Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ഛന്ദോധികാരത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി ഗായത്രിയെ വൈദിക ഛന്ദസ്സുകളുടെ മൂലമാതൃകയായി നിർവചിക്കുന്നു. അവൾ ഏകാക്ഷര ബീജരൂപമായും, പതിനഞ്ചക്ഷര മന്ത്രരൂപമായും, അഷ്ടാക്ഷര പ്രാജാപത്യ-ബന്ധിത രൂപമായും ഗ്രഹിക്കാവുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു. വൈദിക പ്രയോഗഭേദം അനുസരിച്ച് ഗായത്രിയുടെ അക്ഷരമാനം മാറുന്നു—യജുഃ സൂത്രങ്ങളിൽ 6, സാമഗാനങ്ങളിൽ 12, ഋഗ്വേദ ഋചകളിൽ 18; സാമൻ മാതൃകകൾ രണ്ട് രണ്ട് അക്ഷരങ്ങളായി വർധിക്കും എന്ന നിയമം. തുടർന്ന്—ഋക്മാനങ്ങളിൽ ‘ചതുര്ഥ’ വർധനയും അനുവദനീയം; പ്രാജാപത്യത്തിന് നാല് നാല് ആയി വിപുലീകരണം; മറ്റു ഛന്ദസ്സുകൾ ഒന്ന് ഒന്ന് ആയി വർധിക്കും; ‘ആതുര്യാ’യിൽ മാത്രം ക്രമാനുസൃത ലോപം എന്ന പ്രത്യേകവിധി. ഉഷ്ണിക്, അനുഷ്ടുഭ്, വൃഹതീ, പംക്തി, ത്രിഷ്ടുഭ്, ജഗതീ എന്ന ക്രമം ഗായത്രിയുടെ അനുക്രമ വികാസങ്ങളായും ബ്രാഹ്മണസ്വഭാവമുള്ളതായും പറഞ്ഞ് ഛന്ദശ്ശാസ്ത്രത്തെ പാവനമാക്കുന്നു. അവസാനം ‘മൂന്ന്-മൂന്ന്’ എന്ന മാനക കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ, ഏകകങ്ങളെ ‘ആര്യാ’ എന്ന സംജ്ഞ, ഋഗ്-യജുഃ സംബന്ധമായ സാങ്കേതിക നാമങ്ങൾ, 64-പദ ഗ്രിഡിൽ എഴുതുന്ന രീതി എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
ഭഗവാൻ അഗ്നി ഛന്ദഃസാരത്തിൽ ‘പാദം’ ഛന്ദസ്സുകളുടെ അടിസ്ഥാന ഘടകമാണെന്ന് നിർവചിച്ച്, ആപദ-പൂരണം (അക്ഷര/മാത്രാ പൂരണം) പവിത്ര വർഗ്ഗീകരണത്തിലൂടെ എങ്ങനെ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. ഛന്ദഭേദപ്രകാരം അക്ഷര-നിവേശങ്ങൾക്ക് ദേവതാസംബന്ധവും പറയുന്നു—ഗായത്രിയിൽ വസുക്കൾ, ജഗതിയിൽ ആദിത്യർ, വിരാജിൽ ദിക്കുകൾ. തുടർന്ന് ഏകപാദം മുതൽ ചതുഷ്പാദം വരെ ഛന്ദങ്ങൾ, ത്രിപാദ പ്രത്യേകതകൾ, കൂടാതെ മാറുന്ന അക്ഷരസംഖ്യകൾ (സപ്താക്ഷര പാദം ഉൾപ്പെടെ) വിവരിക്കുന്നു. നിവൃത്, നാഗീ, വാരാഹീ; ഉഷ്ണിക്, പരോഷ്ണിക്, അനുഷ്ടുഭ്; മഹാവൃഹതീ; പങ്ക്തി-തരം ഭണ്ഡില തുടങ്ങിയ നാമഛന്ദങ്ങളും ഉപഭേദങ്ങളും, വൃഹതിയുടെ മുൻ/മധ്യ/ഊർധ്വ വിന്യാസങ്ങളും ദിശാസംബന്ധ ‘നവകാ’ ചേർക്കലുകളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഛന്ദങ്ങളെ ദേവതകൾ, ഷഡ്ജാദി സ്വരങ്ങൾ, വർണങ്ങൾ, ഗോത്രസഞ്ജ്ഞകൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി അഗ്നി ഛന്ദശാസ്ത്രത്തെ ധർമ്മാനുസൃത ശാസ്ത്രമാക്കുന്നു. അവസാനം കുറവ്/അധിക അക്ഷര (അവരാട്/അധിക) ദോഷനിർണ്ണയവും പാദ-ദേവതാക്രമപാഠം വഴി സംശയനിവാരണ മാർഗവും നൽകുന്നു.
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി ഛന്ദഃശാസ്ത്രത്തെ ക്രമബദ്ധമായി സമ്പ്രദായീകരിക്കുന്നു. മാത്രാ-എണ്ണൽ, അക്ഷര-ലോപനിയമങ്ങൾ, ഗണ-രചനയുടെ തർക്കം എന്നിവയിലൂടെ ഛന്ദോജാതികൾ (മാത്രിക വർഗങ്ങൾ) നിർണ്ണയിക്കുന്ന വിധം വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ ഉത്കൃതി മുതലായ ഛന്ദസ്സുകളുടെ വർഗ്ഗീകരണവും, പരമ്പരകളിലെ പര്യായനാമങ്ങളുടെ (ഉദാ: അത്യഷ്ടി = അഷ്ടി) വ്യക്തീകരണവും വരുന്നു. ലൗകിക–ആർഷ ദൃഷ്ടിഭേദം കാണിച്ച് വൈദിക അളവുകോൽ-തത്ത്വങ്ങളെ ശാസ്ത്രീയ പ്രയോഗവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; തുടർന്ന് പാദഘടനയും ഗണങ്ങളും ഛന്ദസ്സിന്റെ സർവ്വവ്യാപക അടിസ്ഥാനഘടകങ്ങളായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ആര്യാ കുടുംബത്തിന്റെ മാത്രാധിഷ്ഠിത ലക്ഷണങ്ങൾ, ഒറ്റ/ഇരട്ട പാദനിയമങ്ങൾ, വിപുലാ–ചപലാ–മഹാചപലാ എന്നീ ഭേദങ്ങൾ, ഗീതി/ഉപഗീതി/ഉദ്ഗീതി തുടങ്ങിയ ഗായനബന്ധിത പദങ്ങൾ എന്നിവ വിശദമായി പറയുന്നു. പിന്നെ വൈതാലീയ, ദശവിധ ഗോപുച്ഛന്ദ പദ്ധതി, പ്രാച്യവൃത്തി–ഉദീച്യവൃത്തി രീതികൾ, ചാരുഹാസിനീ, ചാന്തികാ, ചിത്രാ, ഉപചിത്രാ തുടങ്ങിയ നാമിത വിന്യാസങ്ങൾ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അവസാനം ‘ഗു’ മുതലായ സൂചനകളിലൂടെ സ്മരണ-കോഡിംഗ് നിബന്ധനകൾ കാണിച്ച്, പവിത്രപരമ്പര സംരക്ഷണവും ഗണിതസൂക്ഷ്മതയും ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന പുരാണസമന്വയം തെളിയിക്കുന്നു.
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ഛന്ദഃശാസ്ത്രപരമ്പരയിൽ സമവൃത്താദി വർഗ്ഗങ്ങൾക്കു ശേഷം ഇപ്പോൾ അസമത്വം (വിഷമത) നിർണയിക്കുന്ന വിധം വിശദീകരിക്കുന്നു. വൃത്തം മൂന്ന് വിധം—സമം, അർധസമം, വിഷമം—എന്ന് നിർവചിച്ച്, പൊരുത്തപ്പെടുന്ന/പൊരുത്തപ്പെടാത്ത അർദ്ധങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേരലിലൂടെ അർധസമ രചന എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് കാണിക്കുന്നു. മാത്രാ/വ്യാപ്തിയിലെ വ്യതിയാനം കുറവ് (വിഷമ), അധികം (അതിവൃത്ത), അനുരൂപത (സാമാന്യ) എന്നിങ്ങനെ വർഗ്ഗീകരിച്ച് ‘ഗ്ലൗക’ അളവും ‘വിതാനക’ വിന്യാസവും പോലുള്ള സാങ്കേതിക മാനദണ്ഡങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പാദതലത്തിൽ ആരംഭവക്ര/വൈവിധ്യനിയമങ്ങളും നാലാം അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് പഥ്യാ-പ്രയോഗവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കപലാ, യുജസ്വൻ, വിപുലാ അതിന്റെ ഉപഭേദങ്ങൾ, ചക്രജാതി, ആപീഡ-പ്രത്യാപീഡ, മഞ്ജരി-ലവണീ, അമൃതധാരാ, സൗരഭം മുതലായ ഗണക്രമാധിഷ്ഠിത നാമരൂപങ്ങൾ നിരത്തുന്നു. അവസാനം അടുത്തതായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്ന മറ്റു ഛന്ദസ്സുകളെ സൂചിപ്പിച്ച്, ശാസ്ത്രവിദ്യയെ ക്രമബദ്ധമായ ധാർമ്മികജ്ഞാനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്ന പുരാണരീതിയെ തുടരുന്നു.
