Vyakarana
Sanskrit Grammar
A concise grammar of Sanskrit covering sandhi, samasa, vibhakti, dhatu, pratyaya, and the essential rules of Paninian grammar.
Adhyayas in Vyakarana
Adhyaya 348
Vyākaraṇa—Pratyāhāra System, Upadeśa Conventions, and Manuscript-Critical Notice (Agni Purana, Chapter 348)
ഈ അധ്യായം ആദ്യം പാണ്ഡുലിപി-സമാലോചന വ്യക്തമാക്കുന്നു—മുൻപത്തെ കുഴഞ്ഞ പാഠഭാഗം പകർപ്പുപിഴയായി നിരസിച്ച്, ശാസ്ത്രത്തിന് ശുദ്ധപരമ്പരയിലെ കൃത്യമായ സംപ്രേഷണം അനിവാര്യമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സ്കന്ദൻ വ്യാകരണത്തെ സംക്ഷിപ്തമായി നിരൂപിക്കുന്നു—‘ശബ്ദങ്ങളുടെ സിദ്ധസ്വരൂപം’—കാത്യായനപരമ്പരാനുസൃതവും തുടക്കക്കാർക്ക് ഉപദേശപ്രദവും ആയി. വ്യാകരണപ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന സാങ്കേതിക സംജ്ഞകൾ അവതരിപ്പിച്ച്, ശിവസൂത്രക്രമം (‘അ ഇ ഉ ണ് …’ മുതൽ ‘ഹ ല്’ വരെ) ആശ്രയിച്ചുള്ള പ്രത്യാഹാരരീതിയെ പ്രധാനമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ഉപദേശരീതികളും പറയുന്നു—ധ്വനികളെ ഇറ്റ്-ചിഹ്നങ്ങളോടെ നിർദ്ദേശിക്കൽ, നിയമപ്രയോഗത്തിൽ അനുനാസികത ഒഴിവാക്കൽ. അവസാനം പ്രത്യാഹാരഗ്രഹണസിദ്ധാന്തം—ആദിധ്വനിയും അന്ത്യ സൂചകവും (ഇറ്റ്) ചേർന്ന് ഇടയിലെ ധ്വനിസമൂഹത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഓരോന്നും താന്താന്റെ പരിധിയിൽ ഗ്രഹിക്കണം. അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ വിജ്ഞാനകോശദൃഷ്ടിയിൽ വ്യാകരണം വേദപാരായണശുദ്ധി, കർമ്മകാണ്ഡശുദ്ധത, അർത്ഥവ്യാഖ്യാനവിശ്വാസ്യത എന്നിവയ്ക്കുള്ള പവിത്ര ഉപകരണമാകുന്നു; അത് ധർമ്മവും മോക്ഷലക്ഷ്യവും ചേർത്ത് കാണിക്കുന്നു।
Adhyaya 349
Sandhi-siddha-rūpa (The Established Forms/Results of Sandhi)
മുൻ അധ്യായത്തിലെ പ്രത്യാഹാര പട്ടികയ്ക്ക് പിന്നാലെ ഉടൻ ആരംഭിക്കുന്ന ഈ അധ്യായം, ധ്വനി-സംക്ഷേപങ്ങളിൽ നിന്ന് മാറി ‘സന്ധി-സിദ്ധ-രൂപ’—അഥവാ സന്ധിയുടെ സ്ഥിരമായി അംഗീകരിച്ച ഫലരൂപങ്ങൾ—വിശദീകരിക്കുന്നു. സ്കന്ദൻ സ്വര-സന്ധി സംക്ഷിപ്തവും ഉദാഹരണപ്രധാനവുമായ രൂപങ്ങളിലൂടെ (ദണ്ഡാഗ്രമം, സാഗതാഃ, ദധീദം, നദീഹതേ, മധൂദകം) ആരംഭിച്ച്, പ്രമാണീകരിച്ച ഫലങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടാണ് ശരിയായ വ്യുത്പത്തി പഠിക്കേണ്ടതെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് യാഗോചിത ഉച്ചാരണം, വർണ്ണ-സൂചന (ḹ പരാമർശം ഉൾപ്പെടെ), പര്യായ/വൈകല്പിക ജോടികൾ, കൂടാതെ സൂചക സന്ധി (ത + ഇഹ → തയീഹ) എന്നിവ വരുന്നു. പിന്നെ വ്യഞ്ജന-സന്ധിയും വിസർഗജന്യ പരിവർത്തനങ്ങളും ‘ഭവാഞ് ചേതേ/ഭവാഞ് ച ശേതേ/ഭവാഞ് ശേതേ’ മുതലായ വാക്യശ്രേണികളോടെ നൽകുന്നു. വാക്കിന്റെ മൃദുത്വം, അനുപാതം, കഠിനസംയോഗങ്ങൾ ഒഴിവാക്കൽ എന്ന നോർമറ്റീവ് വാക്തത്ത്വം ചേർത്ത്, വ്യാകരണശുദ്ധിയെ ധാർമ്മിക ജീവിതത്തിലെ സംയമിത പ്രസ്താവനയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 350
Forms Established by the suP (Nominal Case-Endings) — सुब्विभक्तसिद्धरूपम्
ഈ അധ്യായത്തിൽ സന്ധിജന്യ രൂപങ്ങൾക്കു ശേഷം നാമപദങ്ങളുടെ വിഭക്തിരൂപസിദ്ധി (സുപ്) വിശദീകരിക്കുന്നു. സ്കന്ദൻ കാത്യായനനോട് രണ്ട് പ്രത്യയ-വ്യവസ്ഥകൾ ഉപദേശിക്കുന്നു—നാമങ്ങൾക്ക് ‘സുപ്’, ക്രിയകൾക്ക് ‘തിങ്’; ‘സുപ്’ തന്നെയാണ് ഏഴ് വിഭക്തികളുടെ അടിസ്ഥാനം എന്നും നിർവചിക്കുന്നു. ഓരോ വിഭക്തിയിലുമുള്ള സുപ്-പ്രത്യയസമൂഹങ്ങൾ നിരത്തി, അവയെ ‘പ്രാതിപദിക’ സംജ്ഞയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു—ധാതുവും തിങ് മുതലായ ക്രിയാപ്രത്യയങ്ങളും ഇല്ലാത്ത നാമമൂലം. പ്രാതിപദികങ്ങളെ അജന്ത/ഹലന്ത എന്നും പും/സ്ത്രീ/നപുംസക ലിംഗഭേദത്താലും വർഗ്ഗീകരിച്ച് ‘നായക’ തുടങ്ങിയ ഉദാഹരണശബ്ദങ്ങളും നിരവധി വൈദിക-അനിയമിത രൂപങ്ങളും പറയുന്നു. കാരകാർത്ഥങ്ങളാൽ വിഭക്ത്യർത്ഥങ്ങൾ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു—പ്രഥമാ സ്വാർത്ഥവും സംബോധനവും, ദ്വിതീയാ കർമം, തൃതീയാ കരണം, ചതുര്ഥീ സംപ്രദാനം, പഞ്ചമീ അപാദാനം, ഷഷ്ഠീ സ്വാമിത്വം, സപ്തമീ അധികരണം. അവസാനം സഖാ, പതി, പിതാ, ഗൗഃ, രാജാ, പന്താ എന്നിവയും ക/അയം/അസൗ പോലുള്ള സർവ്വനാമങ്ങളും ഉൾപ്പെടുത്തി രൂപപാഠങ്ങൾ, നിയമ-അപവാദങ്ങൾ, ശിഷ്ട-യജ്ഞീയ പ്രയോഗങ്ങൾ നൽകുന്നു।
Adhyaya 351
स्त्रीलिङ्गशब्दसिद्धरूपम् (The Established Forms of Feminine Nouns)
വ്യാകരണധാരയിൽ പുംലിംഗ രൂപങ്ങൾ പൂർത്തിയായതിന് ശേഷം സ്കന്ദൻ സ്ത്രീലിംഗ ശബ്ദസിദ്ധരൂപങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി, പാഠോചിതമായ ആവർത്തനശൈലിയിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം ‘രാമാ’ (ആകാരാന്ത) മാതൃകയിലെ വിഭക്തിരൂപങ്ങൾ, തുടർന്ന് ‘നദീ’ പോലുള്ള ഈകാരാന്തങ്ങൾ, ‘ശ്രീ’, ‘സ്ത്രീ’ തുടങ്ങിയ മാന്യ/പ്രചലിത പദങ്ങൾ (അംഗീകൃത വ്യത്യാസങ്ങളോടെ), കൂടാതെ വാക്, ശ്രഗ്, ദ്യൗഃ, സമിത്, ദൃഷത് മുതലായ വ്യഞ്ജനാന്ത പ്രത്യേക നാമങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളും പറയുന്നു. ‘അസൗ/അമൂ’ ശ്രേണിയിലെ സർവനാമ-സൂചക രൂപങ്ങളും രേഖപ്പെടുത്തി, ശ്രീയൈ/ശ്രീയേ, ഭവതീ→ഭവന്ത്യ തുടങ്ങിയ അനുവദനീയ വ്യത്യാസങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നിശ്ചിത പട്ടികകളായ സ്മരണശൈലിയിൽ ശുദ്ധപ്രയോഗം, വ്യാഖ്യാനപഠനം, അനുഷ്ഠാനഭാഷയുടെ വിശ്വാസ്യത എന്നിവയ്ക്കായി അഗ്നേയ വിദ്യയുടെ വ്യാകരണ-പുരാണ സമന്വയം ഈ അധ്യായം തെളിയിക്കുന്നു।
Adhyaya 352
Chapter 352 — Established Forms of Feminine-Gender Words (Strīliṅga-śabda-siddha-rūpa)
ഈ അധ്യായം വ്യാകരണഖണ്ഡത്തിൽ സ്ത്രീലിംഗ പദങ്ങളുടെ സിദ്ധ (സ്ഥാപിത) രൂപങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഭാഗം സമാപിപ്പിച്ച്, നപുംസകലിംഗ രൂപക്രമങ്ങളിലേക്കു മാറുന്നതിന് മുമ്പ് ഒരു സംഗ്രഹ-കണ്ണിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. ആഗ്നേയ വിദ്യയിൽ പവിത്ര ഉപദേശപരമ്പരയായി ജ്ഞാനം പകരുന്നതിനാൽ, പാരായണം, അധ്യാപനം, യജ്ഞവാക്യം എന്നിവയിൽ ശുദ്ധപ്രയോഗം സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ ഈ സമാപനം പ്രയോജനകരമാണ്. ശീർഷകം സൂചിപ്പിക്കുന്നതു പോലെ ഇവിടെ സിദ്ധരൂപങ്ങളാണ് മുഖ്യം—ഊഹാത്മക സിദ്ധാന്തമല്ല, അധികാരപൂർവവും മനഃപാഠമാക്കാവുന്നതുമായ രൂപങ്ങൾ. ഇത് പുരാണത്തിന്റെ വിജ്ഞാനകോശീയ രീതിയെ കാണിച്ച്, വ്യാകരണശുദ്ധിയെ അർത്ഥസംരക്ഷക ധാർമ്മിക സുരക്ഷയായി കണക്കാക്കുന്നു।
Adhyaya 353
Chapter 353: कारकं (Kāraka — Syntactic Relations) with Vibhakti-Artha (Case-Meaning Integration)
നപുംസകലിംഗ രൂപങ്ങൾക്കു ശേഷം ഈ അധ്യായം സുകന്ദൻ വിഭക്തികളുടെ അർത്ഥത്തോടൊപ്പം കാരകങ്ങളെ വിശദീകരിക്കാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നതോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. കർത്താവ് സ്വതന്ത്രനാണെന്ന് നിർവചിച്ച് പ്രേരക-കർത്തൃത്വഭേദം വ്യക്തമാക്കുന്നു. കർത്താവ് അഞ്ചുവിധം, കർമ്മം ഏഴുവിധം; ശ്രീസഹിത വിഷ്ണുവിന് നമസ്കാരം, ഹരിയുടെ മംഗളാർത്ഥം പൂജ, വിഷ്ണുനമസ്കാരത്തിലൂടെ മോക്ഷം തുടങ്ങിയ വൈഷ്ണവഭാവമുള്ള ഉദാഹരണങ്ങൾ നൽകുന്നു. തുടർന്ന് കരണം, സമ്പ്രദാനം, അപാദാനം, അധികരണം എന്നീ കാരകങ്ങളെ വിഭക്തി-പ്രയോഗങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി, പ്രത്യേക നിർമ്മിതികൾ—കർമ്മപ്രവചനീയങ്ങളോടൊപ്പം ദ്വിതീയ, ‘നമഃ/സ്വാഹാ’ മുതലായവയോടൊപ്പം ചതുർത്ഥി, അനഭിഹിത സാഹചര്യങ്ങളിൽ തൃതീയയും ഷഷ്ഠിയും—എന്ന് പറയുന്നു. വൈഷയിക, സാമീപ്യക ദോഷങ്ങൾ, പരമ്പരാഗത ലൊക്കേറ്റീവ് പ്രയോഗങ്ങൾ, ഷഷ്ഠിയുടെ ഉപയോഗങ്ങൾ, ചില തദ്ധിത നിർമ്മിതികളിൽ ഷഷ്ഠി-നിഷേധം എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു. സമഗ്ര വ്യാകരണം അഗ്നേയ വിദ്യയായി ധർമ്മം, വിധിവാക്യങ്ങളുടെ വ്യക്തത, ഭക്തികേന്ദ്രിത അർത്ഥപ്രകാശം എന്നിവയ്ക്ക് സേവകമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 354
Kāraka (Case-relations) — Chapter Colophon and Transition
ഈ ഘടകം അഗ്നിപുരാണത്തിലെ വ്യാകരണഭാഗത്തിൽ ‘കാരക’ വിഷയത്തിന്റെ സമാപ്തി-സൂചനയാണ്; കൊലോഫൺ വഴി കാരകാധ്യായം പൂർത്തിയായതായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. യജ്ഞകർമ്മം, ന്യായവ്യവഹാരം, ശാസ്ത്രവ്യാഖ്യാനം എന്നിവയിൽ അർത്ഥസംരക്ഷണം ചെയ്യുന്ന ധർമ്മോപകാരിണിയായ ഔപചാരിക വിദ്യയായി വ്യാകരണം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. സമാപ്തിക്ക് പിന്നാലെ ഗ്രന്ഥം ‘സമാസ’ പ്രകരണത്തിലേക്ക് മാറി—കാരകബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് സമാസം വഴി രൂപ-അർത്ഥ സംക്ഷേപത്തിലേക്കുള്ള ക്രമബദ്ധ പുരോഗതി, അഗ്നേയ പാഠശൈലിയായി, സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 355
Chapter 355 — Samāsa (Compounds): Colophon and Transition to Taddhita
ഈ അധ്യായം സമാസപ്രകരണത്തിന്റെ സമാപന-കൊലോഫനായി പ്രതിനിധീകരിക്കപ്പെടുന്നു; അഗ്നിപുരാണത്തിലെ വ്യാകരണഭാഗത്തിൽ സമാസവിചാരം പൂർത്തിയായതായി ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സമാസത്തിൽ വാക്യസംയോജനത്തിലൂടെ അർത്ഥം സംക്ഷിപ്തമാകുമ്പോൾ, തുടർന്ന് തദ്ധിതപ്രകരണത്തിൽ പ്രത്യയ-വ്യുത്പത്തിയിലൂടെ അർത്ഥവിസ്താരം സംഭവിക്കുന്നു—ഇത് ശാസ്ത്രീയ അധ്യാപനക്രമത്തിന്റെ അടയാളമാണ്. ആഗ്നേയ വിദ്യയുടെ ചട്ടക്കൂടിൽ ഈ ഭാഷാക്രമം വെറും അക്കാദമികമല്ല; ധർമ്മഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ ശരിയായ ബോധത്തിനും യജ്ഞ-ഉപദേശങ്ങളിൽ ശുദ്ധോച്ചാരണം, ശാസിതമായ വാക്പ്രയോഗം എന്നിവയ്ക്കും സഹായകമാണ്. ഈ മാറ്റം സമാസ ഘടകം അടച്ച് തദ്ധിതം തുറക്കുകയും, വസിഷ്ഠനോടുള്ള അഗ്നിദേവന്റെ വിജ്ഞാനകോശീയ ഉപദേശത്തിൽ പാഠ്യക്രമസദൃശ പ്രവാഹം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 356
Forms Accomplished by Unādi (affixes) — उणादिसिद्धरूपम्
വ്യാകരണപാഠക്രമത്തിൽ ഈ അധ്യായം തദ്ധിതത്തിനു ശേഷം ഉണാദി-പ്രത്യയങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നു—ധാതുക്കളുടെ പിന്നാലെ ചേർക്കുന്ന പ്രത്യേക പ്രത്യയങ്ങൾ; അവയിലൂടെ പ്രചാരത്തിലുള്ള പദരൂപങ്ങൾ സിദ്ധമാകുന്നു. കുമാരന്റെ ഉപദേശഭാവത്തിൽ ചില ഉദാഹരണങ്ങൾ പറയുന്നു; ഉദാ., ഉണി-പ്രത്യയത്തിൽ നിന്ന് ‘കാരു’ (കരകൗശലക്കാരൻ). തുടർന്ന് വേദപ്രയോഗത്തിൽ ‘ബഹുലം’ ആയി കാണുന്ന ഉണാദി-സിദ്ധ/പരമ്പരാഗത രൂപങ്ങളുടെ നിഘണ്ടു-ശൈലിയിലുള്ള പട്ടിക വിപുലമാകുന്നു. ഒരു സ്ഥലത്ത് പാഠഭേദം സൂചിപ്പിച്ച് വ്യത്യസ്ത പാഠപരമ്പരകളിലെ വായനാന്തരങ്ങളും രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. മൃഗങ്ങൾ, ബന്ധുത്വം, സ്ഥലങ്ങൾ, വസ്തുക്കൾ, ഭാവഗുണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പദരൂപങ്ങൾ നൽകി, യജ്ഞം, പഠനം, ഭരണകൗശലം എന്നിവയിൽ ശുദ്ധഭാഷയിലൂടെ ധർമ്മസേവയ്ക്ക് ഈ വിജ്ഞാനം ഉപകരിക്കുന്നു.
Adhyaya 357
Tिङ्विभक्तिसिद्धरूपम् (Established Forms of Tiṅ-Inflections)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുരാണീയ വിജ്ഞാനകോശപരമായ ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ ഒരു സംക്ഷിപ്ത വ്യാകരണ-പ്രകരണമായി തിങ്-പ്രത്യയങ്ങൾ (ക്രിയയുടെ പുരുഷ-വചനാന്തങ്ങൾ)യും അവയുടെ ഭാവ, കർമ, കർത്തൃ പ്രയോഗങ്ങളിലെ വിനിയോഗവും വിശദീകരിക്കുന്നു. മുൻപുള്ള ഉണാദി വിഷയത്തിൽ പാഠവിച്ഛേദം സൂചിപ്പിച്ച് ലകാരങ്ങളുടെ അർത്ഥപരിധി ക്രമമായി പറയുന്നു—ലട് വർത്തമാനം, ലിങ് വിധി/ആശീർവാദം, ലോട്ട് ആജ്ഞ/ആശീഷ്, ലങ് ദൂരഭൂതം, ലുങ്-ലിറ്റ് ഭൂതം (ലിറ്റിൽ പരോക്ഷ/അദൃഷ്ട പ്രത്യേകത), കൂടാതെ ലുട്/ലൃങ് ഭാവി. പരസ്മൈപദ-ആത്മനേപദ ഭേദത്തോടെ പുരുഷാന്തങ്ങളുടെ പട്ടിക നൽകി, ഭൂ, ഏധ് മുതലായ ധാതുക്കളിലൂടെ രൂപങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു; മറ്റ് ധാതുസമൂഹങ്ങളും വികരണ കുറിപ്പുകളും ഉണ്ട്. അവസാനം സൻ (ഇച്ഛാർത്ഥ), ണിച് (പ്രേരണാർത്ഥ), യങ് (ആവർത്തനം) യങ്-ലുക് എന്നിവയുടെ വ്യുത്പന്നരൂപങ്ങൾ ഉദാഹരണങ്ങളും ‘രൂപക’ മാതൃകകളും ചേർത്ത് വ്യക്തമാക്കുന്നു।
