Ayurveda
The Medical Science
A compendium of Ayurvedic medicine covering diagnosis, treatment, herbal remedies, surgical principles, and preventive healthcare.
Adhyayas in Ayurveda
Adhyaya 279
Chapter 279 — सिद्धौषधानि (Siddhauṣadhāni, “Perfected Medicines”) — Colophon/Closure
ഈ ഘടകം ‘സിദ്ധൗഷധാനി’ എന്ന മുൻ ആയുര്വേദവിഭാഗത്തിന്റെ ഔപചാരിക സമാപ്തി (കൊലോഫൺ) ആകുന്നു. പുരാണരചനയിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള സമാപ്തിസൂചകം വെറും സമ്പാദകചിഹ്നമല്ല; അഗ്നേയവിദ്യയുടെ വിജ്ഞാനകോശീയ പാഠ്യക്രമത്തിനുള്ളിൽ ഒരു സ്വതന്ത്ര ആയുര്വേദവിദ്യ പൂർണ്ണമായി പകർന്നു നൽകിയതായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അധ്യായനാമം ഉച്ചരിച്ച് സമാപ്തിമുദ്ര പതിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ ചികിത്സാശാസ്ത്രം പഠിപ്പിക്കാവുന്നതും സംരക്ഷിക്കാവുന്നതും പ്രാമാണികവുമായ ശാസ്ത്രമെന്ന നിലയിൽ സ്ഥാപിതമാകുന്നു. തുടർന്ന് ഉടൻ ‘സർവരോഗഹര ഔഷധങ്ങൾ’ എന്ന അടുത്ത ബോധനഘടകത്തിലേക്ക് വായനക്കാരനെ ഒരുക്കി, പ്രത്യേക സിദ്ധചികിത്സകളിൽ നിന്ന് കൂടുതൽ സർവ്വജനീനമായ, പ്രതിരോധപരമായ, സമന്വയകരമായ മാർഗങ്ങളിലേക്കുള്ള മാറ്റം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ സമന്വയരീതിയിൽ ഈ വൈദ്യജ്ഞാനം പ്രായോഗികവും പവിത്രവും; ദേഹസ്ഥൈര്യം വഴി ധർമ്മ-ഭക്തിക്കായി മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു.
Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ആയുർവേദത്തെ രാജരക്ഷയ്ക്കുള്ള സംരക്ഷക രാജശാസ്ത്രമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ധന്വന്തരി പറയുന്നു—രസം, വീര്യം, വിപാകം, പ്രഭാവം എന്നിവയുടെ ജ്ഞാനം ഉള്ള വൈദ്യന് രാജാവിനെയും സമൂഹത്തെയും കാക്കാൻ കഴിയും. ആറു രുചികളുടെ സോമ‑അഗ്നിജ ഉത്ഭവം, വിപാകത്തിന്റെ ത്രിവിധത്വം, വീര്യത്തിന്റെ ഉഷ്ണ‑ശീത ഭേദം എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു; തേൻ പോലുള്ള ദ്രവ്യങ്ങളിൽ മധുരരസം ഉണ്ടായിട്ടും കടുവിപാകം കാണുന്ന വൈരുദ്ധ്യം ‘പ്രഭാവം’ കൊണ്ട് പരിഹരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഔഷധനിർമ്മാണത്തിൽ കഷായ/ക്വാഥ കുറയ്ക്കൽ അനുപാതങ്ങൾ, സ്നേഹപാകം (ഔഷധഘൃത/തൈലം)യും ലേഹ്യവും തയ്യാറാക്കുന്ന വിധി, കൂടാതെ വയസ്, ഋതു, ബലം, ജഠരാഗ്നി, ദേശം, ദ്രവ്യം, രോഗം എന്നിവ അനുസരിച്ച് മാത്ര നിർണ്ണയം പറയുന്നു. ഉപസ്തംഭത്രയം (ആഹാരം, നിദ്ര, മൈഥുനനിയമം), ബൃംഹണ‑ലഘന ചികിത്സകൾ, ഋതുവിനുസരിച്ച അഭ്യംഗ‑വ്യായാമ നിയമങ്ങൾ, ആഹാരശുദ്ധിയെയാണ് അഗ്നിയുടെയും ബലത്തിന്റെയും മൂലാധാരമെന്ന് പറഞ്ഞ് ചികിത്സയെ ധാർമ്മിക ജീവിതശാസനവുമായി ഏകീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
ഈ അധ്യായത്തിൽ രസചർച്ചയ്ക്ക് ശേഷം വൃക്ഷായുർവേദം ധാർമ്മിക ശാസ്ത്രമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ധന്വന്തരി ശുഭവൃക്ഷങ്ങളുടെ ദിശാസ്ഥാപനം പറയുന്നു—പ്ലക്ഷം വടക്കിൽ, വടം കിഴക്കിൽ, മാവ് തെക്കിൽ, അശ്വത്ഥം പടിഞ്ഞാറിൽ/ജലാഭിമുഖമായി; തെക്കുഭാഗത്ത് മുള്ളുള്ള വളർച്ച അശുഭമെന്ന് പറഞ്ഞ്, ശമനത്തിന് എള്ളോ പൂച്ചെടികളോ നട്ടിടാൻ വിധിക്കുന്നു. നട്ടുപിടിപ്പിക്കൽ സംസ്കാരപൂർവം—ബ്രാഹ്മണ സത്കാരം, ചന്ദ്രൻ, ധ്രുവ/സ്ഥിര നക്ഷത്രങ്ങൾ, ദിക്കുകൾ, ദേവതാവിശേഷാർച്ചന, ശുഭ നക്ഷത്ര തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, വേർ സംരക്ഷണം—അവശ്യമാണ്. കൃഷിസ്ഥല സമൃദ്ധിക്ക് ജലസംവിധാനം വിധിപൂർവം—ഒഴുക്കുകൾ വഴിമാറ്റൽ, താമരക്കുളം/സരോവർ നിർമ്മാണം, ജലാശയം ആരംഭിക്കാൻ ശുഭ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ പട്ടിക—ഉള്ളടക്കുന്നു. തുടർന്ന് ঋതുവിനുസരിച്ചുള്ള ജലസേചനം, ഉത്തമ-മധ്യമ ഇടവിട്ട്, മാറ്റിനട്ടുപിടിപ്പിക്കൽ പരിധി, ഫലരഹിതത ഒഴിവാക്കാൻ കