി, രാഹു, കേതു എന്നിവരുടെ ബീജപൂജയിലൂടെ ഗ്രഹപ്രണാമവും ഉൾപ്പെടുന്നു. അവസാനം ജപം, അർഘ്യം, സ്തുതി, ക്ഷമാപ്രാർത്ഥന, സംഹാരിണീ ഉപസംസ്കൃതിയാൽ സൂക്ഷ്മസംഹാരം; രവിയാൽ ജപ-ധ്യാന-ഹോമങ്ങൾ ഫലപ്രദമാകുന്നു എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.
Adhyaya 75
Agnisthāpana-vidhi (Procedure for Establishing the Sacred Fire) and Protective Īśāna-kalpa Homa Sequences
ഈ അധ്യായത്തിൽ നിയന്ത്രിത യജ്ഞാവരണത്തിൽ യാഗാഗ്നി സ്ഥാപിക്കുകയും പ്രബോധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ക്രമബദ്ധ പ്രയോഗം വിവരിക്കുന്നു. ആചാര്യൻ അർഘ്യപാത്രം കൈയിൽ എടുത്ത് അഗ്ന്യാഗാരത്തിലേക്ക് ചെന്നു, ഉത്തരാഭിമുഖ കുണ്ഡം പരിശോധിച്ച് പ്രോക്ഷണം, കുശതാഡനം, അസ്ത്രമന്ത്രം, വർമ്മ/കവച സംരക്ഷണം എന്നിവയാൽ രക്ഷാസ്ഥാപനം നടത്തുന്നു. കുണ്ഡത്തിന്റെ ഖനനം, മലനീക്കം, നിറയ്ക്കൽ, സമതലീകരണം, ലേപനം, രേഖാങ্কനം എന്നിവ നടക്കുന്നു; അന്തർമുഖമായി ന്യാസം, ബീജധ്യാനം, വാഗീശ്വരിയും ഈശയും ആവാഹനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. നിത്യാഗ്നിയിൽ നിന്ന് അഗ്നി കൊണ്ടുവന്ന് സംസ്കാര-ശുദ്ധി ചെയ്ത് അനലത്രയരൂപമായി ഏകീകരിച്ച് ധേനുമുദ്രയും പ്രദക്ഷിണയും കൊണ്ട് മുദ്രിതമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഗർഭാധാനം, പുംസവനം, സീമന്തോന്നയനം, ജാതകർമ്മം തുടങ്ങിയ ഗൃഹ്യസംസ്കാരങ്ങൾക്ക് സഹായകരമായ പ്രത്യേക ആഹുതികൾ, പഞ്ചബ്രഹ്മ (സദ്യോജാത–ഈശാന) ക്രമങ്ങൾ, വക്ത്രോദ്ഘാടനം, വക്ത്ര-ഏകീകരണം (പഞ്ചവക്ത്ര ഐക്യം) എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം ഹോമക്രമങ്ങൾ, യാഗാഗ്നി–ശിവ നാഡീസമന്വയം, കൂടാതെ രുദ്രർ, മാതൃകകൾ, ഗണങ്ങൾ, യക്ഷർ, നാഗങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, രാക്ഷസർ, ക്ഷേത്രപാലൻ മുതലായവർക്ക് അന്തർബലി-ബഹിർബലി അർപ്പിച്ച് സംഹാരമുദ്രയാൽ ഉപസംഹാരം, ക്ഷമാപ്രാർത്ഥനയോടെ സമാപനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു.
Adhyaya 76
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശാന-കല്പത്തിന് അനുസൃതമായി ശൈവ-ആഗമ ചട്ടക്കൂടിൽ ചണ്ഡ/ചണ്ഡേശ പൂജാക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു. സാധകൻ ശിവനെ സമീപിച്ച് പൂജയും ഹോമവും നടത്തി കർമഫലസ്വീകാരം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഉദ്ഭവ മുദ്രയോടെ അർഘ്യദാനം, ഹൃദ്ബീജം മൂലമന്ത്രത്തിന് മുമ്പായി വരുന്ന മന്ത്രക്രമം, സ്തുതി-പ്രണാമം, പിന്നെ പിൻതിരിഞ്ഞ് ക്ഷമയാചനയോടെ പ്രത്യേക അർഘ്യം അർപ്പിക്കൽ—വിനയവും പിഴവുസ്വീകാരവും സൂചിപ്പിച്ച്—വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നാരാച മുദ്രയോടെ ഫട് അന്തമുള്ള അസ്ത്രമന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് അന്തർശക്തികളുടെ പിൻവലിക്കൽ, മൂർതിമന്ത്രംകൊണ്ട് ലിംഗത്തിന് ശക്തിസംസ്കാരം നടത്തൽ. ചണ്ഡന്റെ ആവാഹനം, ഹൃദയം-ശിരസ്-ശിഖാ-കവച-അസ്ത്ര അംഗ/ന്യാസ മന്ത്രങ്ങൾ, ധ്യാനത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം—രുദ്ര-അഗ്നി ഉത്ഭവം, കൃഷ്ണവർണം, ത്രിശൂലം-ടങ്കം, ജപമാലയും കമണ്ഡലുവും—എന്നിവ പറയുന്നു. പ്രധാന മന്ത്രപാഠങ്ങളിലെ പാണ്ഡുലിപി-ഭേദങ്ങൾ, ജപത്തിന്റെ അനുപാതം (അംഗങ്ങൾക്ക് ദശാംശം), ചില ദ്രവ്യദാനങ്ങൾക്ക് നിയന്ത്രണം, ശിവാജ്ഞപ്രകാരം നിർമ്മാല്യവും ഭുക്തശേഷവും അർപ്പിക്കാനുള്ള നിർദ്ദേശം എന്നിവയും ഉണ്ട്. അവസാനം സംഹാര മുദ്ര-സംഹാര മന്ത്രംകൊണ്ട് ലയ/വിസർജനം, ഗോമയജലത്തോടെ നിക്ഷേപസ്ഥല ശുദ്ധി, അവശിഷ്ട നിക്ഷേപം, ആചമനം, ശേഷിക്കുന്ന കർമങ്ങളുടെ തുടർച്ച എന്നിവ പറയുന്നു।
Adhyaya 77
Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ഗൃഹ്യകർമ്മങ്ങളുടെ ക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു; വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠയുടെ ബോധം ഈശാന-കല്പത്തിലെ ശൗചശാസനങ്ങളുമായി ഏകീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം കപിലാ (പവിത്ര ഗാവ്) പൂജ—വിശേഷ മന്ത്രങ്ങളും പ്രായശ്ചിത്ത/സ്വീകാരോക്തി വാക്യങ്ങളും സഹിതം—അവളെ ജഗന്മാതാവായും പാപഹാരിണിയായും സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മധ്യാഹ്നത്തിൽ അഷ്ടപുഷ്പികാ വിധിയാൽ ശിവോപാസന (പീഠരൂപവും ശിവാംഗ/തത്ത്വരൂപ വിഭജനവും) നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പാകം ചെയ്ത അന്നം മൃത്യുഞ്ജയ മന്ത്രജപവും ദർഭ-സംസ്കൃത ജലപ്രോക്ഷണവും കൊണ്ട് ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. കൂള്ലികാ ഹോമത്തിൽ നാഭി-അഗ്നി, രേചക, വഹ്നി-ബീജം, വർണ-സ്ഥാന-ഗതി തുടങ്ങിയ അന്തർഗത അഗ്നി പ്രതീകങ്ങൾ; അവസാനം ആഹുതി, ക്ഷമ, വിസർജനം. ഗൃഹ-വാസ്തു-ബലിയുടെ സ്ഥാനങ്ങൾ—വാതിൽ, ഉലൂഖല-മുസലം, ചൂലിടം, ശയനകക്ഷം, മദ്ധ്യസ്തംഭം—അവിടെ വിഘ്നരാജ, കാമ, സ്കന്ദാദി ദേവതാനിയോഗം. ശുദ്ധ പാത്രം, മൗനഭോജനം, വർജ്യങ്ങൾ, പ്രാണോപചാരങ്ങൾ, ഉപവായുക്കൾക്ക് അർപ്പണം, ഭോജനാനന്തര ആചമനം; പാഠഭേദ കുറിപ്പുകൾ ജീവപരമ്പര സംരക്ഷിക്കുന്നു।
Adhyaya 78
Chapter 78 — पवित्रारोहणकथनं (Pavitrārohaṇa: Installing the Sanctifying Thread/Garland)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പവിത്രാരോഹണവിധി ആരംഭിക്കുന്നു—ഇത് ആഗമപരമായ ‘പരിപൂരണ’ ആചാരമാണ്; പൂജയിലും പ്രതിഷ്ഠയിലും ഉണ്ടായ വിട്ടുപോകലുകൾ/അപൂർണതകൾ പൂരിപ്പിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ നിത്യവും നൈമിത്തികവും എന്ന രണ്ട് രീതികൾ നിർദ്ദേശിച്ച്, ആഷാഢം മുതൽ ഭാദ്രപദം വരെ ശുക്ല/കൃഷ്ണ പക്ഷങ്ങളിലെ ചതുര്ദശി, അഷ്ടമി തിഥികളിൽ (അല്ലെങ്കിൽ കാർത്തികീ വ്രതമായി) കാലനിയമം നിശ്ചയിക്കുന്നു. യുഗാനുസാരം സ്വർണം-വെള്ളി-ചെമ്പ് മുതലായവയും, കലിയുഗത്തിൽ പത്തിരി/പട്ട്/താമരത്തന്തു മുതലായ വസ്തുക്കളും; തുടർന്ന് നൂൽഎണ്ണം, കെട്ടുകളുടെ എണ്ണം, ഇടവേള, അങ്കുല-ഹസ്ത അളവുകൾ, കൂടാതെ ഗ്രന്ഥികളുടെ വിഭാഗങ്ങൾ—പ്രകൃതി, പൗരുഷീ, വീരാ, അപരാജിതാ, ജയാ-വിജയാ മുതലായ ശക്തിനാമങ്ങളോടെ—വിവരിക്കുന്നു. പിന്നെ സ്ഥലശുദ്ധി, ദ്വാരവും ദ്വാരപാലപൂജയും (കലാ-തത്ത്വത്തോടെ), വാസ്തു-ഭൂതശുദ്ധി, കലശ/വർധനീ പ്രതിഷ്ഠ, നിരന്തര മൂലമന്ത്രജപം, അസ്ത്രരക്ഷ, ഹോമക്രമം, രുദ്ര/ക്ഷേത്രപാല/ദിക്പാലർക്കുള്ള ബലിവിതരണം, ‘വിധിഛിദ്ര-പൂരണ’ പ്രായശ്ചിത്തം എന്നിവ. അവസാനം സർവരക്ഷാർത്ഥം പവിത്രകം അർപ്പിച്ച്—വിശേഷിച്ച് ശിവൻ, ഗുരു, ശാസ്ത്രം എന്നിവർക്കായി—നിയത ജാഗരണം, ശുചിനിയമങ്ങൾ, ഈശസ്മരണയിൽ വിശ്രമം എന്നിവ ഉപദേശിക്കുന്നു।
Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
ഈ അധ്യായത്തിൽ വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠയിലും ഈശാന-കൽപ്പത്തിലുമുള്ള സമാപ്തിക്കും ദോഷപരിഹാരത്തിനുമായി ‘പവിത്രാരോഹണം’—പവിത്രം (ശുദ്ധീകരണ വലയം/നൂൽ) ഉയർത്തി/സ്ഥാപിക്കുന്ന വിധി—വിവരിക്കുന്നു. ആചാര്യൻ പ്രഭാതസ്നാനം, സന്ധ്യാവന്ദനം മുതലായ ശുദ്ധികർമങ്ങൾ ചെയ്ത് മണ്ഡപത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഈശാന കോണിൽ ശുചിപാത്രത്തിൽ പവിത്രങ്ങൾ വെക്കുന്നു; ആവാഹിത ദേവതയെ വിസർജ്ജിക്കാതെ തുടരുന്നു. തുടർന്ന് വിധിപൂർവ്വം ശുദ്ധി-വിസർജ്ജനത്തിനു ശേഷം സൂര്യൻ (ഭാനു/ആദിത്യ), ദ്വാരദേവതകൾ, ദിക്പാലകർ, കുംഭേശ/ഈശാന, ശിവൻ, അഗ്നി എന്നിവർക്കുള്ള നൈമിത്തിക പൂജ വികസിക്കുന്നു; മന്ത്ര-തർപ്പണം, പ്രായശ്ചിത്ത-ഹോമം, 108 ആഹുതികൾ, പൂർണാഹുതി എന്നിവ നടത്തുന്നു. മന്ത്ര-ക്രിയ-ദ്രവ്യങ്ങളിൽ ഉണ്ടായ കുറവുകൾ സമ്മതിച്ച് സമാപ്തിക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ‘ഗംഗാ-അവതാരക’ അവതരണ-പ്രാർത്ഥനയിലൂടെ പിഴവുകൾ ദൈവാജ്ഞയുടെ ഒരേ നൂലിൽ ഏകീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് വ്യാഹൃതി, അഗ്നി/സോമ ക്രമങ്ങൾ ഉൾപ്പെട്ട ചതുര്വിധ ഹോമങ്ങൾ, പവിത്രസഹിത ദിക്പാലാർപ്പണം, ഗുരുപൂജയെ ശിവപൂജയായി കണക്കാക്കൽ, ദ്വിജഭോജന, നാഡീയോഗത്തിലൂടെ അന്തഃസംഹാരസഹിത വിസർജ്ജനം, ചണ്ഡേശ്വരപൂജ; ദൂരെയായാലും പവിത്രകർമ്മത്തിന് ഗുരുസന്നിധി അനിവാര്യമെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 80
दमनकारोहणविधिः (Dāmanaka-ārohaṇa-vidhi) — Procedure for Raising/Placing the Dāmanaka Garland
ഈ അധ്യായത്തിൽ വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠാ ആചാരത്തിൽ ദമനക (മാല/അർപ്പണം) സംബന്ധിച്ച ഈശാന-പ്രധാനമായ വിധിക്രമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഹരന്റെ ക്രോധത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഭൈരവൻ ദേവന്മാരെ കീഴടക്കുകയും, ശിവവചനത്താൽ ഈ പൂജയുടെ അച്യുതഫലം സ്ഥാപിതമാകുകയും ചെയ്യുന്ന പുരാണാധികാരം ഇവിടെ പറയുന്നു. സാധകൻ ശുഭതിഥി (സപ്തമി അല്ലെങ്കിൽ ത്രയോദശി) തിരഞ്ഞെടുക്കി, ശൈവോച്ചാരത്തോടെ പവിത്രവൃക്ഷത്തെ പൂജിച്ച് ‘ജാഗരിത’മാക്കി, ഔപചാരികമായി ആവാഹനം ചെയ്ത്, അപരാഹ്നത്തിൽ അധിവാസനം നടത്തണം. തുടർന്ന് സൂര്യൻ, ശങ്കരൻ, പാവക (അഗ്നി) എന്നിവരെ പൂജിച്ച്, മൂലം, ശിരസ്, കാണ്ഡം, ഇല, പുഷ്പം, ഫലം തുടങ്ങിയ ഘടകങ്ങളെ ദേവതയുടെ ചുറ്റും നിശ്ചിത ദിക്കുകളിൽ സ്ഥാപിക്കണം; പ്രത്യേകിച്ച് ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിക്കിലെ ശിവപൂജയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം. പ്രഭാതസ്നാനാനന്തരം ജഗന്നാഥപൂജ, ദമനക അർപ്പണം, അഞ്ജലിയോടെ മന്ത്രജപം (ആത്മവിദ്യാ, ശിവാത്മ, മൂലത്തിൽ നിന്ന് ഈശ്വരാന്ത മന്ത്രങ്ങൾ) നടത്തി, അവസാനം ന്യുനാധികദോഷശമന പ്രാർത്ഥനയും ചൈത്രമാസപുണ്യത്താൽ സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിയും ഫലമായി പറയുന്നു.
Adhyaya 81
Chapter 81 — समयदीक्षाविधानम् (Procedure for Samaya Initiation)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സമയ-ദീക്ഷാവിധാനം നിർവചിക്കുന്നു. സമയദീക്ഷ ശിഷ്യനിൽ ജ്ഞാനം ജനിപ്പിക്കുകയും മലവും മായയും എന്ന ബന്ധങ്ങൾ ഛേദിച്ച് ഭുക്തിയും മുക്തിയും—ഇരണ്ടും നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. കലാ-ഭേദപ്രകാരം ദേഹാവസ്ഥകൾ (പ്രളയ-ആകല; സകല) വർഗ്ഗീകരിച്ച്, ദീക്ഷയെ നിരാധാരാ (തീവ്ര ശക്തിനിപാതജന്യ)യും സാധാരാ (കർമ്മസഹായങ്ങളോടുകൂടിയ)യും ആയി, പിന്നെയും സമയാചാരവും യോഗ്യതയും അനുസരിച്ച് സവീജാ/നിർവീജാ ഭേദങ്ങളായി വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശൈവ-ആഗമിക ക്രമം—വിഘ്നനാശനം, ഭൂതശുദ്ധി, വിശേഷ അർഘ്യം, പഞ്ചഗവ്യം, അസ്ത്ര-കവച പ്രയോഗങ്ങൾ, സൃഷ്ട്യാദി/താദാത്മ്യ ന്യാസങ്ങൾ, ഒടുവിൽ ‘ശിവോऽഹം’ എന്ന ദൃഢനിശ്ചയം—വരുന്നു. ശിവനെ മണ്ഡലം, കലശം, അഗ്നി, ശിഷ്യൻ എന്നീ പല സ്ഥാനങ്ങളിലും പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നതിനാൽ, കർമ്മം ബാഹ്യ പ്രതിഷ്ഠയും അന്തർമോക്ഷവും ഒരുമിച്ച് സാധിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഹോമവിധികൾ—ആഹുതി ദ്രവ്യങ്ങൾ, എണ്ണം-നിയമങ്ങൾ, ദീപന/തർപ്പണം, ചരു തയ്യാറാക്കൽ, പൂർണാഹുതി—വിശദമായി പറയുന്നു. അവസാനം ഭുക്തി-മുക്തി അനുസരിച്ച ശിഷ്യനിയമങ്ങൾ, മന്ത്രജലം/ഭസ്മം വഴി ശുദ്ധി, പാശഭേദത്തിന്റെ പ്രതീകാർത്ഥം, ശിവഹസ്തപ്രദാനം വഴി ഭാവപൂജാധികാരം എന്നിവ പറഞ്ഞ്, സമയദീക്ഷ ശൈവാർചനയ്ക്ക് യോഗ്യത നൽകുന്നു എന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
ഈ അധ്യായം സമയ-ദീക്ഷയുടെ വിവരണം സമാപിപ്പിച്ച് ഉടൻ തന്നെ സംസ്കാര-ദീക്ഷ ആരംഭിക്കുന്നു; ഇത് കൂടുതൽ രൂപാന്തരകരമായ അഭിഷേകരൂപ ദീക്ഷയായി പറയുന്നു. ആഗമവിധിപ്രകാരം ഹോമാഗ്നിയിൽ മഹേശന്റെ ആവാഹനം, ഹൃദയകേന്ദ്ര ന്യാസം, ദൈവസന്നിധി സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ പഞ്ചാഹുതി (അഞ്ച് ആഹുതികൾ) ക്രമം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അന്തർക്രിയയിൽ അസ്ത്ര-മന്ത്രസംസ്കാരം, ‘ശിശു’വിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ താഡനം, നക്ഷത്രസദൃശ ചൈതന്യ-മിന്നലിന്റെ ധ്യാനം ഉൾപ്പെടുന്നു. രേചക–പൂരക–കുംഭക പ്രാണായാമം, ‘ഹും’ ബീജോച്ചാരം, സംഹാര–ഉദ്ഭവ മുദ്രകൾ വഴി മന്ത്രശക്തിയെ പിൻവലിച്ച് സ്ഥാപിച്ച് മുദ്രപ്പെടുത്തി, ആദ്യം സാധകനിലും പിന്നെ ശിഷ്യന്റെ ഹൃദയകമലത്തിന്റെ കർണികയിലും പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. ഹോമത്തിന്റെ നിർണയലക്ഷണങ്ങളും പറയുന്നു—ജ്വലിക്കുന്ന പുകരഹിത അഗ്നി വിജയത്തിന്റെ, മന്ദ പുകയുള്ള അഗ്നി പരാജയത്തിന്റെ സൂചന; ശുഭ അഗ്നിനിമിത്തങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. തുടർന്ന് ആചാരശാസനം—നിന്ദാവർജനം, ശാസ്ത്രത്തിനും നിർമാല്യത്തിനും ആദരം, ശിവ–അഗ്നി–ഗുരുവിനെ ആജീവനാന്തം ആരാധിക്കൽ, ശേഷിയനുസരിച്ച് കരുണാദാനം. അവസാനം ഈ ദീക്ഷ ശിഷ്യനെ അഗ്നിഹോമ-വിദ്യയുടെ ആഗമജ്ഞാനത്തിന് യോഗ്യനാക്കി, ശുദ്ധിയോടെ വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കൽപ്പ പ്രയോഗങ്ങളും ചെയ്യാൻ സമർത്ഥനാക്കുന്നു.
Adhyaya 83
Chapter 83 — निर्वाणदीक्षाकथनम् (Description of the Nirvāṇa Initiation)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സമയ-ദീക്ഷയിൽ നിന്ന് നിർവാണ-ദീക്ഷയിലേക്കുള്ള മാറ്റമായി, ഈശാന-കല്പ പ്രയോഗത്തിലെ മോക്ഷാഭിമുഖ ദീക്ഷാവിധി വിശദീകരിക്കുന്നു. മൂലമന്ത്രത്തിന്റെ മന്ത്ര-ദീപനം, ഹൃദയ–ശിരസ്–മുഖ സ്ഥാനങ്ങളിലെ അങ്ക-ന്യാസം, കൂടാതെ ഹോമക്രമങ്ങൾ—ഒറ്റയോ ത്രയമോ ആഹുതി, വഷട്/വൗഷട് സമാപനം, ധ്രുവ മന്ത്രങ്ങൾ—ഉഗ്ര, ശാന്തി, പുഷ്ടി കർമ്മങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മുഖ്യ സാങ്കേതികം സംസ്കൃത സൂത്രം (നൂൽ) ആണു; അതിനെ സുഷുമ്ണയായി ധ്യാനിച്ച് സംഹാര-മുദ്ര, നാഡീ-ക്രിയകൾ, അവഗുണ്ഠന-രക്ഷ എന്നിവയിലൂടെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു; ത്ര്യാഹുതിയും ഹൃദയമന്ത്രവും വഴി ദേവസന്നിധി സ്ഥാപനം ആവർത്തിച്ച് ഊന്നുന്നു. തുടർന്ന് കലാപാശ ശോധന-ബന്ധനം, ഗ്രഹണ–ബന്ധനം, തത്ത്വാധിഷ്ഠിത ദൃശ്യകല്പനകൾ, ശാന്ത്യതീത ധ്യാനം എന്നിവ വരുന്നു. അവസാനം പ്രായശ്ചിത്ത ഹോമങ്ങൾ, ശിഷ്യക്രമം (ദിക്-നിയമം, സ്നാനം, ആഹാരനിയമങ്ങൾ), വിസർജന, ചണ്ഡേശപൂജ, ദീക്ഷാ-അധിവാസന സമാപനം—എല്ലാം മോക്ഷലക്ഷ്യത്തോടെ ഏകീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 84
अधिवासनं नाम निर्वाणदीक्षायाम् (Adhivāsana in the Nirvāṇa-dīkṣā)
ഈ അധ്യായം നിർവാണ-ദീക്ഷയ്ക്ക് മുൻപുള്ള തയ്യാറെടുപ്പായ ‘അധിവാസനം’ വിശദീകരിക്കുന്നു. ദീക്ഷാഫലസിദ്ധിക്കായി യാഗപരിസരത്തിന്റെ ശുദ്ധിയും ഗുരുവിന്റെ ശൗചാചാരശുദ്ധിയും അനിവാര്യമായ മുൻവ്യവസ്ഥകളായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഗുരു ബ്രഹ്മമുഹൂർത്തത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് സ്നാനം മുതലായ നിത്യശുദ്ധികൾ പൂർത്തിയാക്കി, ആഹാരത്തിൽ സാത്ത്വികനിയമം പാലിക്കണം—തൈര്, കച്ചമാംസം, മദ്യപാനം തുടങ്ങിയ അശുദ്ധ വസ്തുക്കൾ ഒഴിവാക്കണം. ശുഭാശുഭ സ്വപ്നനിമിത്തങ്ങൾ സൂക്ഷ്മാവസ്ഥകളുടെ സൂചനകളാണ്; അശുഭലക്ഷണങ്ങൾ ഘോര-ആധാരിത ശാന്തിഹോമം വഴി ശമിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആചാരം, അന്തർതയ്യാറെടുപ്പ്, നിമിത്തവിദ്യ, മന്ത്രകർമ്മസാങ്കേതികം എന്നിവയുടെ സംഗമമായി ദീക്ഷയെ മോക്ഷലക്ഷ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് വരുന്ന ക്രമം—യാഗാലയപ്രവേശം, ശുദ്ധിവിദ്യ, സാധകന്റെ സമന്വയം—എന്നിവയ്ക്ക് പീഠിക ഒരുക്കുന്നു।
Adhyaya 85
Pratiṣṭhā-Kalaśa-Śodhana-Ukti (Instruction on Purifying the Consecration Pitcher) — Chapter 85
ഈ അധ്യായം നിവൃത്തി-കലാ ശുദ്ധിക്ക് പിന്നാലെ ഉടൻ ആരംഭിച്ച്, ഈശാന-കല്പത്തിലെ സാങ്കേതികവിധിയായി പ്രതിഷ്ഠാ-കലശം (അഭിഷേകഘടം) ശോധനയും പ്രബോധനവും ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ഹ്രസ്വ-ദീർഘ ഉച്ചാരണനിയമങ്ങൾ, നാദ–അനാദ–നാദാന്ത ഘട്ടങ്ങൾ, ധ്വനിപരിമാണങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ ശുദ്ധ-അശുദ്ധ തത്ത്വങ്ങളുടെ ‘സന്ധാനം’ വിശദീകരിച്ച് മന്ത്ര-ധ്വനിശാസ്ത്രത്തെ തത്ത്വശുദ്ധിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. പ്രതിഷ്ഠാ-സ്ഥലത്ത് പഞ്ചവിംശതി തത്ത്വങ്ങൾ—പുരുഷനെ ചതുര്വിംശതിതമെന്നു കണക്കാക്കി—നിശ്ചിത അക്ഷരശ്രേണിയോടൊപ്പം ധ്യാന-ന്യാസമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രുദ്രരൂപങ്ങളും ബന്ധപ്പെട്ട ലോകങ്ങളും ദീർഘമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നത് പ്രതിഷ്ഠയ്ക്ക് സംരക്ഷണവും അസ്തിത്വപരവുമായ ജാലകമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പിന്നെ ദീക്ഷാക്രമം വ്യക്തം—യജ്ഞോപവീതം ദേഹത്തിലേക്ക് നയിക്കൽ, പാശശക്തി വേർതിരിച്ച് മുദ്രയും പ്രാണായാമവും വഴി കുംഭത്തിലേക്ക് മാറ്റൽ, ദീക്ഷാധികാരധാരിയായി വിഷ്ണുവിനെ ആവാഹനം. അവസാനം പ്രായശ്ചിത്തജപം, ബന്ധച്ഛേദക അസ്ത്ര-മന്ത്രങ്ങൾ, ഹോമസംഖ്യകൾ, അധികാരത്യാഗം, പൂർണാഹുതിയിലൂടെ അന്തിമശുദ്ധി നടത്തി പ്രതിഷ്ഠ ‘ശുദ്ധം’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 86
Vidyā-viśodhana-vidhāna (Procedure for Purifying Mantra-Vidyā)
ഭഗവാൻ അഗ്നി (ഈശ്വരൻ) മുൻ അധ്യായത്തിലെ പ്രതിഷ്ഠാ-കലശ-ശോധനത്തിൽ നിന്ന് മാറി, നിർവാണ-ദീക്ഷയുടെ പരിധിയിൽ മന്ത്ര-വിദ്യാ-ശോധനവിധാനം ആരംഭിക്കുന്നു. നിർദ്ദിഷ്ട ബീജ-ചിഹ്നങ്ങളാൽ സന്ധാനം (ബന്ധ-സംയോജനം) നിർദ്ദേശിച്ച്, രാഗം, ശുദ്ധവിദ്യ, നിയതി (കലാസഹിതം), കാലം, മായ, അവിദ്യ എന്നീ സപ്ത തത്ത്വങ്ങളെ എണ്ണി ഈ കർമത്തെ വെറും സാങ്കേതികതയല്ല, തത്ത്വ-മാപ്പിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പ്രണവം മുതലായ പവിത്ര പദങ്ങളുടെ എണ്ണം, വർണ്ണസമൂഹങ്ങൾ, കൂടാതെ പാഠഭേദങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി പല പരമ്പരകളിലെ ജപപാഠം സംരക്ഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രുദ്ര-കോസ്മോളജിയിൽ വാമദേവൻ ആദ്യ രുദ്രനായി, നാമക്രമം ഇരുപത്തിയഞ്ച് വരെ വിവരിക്കുന്നു. പിന്നെ രണ്ട് ബീജങ്ങൾ, നാഡികൾ, വായുക്കൾ, ഇന്ദ്രിയ-വിഷയ/ഗുണങ്ങളുടെ സംക്ഷിപ്ത ബന്ധം പറയുന്നു. സാധകൻ ഹൃദയപ്രദേശത്തിൽ നിന്ന് താഡന, ഛേദന, പ്രവേശ, യോജന, ആകർഷണ-ഗ്രഹണം നടത്തി കലയെ കുണ്ഡത്തിൽ നിക്ഷേപിച്ച്, രുദ്രനെ കാരണരൂപമായി ആവാഹനം ചെയ്ത് ദീക്ഷിതൻ (ബാലകൻ) ഉള്ളിൽ സന്നിധി പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. അവസാനം 100 ആഹുതികളുള്ള പ്രായശ്ചിത്ത-ഹോമം, രുദ്രാണീ പൂജ, പാശ-സൂത്രത്തിൽ ചൈതന്യ-പ്രതിഷ്ഠ, പൂർണാഹുതി, സ്വന്തം ബീജം കൊണ്ടുതന്നെ വിദ്യാ-ശോധനം ചെയ്യേണ്ട നിയമം—ഇങ്ങനെ വിദ്യാ-വിശോധനം സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 87
Śānti-Śodhana-Kathana (Instruction on the Purification of Śānti) — Agni Purāṇa, Adhyāya 87
നിർവാണ-ദീക്ഷാക്രമത്തിൽ ഈശ്വരൻ, വിധിപ്രകാരം വിദ്യ (മന്ത്രശാസനം) ശാന്തി-കർമ്മത്തോടു എങ്ങനെ സംയോജിപ്പിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുകയും, ശാന്തി-സ്ഥിതിയിൽ ഭാവേശ്വര–സദാശിവ ദ്വൈതതത്ത്വങ്ങളുടെ ലയം സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ഹ, ക്ഷ അക്ഷരങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ ധ്വനി-തത്ത്വവും ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ അനുരൂപ്യങ്ങളും മാപ്പ് ചെയ്ത്, ശാന്തി പ്രവർത്തനത്തിനായി സ്ഥാപിതമായ രുദ്രരൂപങ്ങളെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. ദ്വാദശ-പാദ പുരുഷവിധാനം ശിവന്റെ സർവ്വവ്യാപ്തിയെ ലിതനിയായി പാഠിക്കുന്നു; കവച-മന്ത്ര ജോടികൾ, ബീജധാരണകൾ, നാഡി–വായു സൂചനകൾ, ഇന്ദ്രിയ–വിഷയ ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയും പറയുന്നു. സാധകനോട് താഡന, ഭേദ, പ്രവേശ, വിയോജന ക്രിയകൾ, അന്തർലീനീകരണം, കലയുടെ കുണ്ഡനിക്ഷേപം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; വിജ്ഞാപന, ചൈതന്യ-പ്രതിഷ്ഠ, ദേവിയിൽ ‘ഗർഭ’ ന്യാസം, ദേഹജനന-ശുദ്ധിക്കുള്ള ന്യാസപ്രയോഗങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു. ജപ-ഹോമം, അസ്ത്രമന്ത്രങ്ങൾ വഴി പാശ (ബന്ധനം) ശൈഥില്യവും ഛേദവും, ബുദ്ധി–അഹങ്കാരരൂപ ശുൽക്കാര്പണം, അമൃതബിന്ദു ദാനം, പൂർണാഹുതിയോടെ സമാപനം—ക്ലേശമില്ലാത്ത ശുദ്ധിയെ ഊന്നുന്നു.
Adhyaya 88
Adhyāya 88 — निर्वाणदीक्षाकथनं (Teaching of the Nirvāṇa-Initiation)
ഈ അധ്യായം ശാന്തികർമ്മശുദ്ധിക്ക് ശേഷം ഈശാന (ശിവ) ചട്ടക്കൂടിൽ നിർവാണ-ദീക്ഷയെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇവിടെ സന്ധാനം (മന്ത്രബന്ധങ്ങൾ), ശക്തി–ശിവ തത്ത്വാഭിമുഖത, അ മുതൽ വിസർഗം വരെ പതിനാറു വർണങ്ങൾ, കൂടാതെ സൂക്ഷ്മദേഹബന്ധങ്ങൾ (കുഹൂ/ശംഖിനീ നാഡികൾ; ദേവദത്ത/ധനഞ്ജയ വായുക്കൾ) വിവരിക്കുന്നു. ശാന്ത്യതിീത പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കലാപാശത്തെ താഡനം-ഭേദനം ചെയ്യൽ, ഫട്/നമോ-സമാപ്ത മന്ത്രങ്ങളാൽ പ്രവേശ-വിഭാഗം, മുദ്രയോടുകൂടിയ പ്രാണായാമം (പൂരക–കുംഭക–രേചക) വഴി പാശം മേലോട്ടാകർഷിച്ച് കുണ്ഡത്തിൽ അഗ്നി-പ്രതിഷ്ഠ നടത്തൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. സദാശിവാവാഹന-പൂജ, ശിഷ്യന്റെ ചൈതന്യ-വിഭാഗം, ദേവിയുടെ ഗർഭ-പ്രതീകത്തിൽ ന്യാസം, ജപം, നിർദ്ദിഷ്ട സംഖ്യയിലെ ഹോമാഹുതികൾ (പ്രധാനമായി 25, തുടർന്ന് 5യും 8യും) വഴി മോക്ഷവിധാനം പറയുന്നു. അവസാനം സദാശിവനോട് അധികാര-സമർപ്പണം, ദ്വാദശാന്തം വരെ ലയസാധന, ഷഡ്ഗുണാധാനം, അമൃതബിന്ദുക്കളാൽ ശമനം, ആശീർവാദം, മഖസമാപ്തി എന്നിവ വരുന്നു.
Adhyaya 89
Teaching of the One-Principle (Ekatattva) Initiation (एकतत्त्वदीक्षाकथनम्)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠമുനിയോട് ‘ഏകതത്ത്വ-ദീക്ഷ’ എന്ന സംക്ഷിപ്ത ദീക്ഷാവിധാനം ഉപദേശിക്കുന്നു; ഇത് ഈശാന-കല്പവും പ്രതിഷ്ഠാ-പരിസരവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ലളിത മാർഗമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. സാധകൻ ആദ്യം സ്വയം ക്രമമായി സൂത്രബന്ധം മുതലായ മുൻകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കണം. തുടർന്ന് കാലാഗ്നിയിൽ നിന്ന് ശിവം വരെ ഉള്ള മുഴുവൻ തത്ത്വശ്രേണിയും ഒരേ സമപരമസത്യത്തിൽ അന്തർലീനമാക്കണം—ഒരു നൂലിൽ മണികൾ ചേർത്തതുപോലെ. ശിവതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ദേവതാവാഹനം ചെയ്ത്, മുൻപറഞ്ഞ ഗർഭാധാനാദി സംസ്കാരങ്ങൾ മൂലമന്ത്രബലത്തോടെ നിർവഹിക്കുകയും, പൂർണതയ്ക്കായി ശുല്കം/ദക്ഷിണ മുതലായ എല്ലാ ബാധ്യതകളും അർപ്പിക്കുകയും വേണം. അവസാനം തത്ത്വ-വാതയുക്തമായ ‘പൂർണ്ണ’ ദീക്ഷ നൽകി, ഒരേയൊരു രീതിയാൽ ശിഷ്യന് നിർവാണസിദ്ധി മതിയെന്ന് പറയുന്നു. സമാപനത്തിൽ യോജനയും സ്ഥിരതയും ലക്ഷ്യമാക്കി നിർദ്ദിഷ്ട കലശങ്ങളാൽ ശിവ-കുംഭാഭിഷേകം നടത്തുന്നു.
Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
ഈ അധ്യായം മുൻ ദീക്ഷാവിഷയത്തിൽ നിന്ന് മാറി, ശിഷ്യന് ശക്തിപ്രദാനവും മംഗളസമൃദ്ധിയും നൽകുന്ന ശൈവ അഭിഷേകവിധിയെ ക്രമബദ്ധമായി വിവരിക്കുന്നു. ആദ്യം ശിവപൂജ, തുടർന്ന് ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിശയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഒമ്പത് കുംഭങ്ങളുടെ സ്ഥാപനം; അവയ്ക്ക് പ്രതീകാത്മക ‘സമുദ്ര’ ദ്രവ്യങ്ങൾ—ലവണജലം, പാൽ, തൈര്, നെയ്യ്, കരിമ്പിൻ നീര്, കാദംബരി, മധുരജലം, മോര്/വേ എന്നിവ—ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ യാഗാലയരൂപമായ സ്നാനമണ്ഡപത്തിൽ മദ്ധ്യേ ശിവൻ, സമുദ്രം, ശിവമന്ത്രം എന്നിവ സ്ഥാപിച്ച് അഷ്ട വിദ്യേശ്വരന്മാരെയും രുദ്രരൂപങ്ങളെയും (ശിഖണ്ഡിൻ, ശ്രീകണ്ഠൻ, ത്രിമൂർത്തി, ഏകനേത്രൻ, ‘സൂക്ഷ്മനാമ’, ‘അനന്ത’ മുതലായവ) പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. ശിഷ്യനെ കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് ഇരുത്തി നിർദ്ദിഷ്ട ദ്രവ്യങ്ങളാൽ നിർമ്മാഞ്ചന-ശുദ്ധി നടത്തി കുംഭജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യിക്കുന്നു; വ്രതനിയമങ്ങൾ പാലിപ്പിച്ച് വെളുത്ത വസ്ത്രം ധരിപ്പിക്കുകയും പാഗടി, യോഗപട്ട്, കിരീടം തുടങ്ങിയ അധികാരചിഹ്നങ്ങളാൽ ആദരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനം ഉപദേശം, വിഘ്നനിവാരണ പ്രാർത്ഥന, അഞ്ചു-അഞ്ചു ആഹുതികളുടെ അഞ്ചു കൂട്ടങ്ങളാൽ മന്ത്രചക്രപൂജ, തിലകചിഹ്നനം, രാജാക്കന്മാർക്കും ഗൃഹസ്ഥർക്കും സംരക്ഷകമായ രാജാഭിഷേകമന്ത്രം—ഇങ്ങനെ അഗ്നിപുരാണം വാസ്തു-യാഗ വിന്യാസവും ആത്മശാസനവും ഏകീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 91
Chapter 91 — विविधमन्त्रादिकथनम् (Teaching of Various Mantras and Related Matters)
മുന് അധ്യായത്തിലെ അഭിഷേകവിധി സമാപിച്ചതിന് ശേഷം ഈ അധ്യായം പ്രതിഷ്ഠയെ നിത്യാരാധനയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. മംഗളവാദ്യധ്വനികളിനിടയില് साधകന് പഞ്ചഗവ്യത്തോടെ ദേവതയെ സ്നാപനം ചെയ്ത് ശിവന്, വിഷ്ണു, സൂര്യന് മുതലായ ദേവതകള്ക്ക് പൂജ നടത്തുന്നു. തുടര്ന്ന് കര്മ്മത്തില്നിന്ന് വിദ്യയിലേക്കുള്ള മാറല്—ചിഹ്നിത/വ്യാഖ്യാനിത പവിത്രഗ്രന്ഥത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള പഠന-സേവനം പുണ്യകരമെന്നും, നെയ്യും ചന്ദനവും പോലുള്ള ദ്രവ്യങ്ങള് ശുദ്ധികരവും മാനവൃദ്ധികരവുമായ അര്പ്പണമെന്നുമാണ് പറയുന്നത്. പിന്നെ ത്രയ-ചതുഷ്ടയ സൂചനകളിലൂടെ ജീവ, മൂലധാതു, ജ്ഞാനവിഭാഗങ്ങള് വിശകലനം ചെയ്യുന്നു; അന്ത്യം-മധ്യം സ്ഥാനങ്ങളാല് ശുഭാശുഭഫല നിര്ണയം, സംഖ്യാഗുച്ചങ്ങള്, കൂടാതെ ഭൂര്ജപത്രത്തില് ദേവതാമന്ത്രങ്ങള് എഴുതുന്ന വിധി നിര്ദേശിക്കുന്നു. രേഖാചിത്രക്രമം, മരുത്/വ്യോമ വിഭാഗങ്ങളോടുകൂടിയ 64-മടങ്കല് പദ്ധതി, ഛന്ദോവിഭാഗം—സമാ, ഹീനാ, വിഷമാ—എന്നിവയും വരുന്നു. അവസാനം മന്ത്രശാസ്ത്രം: സ്വരങ്ങളും ക-വര്ഗ ധ്വനികളും നിന്നുള്ള ത്രിപുരാ നാമമന്ത്രങ്ങള്, പ്രധാന ദേവതകളുടെ ബീജാക്ഷരങ്ങള്, രവി, ഈശ, ദേവി, വിഷ്ണു എന്നിവർക്കായി 360 ജപഗണനയോടെയുള്ള മണ്ഡലചക്രവിധാനം—ധ്യാനം, ഗുരുദീക്ഷ എന്നിവയോടെ—വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠാധികാരത്തെ ഈശാനകല്പ മന്ത്രസാധനയുമായി ഏകീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ഈശ്വരൻ ഗുഹനോട് ക്ഷേത്ര-പ്രതിഷ്ഠയുടെ തത്ത്വസാരം പറയുന്നു—പീഠം ശക്തി, ലിംഗം ശിവൻ; ശിവന്റെ സൂക്ഷ്മ ‘ശിവാണു’ ശക്തികളാൽ ഇരയുടെ യോജനം സംഭവിച്ച് ചൈതന്യാവാഹനമാണ് പ്രതിഷ്ഠയുടെ മർമ്മം. പ്രതിഷ്ഠയുടെ അഞ്ചു രീതികൾ, ബ്രഹ്മശില (അടിസ്ഥാനം കല്ല്)യുടെ പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം, കൂടാതെ സ്ഥാപനം, സ്ഥിത-സ്ഥാപനം, ഉദ്ധാരത്തിന് ശേഷം ഉത്ഥാപനം (പുനഃപ്രതിഷ്ഠ) എന്നിവയുടെ ക്രമങ്ങൾ വിശദമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് വാസ്തുശാസ്ത്രപ്രകാരം ഭൂമിയുടെ പഞ്ചവിധ പരിശോധന, വർണ്ണാനുസൃത ഭൂമിഗുണങ്ങൾ, ദിശാപ്രാധാന്യം, ദൂഷിതഭൂമിശുദ്ധി, ഖനനം/ഗോവാസം/ഉഴവ് വഴി ആവർത്തിച്ച ഭൂമി-സംസ്കാരം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മണ്ഡപകർമ്മങ്ങൾ, അഘോരാസ്ത്ര-രക്ഷ, മംഗളദ്രവ്യങ്ങളാൽ രേഖാങ്കനം, ഈശാന കോഷ്ടത്തിൽ ശിവപൂജ, ഉപകരണസംസ്കാരം, സീമാങ്കനം, അർഘ്യം, സ്ഥല-പരിഗ്രഹം എന്നിവ ക്രമമായി വരുന്നു. ശല്യദോഷം (ഭൂഗർഭത്തിലെ ഹാനികര വസ്തുക്കൾ) കണ്ടെത്താൻ ശകുനങ്ങൾ, മൃഗധ്വനികൾ, മാതൃകാ അക്ഷരഗണങ്ങളുടെ ദിശാനിയോഗം എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം ശിലകളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്-പ്രതിഷ്ഠ (നവശിലാസമൂഹം ഉൾപ്പെടെ), സ്നാന-അനുലേപനം, കൂടാതെ ശിവ-വിദ്യാ-ആത്മ തത്ത്വങ്ങളുടെ വിപുല തത്ത്വന്യാസം—അധിദേവതകൾ, ലോകപാലകർ, ബീജങ്ങൾ, കുംഭങ്ങൾ, പ്രാകാര-രക്ഷ, ഹോമം, അസ്ത്രാഹുതികൾ സഹിതം—ദോഷനിവാരണത്തിനും വാസ്തുഭൂമി ശുദ്ധിക്കും പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 93
Chapter 93 — वास्तुपूजादिविधानम् (Procedure for Vāstu-worship and Related Rites)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ഈശാന-കൽപാനുസൃതമായി വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠയുടെ സാങ്കേതികവും ആചാരനിഷ്ഠവുമായ വിധാനം ആരംഭിക്കുന്നു. ദേവാലയ-യോജനയ്ക്കുശേഷം സമതലമായ, വേദിസദൃശ ബഹുഭുജ സ്ഥലത്ത് വാസ്തു-മണ്ഡപം/മണ്ഡലം സ്ഥാപിച്ച് ശാസ്ത്രപ്രമാണ ഗ്രിഡുകളായി വിഭജിക്കുന്നു—പ്രധാനമായി 64 പദം; കൂടാതെ ഗൃഹം, നഗരം, വേദി മുതലായ സാഹചര്യങ്ങൾക്ക് 81, 100, 25, 16, 9 പദ വിന്യാസങ്ങളും പറയുന്നു. മുളവടി അളവുകോൽ, കയർ, ദിശ/കർണ്ണരേഖാ ക്രമീകരണം, ഉത്തരാഭിമുഖമായി ശയിച്ച അസുരാകാര വാസ്തു-പുരുഷ ധ്യാനം എന്നിവയോടെ നിർമ്മാണസ്ഥാപനം വിശദമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് വാസ്തു-ദേഹം/പദങ്ങളിൽ ദേവതാന്യാസം, കോണാധിപതികൾ, ഏക/ദ്വി/ഷട്/നവ-പദാധിഷ്ഠിത ദേവസമൂഹങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; സ്വസ്തികം, വജ്രം, ത്രിശൂലം മുതലായ ചിഹ്നങ്ങളാൽ സൂചിത മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിർമ്മാണം നിരോധിക്കുന്നു. ദിഗ്ദേവതകൾക്കും പുറംവലയ ഭूत-പദങ്ങൾക്കും (ചരകീ, വിദാരീ, പൂതനാ മുതലായവ) പ്രത്യേക നൈവേദ്യദ്രവ്യങ്ങളോടെ ദീർഘ ബലി-അർപ്പണക്രമം നൽകുന്നു. അവസാനം അഞ്ചു-ഹസ്ത മാനകപ്രമാണം പുനർഉച്ചരിച്ച് പ്രതിഷ്ഠയിൽ മധുര പായസം/ഖീർ മുതലായ അർപ്പണം വിധിച്ച് ശില്പശാസ്ത്രത്തെ ധാർമ്മിക സംസ്കാരവുമായി ഏകീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 94
Chapter 94 — शिलाविन्यासविधानम् (The Procedure for Laying the Foundation Stones)
ഈശ്വരൻ മുൻപറഞ്ഞ വാസ്തുപൂജാക്രമം പിന്തുടർന്ന് ശിലാവിന്യാസം (അടിത്തറക്കല്ലുകൾ സ്ഥാപിക്കൽ) ഘട്ടംഘട്ടമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം പുറത്ത് ഈശനെയും ‘ചരക്യ’ മുതലായ ദേവഗണത്തെയും പൂജിച്ച് ഓരോരുത്തർക്കും ക്രമമായി മൂന്ന് ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കുന്നു. ശുഭലഗ്നത്തിൽ ഭൂതബലി നൽകി ഭൂതതത്ത്വവും അതിരുസ്ഥ ശക്തികളും സമന്വയപ്പെടുത്തി, തുടർന്ന് മധ്യസൂത്രത്തിൽ ശക്തിയെ കുംഭവും അനന്തനും സഹിതം സ്ഥാപിക്കുന്നു. “ന” അക്ഷരബന്ധിത മന്ത്രമൂലം കൊണ്ട് കുംഭത്തിലെ ശിലയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, കിഴക്കിൽ നിന്ന് ദിശാക്രമത്തിൽ സഭദ്രാ/സുഭദ്രാ മുതലായ എട്ട് കുംഭങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുന്നു. ലോകപാലാംശങ്ങളാൽ ന്യാസം, കുഴികളിൽ ശക്തിസ്ഥാപനം, പാഠഭേദപ്രകാരം അനന്തനെ അറ്റത്ത്/സമീപത്ത് നിയോഗം; നന്ദാ മുതലായ ശക്തികൾ ശിലകളിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. ശംബർരജ്ജുക്കൾ കൊണ്ട് മതിലുകളുടെ മദ്ധ്യങ്ങളിൽ അധിദേവതകളുടെ സ്ഥാനം നിർണ്ണയിക്കുകയും ധർമ്മാദി തത്ത്വങ്ങൾ കോണിൽ നിന്ന് കോണിലേക്ക് വിഭജിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ധ്യാനത്തിൽ ബ്രഹ്മാ മുകളിൽ, മഹേശ്വരൻ സർവ്വവ്യാപി; വ്യോമപ്രാസാദത്തിൽ ആധാനം. ബലിയും അസ്ത്രമന്ത്രവും കൊണ്ട് വിഘ്നനാശം ചെയ്ത് മദ്ധ്യത്തിൽ പൂർണശില സ്ഥാപിച്ച്, അവസാനം വ്യോമധ്യാനം, തത്ത്വത്രയ ന്യാസം, പ്രായശ്ചിത്താഹുതി, യാഗവിസർജനം എന്നിവ നടത്തുന്നു.
Adhyaya 95
Pratiṣṭhā-sāmagrī-vidhāna — Prescription of Materials and Conditions for Consecration
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ക്ഷേത്രത്തിൽ ലിംഗപ്രതിഷ്ഠയുടെ വിധി ഉപദേശിക്കുന്നു—ശുഭ ‘ദിവ്യദിന’ത്തിലും അനുകൂല ജ്യോതിഷസ്ഥിതികളിലും ചെയ്താൽ അത് ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നു. ആദ്യം കാലനിർണ്ണയം: മാഘത്തെ ആധാരമാക്കിയ അഞ്ചുമാസ പരിധി (ചൈത്രം വർജ്യം), യോഗ്യ തിഥികൾ, വർജ്യനിയമങ്ങൾ, പ്രിയ നക്ഷത്രങ്ങളും ലഗ്നങ്ങളും. തുടർന്ന് ഗ്രഹസ്ഥിതി, ദൃഷ്ടി, ഭാവഫലങ്ങൾ എന്നിവ പരിശോധിച്ച് ജ്യോതിഷനിദാനങ്ങളോട് കർമസിദ്ധി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ സ്ഥലവിന്യാസം: സഹായഭൂമി വിഭജനം, മണ്ഡപക്രമം, സ്തംഭയുക്ത ചതുരശ്ര വേദി, കുണ്ഡ–മേഖലകളുടെ എണ്ണം/സ്ഥാനം/ആകൃതി/അളവ്, യോനി ഘടനയും ദിശാനിയമവും. അവസാനം പ്രതിഷ്ഠാസാമഗ്രി: തോരണങ്ങൾ, ധ്വജങ്ങൾ, ദണ്ഡങ്ങൾ, പവിത്രമണ്ണുകൾ, കഷായങ്ങൾ, ജലങ്ങൾ, ഔഷധിമൂലങ്ങൾ, രക്ഷാ–ശോധന ദ്രവ്യങ്ങൾ, കുംഭക്രമം, ഹോമോപകരണങ്ങൾ, ഹവി അർപ്പണം, ആചാര്യദക്ഷിണ, രത്ന–ലോഹ–ഖനിജ–ധാന്യങ്ങളുടെ പട്ടിക—ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാണ്ഡം, സ്ഥലം, ദ്രവ്യം എന്നിവയെ ഏകീകരിക്കുന്ന പാവനവിധിയായി പ്രതിഷ്ഠയെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 96
Adhivāsana-vidhi (Procedure for Preliminary Consecration in Vāstu–Pratiṣṭhā / Īśāna-kalpa)
അധ്യായം 96 അധിവാസന-വിധി വിശദീകരിക്കുന്നു—ക്ഷേത്രപ്രതിഷ്ഠയിലെ ശാസ്ത്രീയമായ പ്രവേശനം. സ്നാനവും നിത്യകർമ്മങ്ങളും കൊണ്ട് ശുദ്ധനായ ഗുരു സഹായികളും ഋത്വിക്കുകളുമായി യജ്ഞമണ്ഡപത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് രക്ഷ, ക്രമം, ദേവസന്നിധി എന്നിവ സ്ഥാപിക്കുന്നു. തോരണപൂജ, ദ്വാരപാലനിയോഗം, രക്ഷോപകരണസ്ഥാപനം എന്നിവയിലൂടെ വിഘ്നനിവാരണവും ക്രതുരക്ഷയും ഉറപ്പാക്കുന്നു. ധ്വജദേവതകൾ, ക്ഷേത്രപാലകർ, കലശങ്ങളിൽ ലോകപാലകർ, നിർദ്ദിഷ്ട മന്ത്രങ്ങൾ, ഹോമം, ഉപഹാരങ്ങൾ, ധ്യാനം എന്നിവകൊണ്ട് ദിക്കുകളും സീമാന്തരങ്ങളും സുരക്ഷിതമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ബാഹ്യവാസ്തുവിൽ നിന്ന് അന്തർവാസ്തുവിലേക്ക്—ഭൂതശുദ്ധി, അന്തർയാഗം, മന്ത്രദ്രവ്യശോധനം, ബഹുസ്തര ന്യാസം, ഒടുവിൽ സർവ്വവ്യാപിയായ നിഷ്കല ശിവനെ ലിംഗത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കൽ. ഹോമകർമ്മം, ശാഖാനുസൃത വേദപാഠ വിനിയോഗം, അഭിഷേകക്രമങ്ങൾ—പഞ്ചഗവ്യം, പഞ്ചാമൃതം, തീർത്ഥജലം, ഔഷധധാരകൾ—ശേഷം പ്രതിമാസംസ്കാരം, ശയനം, ലക്ഷ്മീ-അവതരണം/ചിഹ്നനം എന്നിവ പ്രമാണമാനങ്ങളോടെ പറയുന്നു. അവസാനം അധിവാസം നിയന്ത്രിതമായ രാത്രിവസം (അഥവാ ചുരുക്കവികല്പങ്ങൾ) എന്നു നിർവ്വചിച്ച്, ചുരുക്കത്തിലും ഫലപ്രദത അംഗീകരിച്ച്, ധർമ്മസിദ്ധിക്കും ശിവസാക്ഷാത്കാരത്തിനും ഇടയിലുള്ള പാലമായി അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 97
Śiva-pratiṣṭhā-kathana — Account of Installing Śiva (Liṅga-Pratiṣṭhā within Vāstu-Pratiṣṭhā & Īśāna-kalpa)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മുൻ അധിവാസന കർമങ്ങൾക്ക് ശേഷം ശൈവ പ്രതിഷ്ഠയുടെ വിശദമായ ക്രമം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ദിവസം നിത്യകർമ്മവും ദ്വാരപാലപൂജയും നടത്തി യോഗ്യത സ്ഥാപിച്ച് ഗർഭഗൃഹപ്രവേശത്തോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദിക്പാല, ശിവകുംഭ, വർധനി പൂജകൾ നടത്തി, അസ്ത്രമന്ത്രങ്ങൾ—പ്രത്യേകിച്ച് “ഹും ഫട്”—ഉപയോഗിച്ച് വിഘ്നനിഷ്കാസനം ചെയ്യുന്നു. വാസ്തു നിർദ്ദേശം: ലിംഗം കൃത്യ മദ്ധ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കരുത്; ബേധദോഷം ഒഴിവാക്കാൻ യവമാത്രം അല്പം മാറ്റി സ്ഥാപിക്കണം. ഈശാനദിശാനുസൃതമായി അധിഷ്ഠാനം പവിത്രമാക്കി സർവാധാരമായ അനന്തയുടെ സ്ഥാപനം, സൃഷ്ടിയോഗ/ആസന മന്ത്രങ്ങൾ, സ്ഥിരത നൽകുന്ന മുദ്രകൾ എന്നിവ പറയുന്നു. ലോഹ-രത്ന-ഔഷധ-ധാന്യ നിക്ഷേപങ്ങൾ, ചതുര്ദിക് ഗർത്ത വിന്യാസം, ദ്വാരവിധാനം, പീഠബന്ധനം, ത്രിതത്ത്വ-ഷഡർചാ ന്യാസക്രമം, പഞ്ചാമൃത അഭിഷേകം എന്നിവ ക്രമമായി വരുന്നു. ദോഷശാന്തിക്ക് ശിവശാന്തി, മൃത്യുഞ്ജയ ജപം, സമാപന പ്രാർത്ഥനകൾ; പ്രതിഷ്ഠാനന്തര ഉത്സവ-ദാന നിയമങ്ങൾ, സാധാരണ/വിശേഷ ലിംഗ വ്യത്യാസങ്ങൾ, ചില ലിംഗങ്ങൾക്ക് ചണ്ഡ ആചാര്യനിഷേധം, സ്ഥാപക ദക്ഷിണ, കൂടാതെ ചലലിംഗവും മറ്റ് ദേവതകളുടെയും പ്രതിഷ്ഠ വരെ വിപുലീകരണം—മന്ത്രതന്ത്രം, വാസ്തുശാസ്ത്രം, ഭക്തിഭാവം എന്നിവയുടെ സമന്വയം കാണിക്കുന്നു।
Adhyaya 98
Chapter 98 — गौरीप्रतिष्ठाकथनम् (Gaurī-Pratiṣṭhā: Installation and Worship of Gaurī; Īśāna-kalpa Elements)
അധ്യായം 98-ൽ ആദ്യം സംക്ഷിപ്തമായ പാഠഭേദ-സൂചനയ്ക്കു ശേഷം ഗൗരീ-പ്രതിഷ്ഠാവിധി ആരംഭിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ഉപദേശിക്കുന്നു—ആദ്യം മണ്ഡപവും മുൻകൂർ ക്രമീകരണങ്ങളും ഒരുക്കി, തുടർന്ന് പ്രതിഷ്ഠാ-സ്ഥലം ഉയർത്തി സ്ഥാപിക്കണം. സാധകൻ മൂർത്തി-മന്ത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് ശയ്യാ (കർമ്മശയ്യ) സംബന്ധമായ മന്ത്രങ്ങൾ വരെ ക്രമമായി ന്യാസം ചെയ്യുന്നു; ഗുഹാ-മന്ത്രവും ആത്മവിദ്യ മുതൽ ശിവൻ വരെ ഉള്ള ശ്രേണിന്യാസവും ചെയ്ത് അവസാനം ഈശാന-നിവേശനം നിർവഹിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പരാശക്തിയുടെ ന്യാസം, മുൻവിധിപ്രകാരം ഹോമവും ജപവും, ആഹ്വാനിത ശക്തികളുടെ സംയോഗവും ക്രിയാശക്തിയുടെ ദേഹരൂപമായ പിണ്ഡി-നിർമ്മാണവും നടക്കുന്നു. യാഗപ്രദേശത്ത് ദേവിയെ സർവ്വവ്യാപിനിയായി ധ്യാനിച്ച് രത്നങ്ങളും അർപ്പണങ്ങളും സ്ഥാപിച്ച് അവളെ പ്രതിമ/ആസനത്തിൽ നിയോഗിക്കുന്നു. അവസാനം ക്രിയാശക്തി പീഠത്തിൽ, ജ്ഞാനശക്തി വിഗ്രഹത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് അംബിക/ശിവയെ ആദരപൂർവ്വം സ്പർശ-സംസ്കാരത്തോടെ സമ്പൂർണ്ണ ഉപചാരങ്ങളാൽ പൂജിക്കുന്നു.
Adhyaya 99
Sūrya-pratiṣṭhā-kathana (Account of Installing Sūrya)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ വാസ്തു–പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കൽപ്പവും എന്ന പശ്ചാത്തലത്തിൽ സൂര്യ-പ്രതിഷ്ഠാ വിധി വിശദീകരിക്കുന്നു. ബീജ/വർണ-സമൂഹങ്ങളുടെ മന്ത്രക്രമത്തോടെ ആരംഭിച്ച്, മുൻപറഞ്ഞ രീതിയിൽ മണ്ഡപക്രമീകരണം, സ്നാനം, ശുദ്ധി മുതലായ മുൻകർമ്മങ്ങൾ നടത്തുന്നു. വിദ്യാ-ആസനം/ശയ്യയിൽ ആചാര്യൻ ഭാസ്കരന്റെ അങ്ക-ന്യാസം ചെയ്ത്, ത്രി-തത്ത്വം സ്ഥാപിച്ച്, സ്വരങ്ങളോടുകൂടിയ ഖാദി-പഞ്ചകം ന്യസിച്ച് മന്ത്ര–തത്ത്വ–രൂപസ്ഥാപനത്തിന്റെ പാളിപ്പാളിയായ ക്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിണ്ഡിയെ വീണ്ടും ശുദ്ധീകരിച്ച് തത്ത്വ-പഞ്ചകത്തിലൂടെ നിർദ്ദിഷ്ട സ-ദേശ-പദം വരെ ന്യാസം വിപുലീകരിക്കുന്നു. ഗുരു സർവതോമുഖീ ശക്തി സ്ഥാപിച്ച് സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് ശക്തിയുക്ത സൂര്യനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. അവസാനം ‘സ്വാമിൻ’ എന്നാന്ത്യ നാമരീതിയും മുൻപറഞ്ഞ സൂര്യമന്ത്രങ്ങളുടെ പ്രാമാണ്യവും പ്രതിഷ്ഠാർത്ഥം വീണ്ടും ഉറപ്പാക്കുന്നു.
Adhyaya 100
Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദ്വാര-പ്രതിഷ്ഠയുടെ പ്രത്യേകവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. ദ്വാരഘടകങ്ങളെ കഷായാദി ശുദ്ധിദ്രവ്യങ്ങളാൽ സംസ്കരിച്ചു ശയനം (പ്രതിഷ്ഠാ-ശയ്യ) മേൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. മൂല, മധ്യ, അഗ്ര ഭാഗങ്ങളിൽ ത്രിവിധ ന്യാസം—ആത്മതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഇടത്തത്ത്വങ്ങളുടെ ക്രമത്തിലൂടെ ഈശ്വരപര്യന്തം—തുടർന്ന് സന്നിവേശം, ഹോമം, ജപം എന്നിവയാൽ ‘യഥാരൂപ’ സിദ്ധി നേടുന്നു. ദ്വാരസ്ഥാനത്ത് അനന്തമന്ത്രരക്ഷയോടെ വാസ്തുപൂജ, രത്നപഞ്ചകസ്ഥാപനം, വിഘ്നശാന്തിക്കായി ശാന്തിഹോമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. രക്ഷാർത്ഥം ഔഷധി, ധാന്യാദി വസ്തുക്കൾ പറഞ്ഞ്, പ്രണവോച്ചാരത്തോടെ ഉദുംബരാധാരത്തിൽ രക്ഷാപൊട്ടലി കെട്ടുന്നു. സ്ഥലവിന്യാസത്തിൽ അല്പം ഉത്തരാഭിമുഖ ചരിവ്, താഴെ ആത്മതത്ത്വന്യാസം, പാർശ്വസ്തംഭങ്ങളിൽ വിദ്യാതത്ത്വം, ആകാശപ്രദേശത്ത് ശിവന്യാസം; അവസാനം മൂലമന്ത്രത്താൽ പ്രതിഷ്ഠ. ദ്വാരപാലദേവതകൾക്കും തൽപാദി ആധാരങ്ങൾക്കും യഥാശക്തി അർപ്പണം, ന്യൂനതാപ്രായശ്ചിത്താഹുതികൾ, ദിക്ബലി, യോജ്യ ദക്ഷിണ എന്നിവയും പറയുന്നു.
Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി പ്രാസാദ-പ്രതിഷ്ഠയുടെ ക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു; വാസ്തു-വിന്യാസവും താന്ത്രിക-ആഗമ അന്തഃസ്ഥാപനവും ഇതിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു. പ്രതിഷ്ഠാ സ്ഥലം ശുകനാസയുടെ അന്ത്യത്തിനടുത്ത്, കിഴക്കൻ വേദി/വേദികാപീഠത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിർണ്ണയിച്ച്, ക്ഷേത്രജീവശക്തിയുടെ സ്ഥലം-വ്യാകരണം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ആധാരശക്തിയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് പദ്മാസനം സ്ഥാപിച്ച് പ്രണവം കൊണ്ട് മുദ്രിതമാക്കുന്നു; തുടർന്ന് സ്വർണ്ണാദി അടിസ്ഥാനത്തിൽ പീഠം ഒരുക്കി പഞ്ചഗവ്യം ഉൾപ്പെടെയുള്ള പവിത്ര ദ്രവ്യങ്ങളാൽ സംസ്കാരം നടത്തുന്നു. മധു-ക്ഷീരയുക്ത കുംഭം സ്ഥാപിച്ച് പഞ്ചവിധ രത്ന-നിക്ഷേപം വച്ച്, വസ്ത്രം, മാല, ഗന്ധം, പുഷ്പം, ധൂപം എന്നിവ കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കുന്നു; സഹായക യാഗോപകരണങ്ങളും മാവിൻ പല്ലവങ്ങളും ക്രമീകരിക്കുന്നു. പിന്നെ പ്രാണായാമം (പൂരക-രേചക)യും ന്യാസവും വഴി ഗുരു ശംഭുവിനെ ജാഗ്രതപ്പെടുത്തുകയും ദ്വാദശാന്തത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിസദൃശ സ്ഫുലിംഗം ആകർഷിച്ച് കുംഭത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ആയുധങ്ങൾ, കലകൾ, ക്ഷാന്തി, വാഗീശ്വരൻ, നാഡി-പ്രാണജാലം, ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അവയുടെ ദേവതകളും, സർവ്വവ്യാപി ശിവനും മുദ്ര, മന്ത്രം, ഹോമം, പ്രോക്ഷണം, സ്പർശം, ജപം എന്നിവയാൽ ഏകീകരിച്ച് ദേവരൂപം സമ്പൂർണ്ണമാക്കുന്നു; അവസാനം കുംഭത്തെ ത്രിഭാഗമായി വിന്യസിച്ച് സ്ഥിര ദിവ്യാവാസം സിദ്ധമാക്കുന്നു।
Adhyaya 102
Chapter 102 — ध्वजारोपणं (Dhvajāropaṇa: Raising/Installing the Temple Flag)
ഈ അധ്യായം ഈശാന-കല്പത്തിലെ ശൈവ-ആഗമവിധാനപ്രകാരം വാസ്തു–പ്രതിഷ്ഠാക്രമം തുടരുന്നു. ചൂലകം (ശിഖരാഗ്രം/ഫിനിയൽ), ധ്വജദണ്ഡം (കൊടിക്കമ്പം) 그리고 ധ്വജം (പതാക) എന്നിവയുടെ സംസ്കാരവും സ്ഥാപണവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. കുംഭത്തിൽ വൈഷ്ണവചിഹ്നങ്ങൾ, ‘അഗ്രചൂല’ എന്ന നാമകരണം, ലിംഗത്തിൽ ഈശശൂല-ചൂലകം തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങൾ പറയുന്നു; ധ്വജാരോപണത്തിൽ പൊട്ടൽ/ഭംഗം രാജാവിനോ യജമാനനോ അശുഭനിമിത്തമെന്ന് പറയുന്നു. ശാന്തികർമ്മം, ദ്വാരപാലപൂജ, മന്ത്രദേവതകൾക്ക് തർപ്പണം, അസ്ത്രമന്ത്രംകൊണ്ട് സ്നാന-പ്രോക്ഷണം, തുടർന്ന് ന്യാസവും അങ്ങപൂജയും ക്രമമായി വരുന്നു. ശിവനെ സർവതത്ത്വമയനും വ്യാപകനുമായി ധ്യാനിപ്പിക്കുന്നു; അനന്തൻ, കാലരുദ്രൻ, ലോകപാലകർ, ഭുവനങ്ങൾ, രുദ്രഗണങ്ങൾ എന്നിവ ബ്രഹ്മാണ്ഡരചനയിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായി കൽപ്പിക്കുന്നു. ധ്വജം ഒരു ലംബ കോസ്മോഗ്രാം—തത്ത്വങ്ങൾ, ശക്തികൾ (കുണ്ഡലിനി ഉൾപ്പെടെ), നാദം, രക്ഷാസന്നിധികൾ എന്നിവ വിന്യസിച്ച് സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഇഷ്ടഫലത്തിനായി പ്രദക്ഷിണ, പാശുപതചിന്തനത്തിലൂടെ സംരക്ഷണവിധാനം, ദോഷപ്രായശ്ചിത്തം, ദക്ഷിണ, കൂടാതെ പ്രതിമ-ലിംഗ-വേദി നിർമ്മാതാക്കൾക്ക് ദീർഘകാല പുണ്യഫലവാഗ്ദാനം പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Adhyaya 103
जीर्णोद्धारः (Jīrṇoddhāra) — Renovation and Ritual Handling of Defective Liṅgas and Old Shrines
ധ്വജാരോഹണകർമ്മം പൂർത്തിയായ ഉടനെ ഈ അധ്യായം ജീർണ്ണോദ്ധാരം—പഴയ ക്ഷേത്രങ്ങളും ദോഷമുള്ള ശിവലിംഗങ്ങളും ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം പുനരുദ്ധരിക്കൽ—വിവരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ ലിംഗദോഷങ്ങൾ പറയുന്നു: ശുഭഹാനി, ഭംഗം, വീക്കം/സ്ഥൂലത, വജ്രാഘാതം, ആവരണം, വിള്ളൽ, വികൃതി, അസ്ഥിരത, അസംയോജനം, ദിക്ക്ഭ്രമം, മറിഞ്ഞുവീഴൽ. പരിഹാരമായി പിണ്ഡി (പീഠം), വൃഷചിഹ്നം മുതലായ ഉപകരണങ്ങൾ, മണ്ഡപനിർമ്മാണം, ദ്വാരപൂജ, സ്ഥണ്ഡിലസജ്ജീകരണം, മന്ത്രതോഷണം, വാസ്തുദേവപൂജ, ബാഹ്യ ദിക്-ബലി എന്നിവ ക്രമമായി ചെയ്യുന്നു. ആചാര്യൻ ശംഭുവിനെ പ്രാർത്ഥിച്ച് നിർദ്ദിഷ്ട ദ്രവ്യങ്ങളും എണ്ണവും കൊണ്ട് ശാന്തിഹോമം നടത്തി, അങ്ഗമന്ത്രങ്ങളും അസ്ത്രമന്ത്രവും ഉപയോഗിച്ച് സംസ്കാരം ചെയ്ത്, കോപലിംഗവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിഘ്നശക്തികളെ വിസർജ്ജിച്ച് പ്രോക്ഷണം, കുശസ്പർശം, ജപം, തത്ത്വാധിപന്മാർക്ക് പ്രതിലോമക്രമത്തിൽ അർഘ്യം അർപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ലിംഗം ബന്ധിച്ച് കൊണ്ടുപോകൽ, നിമജ്ജനം, പിന്നെ പുഷ്ടിഹോമവും രക്ഷാകർമ്മങ്ങളും. പ്രധാന നിയമം വീണ്ടും: പ്രതിഷ്ഠിത ലിംഗമോ പഴയ/ഭംഗപ്പെട്ട ക്ഷേത്രമോ സ്ഥലംമാറ്റരുത്; പുനരുദ്ധാരണത്തിൽ പാവിത്ര്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കണം. അവസാനം ഗർഭഗൃഹ രൂപകല്പന മുന്നറിയിപ്പ്: അതിസങ്കോചം മരണസൂചകം, അതിവിസ്താരം ധനനഷ്ടകാരണം.
Adhyaya 104
Prāsāda-Lakṣaṇa (Characteristics of Temples): Site Division, Proportions, Doorways, Deity-Placement, and Bedha-Doṣa
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ ഈശ്വരൻ ശിഖധ്വജനെ പ്രാസാദത്തിന്റെ (ക്ഷേത്രത്തിന്റെ) പൊതുലക്ഷണങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം നിർമ്മാണഭൂമിയുടെ ശാസ്ത്രീയ വിഭജനം, ഗർഭഗൃഹം, പിണ്ഡിക, അകത്തെ ശൂന്യഭാഗം, ഭിത്തി-പട്ടം എന്നിവയുടെ പ്രമാണാധിഷ്ഠിത അനുപാതനിയമം വിശദീകരിക്കുന്നു. നാല്, അഞ്ച്, പതിനാറ് വിഭജനങ്ങളെന്നിങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത പാഠ/പരമ്പരകൾ അംഗീകരിച്ചാലും പ്രമാണം (സ്റ്റാൻഡേർഡ് അളവ്) പ്രധാനമായി നിലനിർത്തുന്നു. തുടർന്ന് ജഗതി, നേമി-പരികര വളയങ്ങൾ, പരിസരവിഭാഗം, രഥക പ്രക്ഷേപങ്ങൾ എന്നിവയുള്ള ഉയർച്ച-വിന്യാസം പറയുന്നു. ദിക്-പ്രതിഷ്ഠയിൽ കിഴക്കിൽ ആദിത്യർ, മറ്റു ദിക്കുകളിൽ യമാദികൾ, വായുദിക്കിൽ സ്കന്ദ–അഗ്നി സ്ഥാപനം; പുറത്തു പ്രദക്ഷിണാ വിധിയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പ്രാസാദം, മേരു, മന്ദര, വിമാനം; കൂടാതെ ബലഭീ, ഗൃഹരാജ, ശാലാഗൃഹം തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങളുടെ വർഗ്ഗീകരണം, ചതുരം, വൃത്തം, ദീർഘം, അഷ്ടകോണ രൂപങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഒൻപത് ഉപഭേദങ്ങളോടെ നൽകുന്നു. അവസാനം ദ്വാരനിയമങ്ങൾ—ഇടദിക്കുകളിൽ ദ്വാരം നിരോധനം, അങ്കുല അളവുകളിലെ വലിപ്പക്രമം, ശാഖാ എണ്ണം, ദ്വാരപാല സ്ഥാപനം, ബിദ്ധ/ബേധ ദോഷലക്ഷണങ്ങൾ, അതിരലംഘനദോഷം ഉണ്ടാകാത്ത സാഹചര്യങ്ങൾ—വ്യക്തമാക്കുന്നു।
Adhyaya 105
नगरादिवास्तुकथनं (Discourse on Vāstu for Cities and Related Settlements)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ ഈശ്വരൻ നഗരം, ഗ്രാമം, ദുര്ഗം മുതലായ വാസസ്ഥലങ്ങളുടെ സമൃദ്ധിക്കായി 81-പദ (9×9) മണ്ഡലത്തിലൂടെ വാസ്തുപൂജയും പ്രതിഷ്ഠയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. കിഴക്കുദിക്കിലെ നാഡികളുടെ പേരുകൾ, മണ്ഡലത്തിലെ പദ/‘പാദ’ങ്ങളോട് ബന്ധപ്പെട്ട വിശേഷണങ്ങൾ, ദിക്ക്-വിദിക്ക്, ഇടവിടങ്ങൾ, ദളസദൃശ ഉപവിഭാഗങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ദേവതാ-ശക്തികളുടെ നിയോഗം (മായാ, ആപവത്സ, സവിതൃ/സാവിത്രീ/വിവസ്വാൻ, വിഷ്ണു, മിത്ര മുതലായവർ) വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നിർമ്മാണവിഷയത്തിൽ ഏകാശീപദ ക്ഷേത്രപദ്ധതി, ശതാംഘ്രിക മണ്ഡപം പോലുള്ള രൂപങ്ങൾ, മുറിവിന്യാസം, മതിലുകളുടെ അനുപാതം, വീഥി/ഉപവീഥി വഴികൾ, ഭദ്രാ, ശ്രീ-ജയ തുടങ്ങിയ ലേഔട്ടുകൾ പറയുന്നു. ഒന്ന്-രണ്ട്-മൂന്ന്-നാല്-എട്ട്-ശാല ഗൃഹതരങ്ങൾ, ദിശാദോഷലക്ഷണങ്ങൾ, ശൂല/ത്രിശൂല/ത്രിശാല ചിഹ്നങ്ങളാൽ ശകുനനിർണ്ണയം, ദിശാനുസൃതമായി ശയനം, ആയുധം, ധനം, പശു, ദീക്ഷാസ്ഥലം എന്നിവയുടെ മേഖലാവിഭജനം, ശേഷി-അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള ഗൃഹവർഗീകരണം, വാതിൽഫലങ്ങൾ എന്നിവ നൽകി—ദേവതാക്രമത്തോട് യോജിച്ച ധാർമ്മിക വാസ്തുശാസ്ത്രമായി, സ്ഥിരഭുക്തിയും മംഗളജീവിതവും ഉറപ്പാക്കുന്നതായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ഈശ്വരരൂപനായ ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് രാജ്യവൃദ്ധിക്കായി നഗരസ്ഥാപനവും നഗരവിന്യാസവും സംബന്ധിച്ച വാസ്തുനിയമങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം യോജനാമാനപ്രകാരം സ്ഥലതിരഞ്ഞെടുപ്പ്, തുടർന്ന് പ്രതിഷ്ഠാ-പൂർവകർമ്മമായി വാസ്തുദേവതാപൂജയും ബലി അർപ്പണവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പിന്നെ 30-പദ വാസ്തുമണ്ഡലവും ദ്വാരസ്ഥാപനവും: കിഴക്ക് സൂര്യവിഭാഗത്തിൽ, തെക്ക് ഗന്ധർവത്തിൽ, പടിഞ്ഞാറ് വരുണത്തിൽ, വടക്ക് സൗമ്യത്തിൽ—എന്നിങ്ങനെ. ആനകൾ കടക്കാവുന്ന ദ്വാരപ്രമാണം, അശുഭ ദ്വാരരൂപങ്ങളുടെ നിരോധനം, നഗരരക്ഷയ്ക്കുള്ള ശാന്തികര വിന്യാസങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. നാലുദിക്കുകളിലായി തൊഴിൽ/ഭരണ മേഖലകൾ—ശില്പികൾ, നാടകനടൻ-ഗായകർ, മന്ത്രിമാർ, ന്യായാധികാരികൾ, വ്യാപാരികൾ, വൈദ്യർ, അശ്വാരോഹികൾ—കൂടാതെ ശ്മശാനം, പശുക്കളത്തിന്റെയും കൃഷിക്കാരുടെയും സ്ഥാനനിർണ്ണയം പറയുന്നു. ദേവപ്രതിഷ്ഠയില്ലാത്ത വാസസ്ഥലം ‘നിർദൈവത’മായി ഉപദ്രവങ്ങൾക്ക് ഇരയാകും; ദേവസംരക്ഷിത നഗരം വിജയം, ഭോഗം, മോക്ഷം നൽകും. അവസാനം ഗൃഹാന്തർവിഭാഗം—അടുക്കള, കോശം/ഖജന, ധാന്യശാല, ദേവമുറി—മറ്റും ഗൃഹഭേദങ്ങൾ—ചതുഃശാല, ത്രിശാല, ദ്വിശാല, ഏകശാല; ആലിന്ദ/ദലിന്ദ വകഭേദങ്ങൾ—വിവരിക്കുന്നു.