Adhyaya 358
Chapter 358 — कृत्सिद्धरूपम् (The Established Forms of Kṛt: Primary Nominal Derivatives)
വ്യാകരണപാഠക്രമത്തിൽ തിങ്-സിദ്ധരൂപത്തിന് ശേഷം ഈ അധ്യായം കൃത്-സിദ്ധരൂപത്തിലേക്ക് മാറുന്നു. കുമാരൻ കൃത്-പ്രത്യയങ്ങൾ വഴി ഭാവം (ക്രിയ/സ്ഥിതി), കർമം (വസ്തു) 그리고 കർത്തൃ (കർതാവ്) എന്ന മൂന്ന് അർത്ഥമേഖലകളിൽ നാമങ്ങളും കൃദന്തങ്ങളും എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. ല്യുṭ/ക്തിൻ/ഘഞ് ഭാവവാചകങ്ങൾ; ക്ത-തരം കൃദന്തങ്ങൾ പ്രധാനമായും കർത്തൃവാചകങ്ങളായിരുന്നാലും ചിലപ്പോൾ ഭാവമോ കർമമോ സൂചിപ്പിക്കും; ശതൃ/ശാനച്, വുണ്/തൃച് മുതലായവ പങ്കുപ്രത്യയ/കർത്തൃവാചക നിർമ്മിതികൾക്കായി പറയുന്നു. ക്വിപ്-ജന്യ രൂപങ്ങൾ (ഉദാ. സ്വയംഭൂ), ലിറ്റ്-ബന്ധപ്പെട്ട കൃത്-രീതികൾ (ക്വൻ-സു/കാൻ), കൂടാതെ ഛന്ദസ്സിൽ ധാരാളമായി കാണുന്ന ഉണാദി വ്യുത്പത്തികളും പ്രത്യേകമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. ‘പ്രത്യയം–അർത്ഥം–ഉദാഹരണം’ എന്ന ക്രമത്തിൽ, വ്യാകരണശാസ്ത്രം യഥാർത്ഥബോധത്തിനും ധർമ്മസമ്മത വാക്പ്രയോഗത്തിനും വെളിപ്പെട്ട ഉപകരണമാണെന്ന് അധ്യായം ഊന്നുന്നു.
Adhyaya 359
Kṛt-siddha-rūpa (Completed Derivative Forms) — Conclusion
ഈ സമാപനസൂചകം കൃത്പ്രത്യയജന്യരൂപങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള മുൻ വ്യാകരണഘടകത്തെ അടയ്ക്കുകയും ‘സിദ്ധ’ (സ്ഥാപിത) രൂപഫലങ്ങളുടെ സമാപ്തി ഊന്നിപ്പറയുകയും ചെയ്യുന്നു. അഗ്നിപുരാണത്തിലെ വ്യാകരണപാഠനത്തിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള അവസാനം ഗ്രന്ഥ-സന്ധിയായി പ്രവർത്തിച്ച്—ശബ്ദനിർമ്മാണനിയമങ്ങളിൽ നിന്ന് വിദ്യാർത്ഥിയെ നിഘണ്ടുവ്യവഹാരത്തിലേക്കും വർഗ്ഗീകരണത്തിലേക്കും മാറ്റുന്നു. അധ്യായാന്ത കൊലോഫൺ വസിഷ്ഠനോടുള്ള അഗ്നിയുടെ ഉപദേശത്തിന്റെ സംവാദാത്മക പ്രാമാണ്യം ഉറപ്പാക്കി, അടുത്ത അധ്യായത്തിലെ ലിംഗം, പര്യായം, നാനാർത്ഥം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ശബ്ദസമൂഹങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധ പട്ടികയ്ക്കായി വായനക്കാരനെ ഒരുക്കുന്നു।