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠമുനിയോട് ഛന്ദഃശാസ്ത്രബോധനത്തിൽ വിഷമഛന്ദസ്സുകളിൽ നിന്ന് മാറി അർദ്ധസമ (ഹാഫ്-ഇക്വൽ) ഛന്ദസ്സുകളുടെ വർഗ്ഗീകരണം വിശദീകരിക്കുന്നു. അധ്യായാരംഭത്തിൽ ഉപചിത്രക, സസമാനാ, ഭോജഭാഗാ, ദ്രുതമധ്യാ, ഭാഗാഗഥാ, ഉനനാ, ജയാ എന്നീ ഛന്ദസ്സുകൾ പട്ടികപ്പെടുത്തി, അവ തിരിച്ചറിയാനും നിർമ്മിക്കാനും വേണ്ട ഗണ-ക്രമങ്ങളും പേരിട്ട ലയ-രീതികളും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ആഖ്യാനികാ ഛന്ദോരീതികളും അവയുടെ വിപരീത (ഉലറ്റിയ) രൂപങ്ങളും വേർതിരിച്ച് രാജസാ, ഗോഗഥാ, ദ്രോണം, കേതുമതീ, ജഗാഗഥാ, തതജഗാഗഥാ തുടങ്ങിയ ഉദാഹരണങ്ങൾ നിരത്തുന്നു; ധരിണവല്ലഭാ, അപരാക്രമ, പുഷ്പിതാ മുതലായ അധിക നാമരൂപങ്ങളും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം സമവൃത്ത നിർമ്മാണം വ്യക്തമായ ഗണക്രമവും മാത്രാ-എണ്ണലും (നാഗ ഘടകങ്ങൾ) സഹിതം കാണിച്ച്, അതിന്റെ റിവേഴ്സ് രൂപമായ ‘ഖഞ്ജാ’യും പറയുന്നു; ഇങ്ങനെ ഛന്ദോവിദ്യ ശുദ്ധവാക്യവും ധാർമ്മിക സംസ്കാരവും ചേർന്ന കൃത്യവും പുനർനിർമ്മേയവുമായ ശാസ്ത്രമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
ഭഗവാൻ അഗ്നി അർധസമ ഛന്ദസ്സുകളിൽ നിന്ന് സമവൃത്ത (സമാക്ഷര) ഛന്ദസ്സുകളുടെ നിർവചനത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു. യതി (വിരാമം), വിച്ഛേദം (മെട്രിക്കൽ വിഭജനം), കൂടാതെ മദ്ധ്യ-അന്ത്യസ്ഥാനങ്ങളിലെ ഗണങ്ങളുടെ തിരിച്ചറിവ് എന്നിവയിലൂടെ സമാക്ഷര ഘടന എങ്ങനെ തിരിച്ചറിയാം എന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായം സാങ്കേതിക കാറ്റലോഗ് പോലെ അനേകം വൃത്തങ്ങളുടെ പേരുകൾ, അവയുടെ ഗണ-ക്രമങ്ങൾ, സ്മരണസഹായക കൂട്ടങ്ങൾ, ചിലിടങ്ങളിൽ വർഗ്ഗീകരണ/സ്ഥാന-സൂചനകൾ (ഉന്നത കൂട്ടങ്ങൾ, ഉപജാതി തരങ്ങൾ) എന്നിവയും നൽകുന്നു. പിംഗള പരമ്പരയിലെ പഴയ ഉപദേശങ്ങളെയും ക്രമബദ്ധ വിഭജനങ്ങളെയും സൂചിപ്പിച്ച് ഗാഥാ-പ്രസ്താരവും ക്രമ-പരിവർത്തന/പട്ടികാ തർക്കവും പരാമർശിക്കുന്നു. ആകെക്കുറിച്ച്, ശബ്ദ-രൂപത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ ശിക്ഷണമായി ഛന്ദശ്ശാസ്ത്രത്തെ അഗ്നി സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഗണ മാതൃകകൾ കൈവശമാക്കിയാൽ കാവ്യവും യാഗോച്ചാരണവും കൃത്യമായി നിലനിൽക്കും, ധാർമ്മിക പരമ്പര സംരക്ഷിക്കപ്പെടും, സാഹിത്യാഭിവ്യക്തി കൂടുതൽ പരിഷ്കൃതമാകും.
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി ഗാഥയെ മാനദണ്ഡമാക്കി ‘പ്രസ്താര’ത്തെ ഛന്ദസ്സിലെ എല്ലാ സാധ്യതാരൂപങ്ങളും നിയമബദ്ധമായി എണ്ണിപ്പട്ടികപ്പെടുത്തുന്ന രീതിയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ക്രമസൃഷ്ടി–തുലനയോടൊപ്പം നഷ്ട (സൂചികസംഖ്യയിൽ നിന്ന് രൂപം പിന്വശമായി നിർണ്ണയിക്കൽ)യും ഉദ്ദിഷ്ട (മുന്നോട്ട് നീങ്ങി ക്രമമായി എണ്ണൽ)യും, സമ/വിഷമ നിയമങ്ങൾ, അർധീകരണ ഘട്ടങ്ങൾ, എണ്ണലിലെ തിരുത്തലുകൾ എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മേരു-പ്രസ്താര (പാസ്കൽ പോലുള്ള നിരവിന്യാസം)വുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ‘ഛന്ദസ്സിന്റെ സാരം’ എന്ന്—സംഖ്യകൾ ഇരട്ടിയാക്കി ഒന്നുകുറയ്ക്കൽ, അധ്വാ/അംഗുല ഉപമയിലൂടെ आरोഹ–അവരോഹ ക്രമത്തിൽ ഫലനിർണ്ണയം—എന്ന് പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ സംയോജനവിദ്യയെ പവിത്രക്രമമായി കാണിച്ച് പാരായണശുദ്ധിയും എല്ലാ അംഗീകൃത രൂപങ്ങളുടെയും ക്രമബദ്ധജ്ഞാനവും ഉറപ്പാക്കുന്നു।
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
മുന്പത്തെ പ്രസ്ഥാരചര്ച്ചയ്ക്ക് ശേഷം ഛന്ദസ്സിനെ ആധാരമാക്കിയ പഠനക്രമത്തില് ഭഗവാന് അഗ്നി മന്ത്രം, ഛന്ദസ്, പ്രാമാണിക പരമ്പര എന്നിവയുടെ ധ്വനിമൂലമായ ‘ശിക്ഷാ’ (ധ്വനിശാസ്ത്രം) വിശദീകരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം വര്ണസംഖ്യ പറഞ്ഞ് സ്വരം–വ്യഞ്ജനം ഭേദങ്ങളും, അനുസ്വാരം, വിസര്ഗം, അയോഗവാഹം തുടങ്ങിയ അനുധ്വനികളും ഉള്പ്പെടുത്തുന്നു. മനസ്, അന്തരാഗ്നി, പ്രാണവായു എന്നിവയുമായി വാക്കിന്റെ ഉത്ഭവബന്ധം കാണിച്ച് ശബ്ദം എങ്ങനെ അര്ഥവത്തായ ഉച്ചാരണമാകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഉദാത്ത/അനുദാത്ത/സ്വരിത, ഹ്രസ്വ/ദീര്ഘ/പ്ലുത, സ്ഥാനം–പ്രയത്നങ്ങള് പ്രകാരം വര്ണങ്ങളെ വര്ഗീകരിച്ച് വക്ഷസ്, കണ്ഠം, ശിരസ്, ജിഹ്വാമൂലം, ദന്തം, നാസിക, ഓഷ്ഠം, താലു മുതലായ ഉച്ചാരണസ്ഥാനങ്ങള് പട്ടികപ്പെടുത്തുന്നു. തെറ്റായ ഉച്ചാരണം ആത്മീയമായി ഹാനികരവും കര്മത്തില് ഫലശൂന്യവും; ശരിയായ സ്വരലയം, വ്യക്തമായ ഉച്ചാരണം മംഗളകരവും ഉയര്ച്ച നല്കുന്നതുമാണെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുന്നു. അവസാനം അസ്പൃഷ്ട/ഈഷത്സ്പൃഷ്ട/സ്പൃഷ്ട വിഭാഗങ്ങളിലൂടെ ശിക്ഷയെ ധര്മരക്ഷക സാങ്കേതികമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു।