Adhyaya 51
अध्याय ५१: सूर्यादिप्रतिमालक्षणम् (Characteristics of the Images of Sūrya and Others)
ദേവീ-പ്രതിമാലക്ഷണത്തിന് ശേഷം ഭഗവാൻ അഗ്നി സൂര്യനും ബന്ധപ്പെട്ട ദൈവക്രമീകരണങ്ങളും (പ്രതിഷ്ഠ/ആവരണം) വിവരിക്കുന്നു. ആദ്യം സൂര്യന്റെ ശാസ്ത്രീയ രഥരൂപം—ഏഴ് അശ്വങ്ങൾ, ഒരു ചക്രം, പദ്മചിഹ്നങ്ങൾ, സഹായോപകരണങ്ങൾ; ദ്വാര/പാർശ്വ സേവകരായി ദണ്ഡധാരി പിംഗളൻ, ചാമരധാരികൾ, കൂടാതെ ‘നിഷ്പ്രഭാ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്ന സഹചാരി—എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ സൂര്യനെ അശ്വാരൂഢനായി, വരദമുദ്രയോടെ, പദ്മധാരിയായി കാണിക്കാം. തുടർന്ന് ദിക്പാലന്മാരെയും ഉപദിക് ദേവതകളെയും നിർദ്ദിഷ്ട പദ്മദള വിന്യാസത്തിൽ ക്രമമായി സ്ഥാപിച്ച് അവരുടെ ആയുധ-ലക്ഷണങ്ങൾ പറയുന്നു. സൂര്യന്റെ നാമ-അംശങ്ങൾ, രാശി/മാസ സ്ഥാനങ്ങൾ, വിവിധ വർണ്ണഭേദങ്ങൾ മന്ത്ര-ന്യാസ തർക്കത്തോടെ രൂപത്തോട് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ചന്ദ്രൻ മുതൽ കേതു വരെ നവഗ്രഹ പ്രതിമാവിധി, നാഗപ്പട്ടികകൾ, കൂടാതെ കിന്നര, വിദ്യാധര, പിശാച, വേതാള, ക്ഷേത്രപാല, പ്രേതാദി അതിരുരക്ഷക സത്തകളുടെ വിവരണംകൊണ്ട് പുണ്യസ്ഥലത്തിന്റെ സമ്പൂർണത വ്യക്തമാക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये देवीप्रतिमालक्षणं नाम पञ्चाशो ऽध्यायः अथ एकपञ्चाशो ऽध्यायः सूर्यादिप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच ससप्ताश्वे सैकचक्रे रथे सूर्यो द्विपद्मधृक् मसीभाजनलेखन्यौ बिभ्रत्कुण्डी तु दक्षिणे
ഇങ്ങനെ ആദിമഹാപുരാണമായ ആഗ്നേയപുരാണത്തിലെ ‘ദേവീപ്രതിമാലക്ഷണം’ എന്ന അമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തം. ഇനി ‘സൂര്യാദിപ്രതിമാലക്ഷണം’ എന്ന ഏകപഞ്ചാശത്തമ അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—സൂര്യനെ ഏഴ് അശ്വങ്ങൾ വലിക്കുന്ന, ഏകചക്ര രഥത്തിൽ ചിത്രീകരിക്കണം; അദ്ദേഹം രണ്ട് പദ്മങ്ങൾ ധരിക്കണം; മസീഭാജനം (ദവാത)യും ലേഖനിയും ധരിച്ചു, വലഭാഗത്ത് കുണ്ഡീ (ജലപാത്രം) വയ്ക്കണം।
Verse 2
वामे तु पिङ्गलो द्वारि दण्डभृत् स रवेर्गणः शिवाच्युतेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वज्रदृष्टय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः महारथ्यो रूपिण्यो ऽप्सरस इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः विस्फोटकरुणर्दन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बालव्यजनधारिण्यौ पार्श्वे राज्ञी च निष्प्रभा
ഇടത് വാതിലിൽ ദണ്ഡം ധരിച്ച പിംഗലൻ നില്ക്കുന്നു—അവൻ രവി (സൂര്യൻ)യുടെ ഗണൻ, അഥവാ പരിചാരകൻ. ഇരുപാർശ്വങ്ങളിലും വ്യജനങ്ങൾ (വീശികൾ) പിടിച്ച രണ്ട് യുവ പരിചാരകർ ഉണ്ടാകും; രാജ്ഞി (സഹധർമ്മിണി) നിഷ്പ്രഭ, അഥവാ കാന്തിയില്ലാത്തവളായി വിവരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു।
Verse 3
अथवाश्वारूढः कार्य एकस्तु भास्करः वरदा द्व्यब्जनः सर्वे दिक्पालास्त्रकराः क्रमात्
അല്ലെങ്കിൽ ഭാസ്കരനെ (സൂര്യനെ) അശ്വാരൂഢനായി, ഏകമൂർത്തിയായി നിർമ്മിക്കണം; അവന്റെ കൈകളിൽ വരദമുദ്രയും രണ്ട് പദ്മങ്ങളും കാണിക്കണം. അതുപോലെ എല്ലാ ദിക്പാലന്മാരെയും ക്രമമായി കൈകളിൽ ആയുധധാരികളായി രൂപപ്പെടുത്തണം.
Verse 4
मुद्गरशूलचक्राब्जभृतोग्न्यादिविदिक्स्थिताः सूर्यार्यमादिरक्षोन्ताश् चतुर्हस्ता द्विषड्दले
അഗ്നി മുതലായ ഇടത്തരം ദിക്കുകളിൽ ചതുര്ഭുജ ദേവന്മാരെ സ്ഥാപിക്കണം; അവർ മുദ്ഗരം (ഗദ), ശൂലം, ചക്രം, പദ്മം എന്നിവ ധരിച്ചിരിക്കണം. സൂര്യനും ആര്യമാവും തുടങ്ങി ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) രക്ഷകൻ വരെ, രണ്ട് കൂട്ടം ആറു ദളങ്ങളുള്ള പദ്മത്തിൽ ക്രമമായി വിന്യസിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 5
वरुणः सूर्यनामा च सहस्रांशुस् तथापरः धाता तपनसञ्ज्ञश् च सविताथ गभस्तिकः
അവനെ ‘വരുണ’ എന്നും, പേരായി ‘സൂര്യ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു; ‘സഹസ്രാംശു’ (ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ളവൻ) എന്നും ‘അപര’ എന്നും; ‘ധാതൃ’; ‘തപന’ എന്ന സംജ്ഞയാൽ; ‘സവിതൃ’; കൂടാതെ ‘ഗഭസ്തിക’ (ദീപ്ത കിരണധാരി) എന്നും പറയുന്നു.
Verse 6
रविश् चैवाथ पर्जन्यस्त्वष्टा मित्रोथ विष्णुकः मेषादिराशिसंस्थाश् च मार्गादिकार्त्तिकान्तकाः
രവി, പർജന്യ, ത്വഷ്ടൃ, മിത്ര, വിഷ്ണുക—ഇവർ മേടം മുതലായ രാശികളിൽ അധിഷ്ഠിതരാണ്; കൂടാതെ (അനുബന്ധ) വിഭാഗങ്ങൾ മാർഗശീർഷം മുതൽ കാർത്തികാന്തം വരെ വ്യാപിക്കുന്നു.
Verse 7
कृष्णो रक्तो मनाग्रक्तः पीतः पाण्डरकः सितः कपिलः पीतवर्णश् च शुकाभो धवलस् तथा
കൃഷ്ണം, രക്തം, അല്പം രക്താഭം, പീതം, പാണ്ഡുര-രക്തം (അഥവാ മങ്ങിയ വെളുപ്പ്), ശ്വേതം, കപിലം, പീതവർണം, ശുകസദൃശ ഹരിതം, കൂടാതെ ധവലം—ഇവയാണ് വർണഭേദങ്ങൾ എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 8
धूम्रो नीलः क्रमाद्वर्णाः शक्तयः केशराग्रगाः इडा सुषुम्ना विश्वार्चिरिन्दुसञ्ज्ञा प्रमर्दिनी
അവയുടെ വർണങ്ങൾ ക്രമമായി ധൂമ്രവും നീലവും ആകുന്നു. ഈ ശക്തികൾ കേശശിഖയുടെ അഗ്രത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഇവയെ ഇഡാ, സുഷുമ്നാ, വിശ്വാർചിസ്, ഇന്ദു, പ്രമർദിനീ എന്നു വിളിക്കുന്നു.
Verse 9
प्रहर्षिणी महाकाली कपिला च प्रबोधनी नीलाम्बरा घनान्तस्था अमृताख्या च शक्तयः
ശക്തികൾ ഇവയാണ്—പ്രഹർഷിണീ, മഹാകാളീ, കപിലാ, പ്രബോധനീ, നീലാംബരാ, ഘനാന്തസ്ഥാ, കൂടാതെ അമൃതാ എന്ന ശക്തി।
Verse 10
वरुणादेश् च तद्वर्णाः केशराग्रेषु विन्यसेत् तेजश् चण्डो महावक्रो द्विभुजः पद्मखद्गभृत्
വരുണന്റെ അക്ഷര-ന്യാസവും അതിനനുസരിച്ച വർണങ്ങളും കേശത്തിന്റെ അഗ്രങ്ങളിൽ വിന്യസിക്കണം. അവനെ തേജസ്വി, ചണ്ഡ, മഹാവക്രരൂപൻ, ദ്വിഭുജൻ, പദ്മവും ഖഡ്ഗവും ധരിക്കുന്നവൻ എന്നായി ധ്യാനിക്കണം.
Verse 11
कुण्डिकाजप्यामालीन्दुः कुजः शक्त्यक्षमालिकः बुधश्चापाक्षपाणिः स्याज्जीवः कुण्ड्यक्षमालिकः
ഇന്ദു (ചന്ദ്രൻ) കുണ്ഡികയും ജപമാലയും ധരിച്ചവനായി ചിത്രിക്കണം. കുജ (ചൊവ്വ) ശക്തി (ഭാലം)യും അക്ഷമാലയും ധരിക്കുന്നു. ബുധനെ വില്ലും മാലയും കൈകളിൽ കാണിക്കണം. ജീവ (ബൃഹസ്പതി) കുണ്ഡികയും അക്ഷമാലയും ധരിക്കുന്നു.
Verse 12
प्रवर्धनी इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महारक्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मार्तण्डश् च महारक्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पद्मखड्गधृगिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपुस्तकपाठः खड्गचर्मभृदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शुक्रः कुण्ड्यक्षमाली स्यात् किण्किणीसूत्रवाञ्छनिः अर्धचन्द्रधरो राहुः केतुः खड्गी च दीपभृत्
[ചിഹ്നിത പാണ്ഡുലിപികളിലെ പാഠഭേദങ്ങൾ—“പ്രവರ್ಧനീ”, “മഹാരക്ത”, “മാർതണ്ഡശ്ച മഹാരക്ത”, “പദ്മഖഡ്ഗധൃക്”, “ഖഡ്ഗചർമഭൃത്”.] ശുക്രനെ കുണ്ഡികയും അക്ഷമാലയും ധരിച്ചവനായി, കിങ്കിണികളാൽ അലങ്കരിച്ച സൂത്രം/കടിബന്ധം ധരിച്ചവനായി ചിത്രിക്കണം. രാഹു അർധചന്ദ്രചിഹ്നം ധരിക്കുന്നു. കേതു ഖഡ്ഗധാരിയും ദീപം ധരിക്കുന്നവനുമാണ്.
Verse 13
अनन्तस्तक्षकः कर्कः पद्मो महाब्जः शङ्खकः कुलिकः सूत्रिणः सर्वे फणवक्त्रा महाप्रभाः
അനന്തൻ, തക്ഷകൻ, കർക്കൻ, പദ്മൻ, മഹാബ്ജൻ, ശംഖകൻ, കുലികൻ, സൂത്രിണൻ—ഇവർ എല്ലാവരും ഫണമുകുടിതമുഖങ്ങളുള്ള, മഹാപ്രഭയുള്ള മഹാനാഗന്മാർ.
Verse 14
इन्द्रो वज्री गजारूढश्छागगोग्निश् च शक्तिमान् यमो दण्डी च महिषे नैरृतः खड्गवान् करे
ഇന്ദ്രൻ വജ്രധാരിയായി ഗജാരൂഢനാണ്. അഗ്നി ഛാഗാരൂഢൻ, ശക്തിമാൻ, ശക്തി (ഭാലം) ധരിക്കുന്നവൻ. യമൻ ദണ്ഡധാരിയായി മഹിഷാരൂഢൻ. നൈഋതൻ കൈയിൽ ഖഡ്ഗം ധരിക്കുന്നു.
Verse 15
मकरे वरुणः पाशी वायुर्ध्वजधरो मृगे गदी कुवेरो मेषस्थ ईशानश् च जटी वृषे
മകരത്തിൽ വരുണൻ പാശധാരി; ധനുസ്സിൽ വായു ധ്വജധാരി; മേഷത്തിൽ കുബേരൻ ഗദാധാരി; വൃഷഭത്തിൽ ഈശാനൻ ജടാധാരി.
Verse 16
द्विबाहवो लोकपाला विश्वकर्माक्षसूत्रभृत् हनूमान् वज्रहस्तः स्यात् पद्भ्यां सम्पीडिताश्रयः
ലോകപാലന്മാരെ ദ്വിബാഹുക്കളായി ചിത്രിക്കണം. വിശ്വകർമ്മനെ അക്ഷസൂത്രം (ജപമാല) ധരിച്ചവനായി കാണിക്കണം. ഹനുമാനെ കൈയിൽ വജ്രവുമായി, പാദങ്ങളാൽ ആധാരത്തെ അമർത്തി നിൽക്കുന്നവനായി കാണിക്കണം.
Verse 17
वीणाहस्ताः किन्नराः स्युर्मालाविद्याधराश् च खे दुर्बलाङ्गाः पिशाचाः स्युर्वेताला विकृताननाः क्षेत्रपालाः शूलवन्तः प्रेता महोदराः कृशाः
കിന്നരന്മാർ കൈയിൽ വീണയുള്ളവരായിരിക്കണം; വിദ്യാധരന്മാർ ആകാശത്തിൽ മാലാധാരികളായിരിക്കണം. പിശാചന്മാർ ദുർബലാംഗികളായിരിക്കണം; വേതാളന്മാർ വികൃതമുഖങ്ങളായിരിക്കണം. ക്ഷേത്രപാലന്മാർ ശൂലധാരികൾ; പ്രേതന്മാർ കൃശരും മഹോദരരുമായിരിക്കണം.
Frequently Asked Questions
Canonical iconographic specification: Sūrya’s vehicle (seven horses, single wheel), hand-held emblems/implements (lotuses, inkpot, stylus, water-pot), named attendants (Piṅgala, fan-bearers), and ordered āvaraṇa placement of Dikpālas/vidik-deities with defined weapons and lotus-petal arrangement; plus Navagraha attribute-mapping for image-making.
By treating image-form, placement, and attendant hierarchies as dharmic ‘applied theology’: correct pratimā-lakṣaṇa and āvaraṇa ordering sacralize space, support disciplined visualization (dhyāna), and align ritual action with cosmic guardianship—integrating worldly craft (śilpa/vāstu) with inner purification toward the puruṣārthas, including mokṣa.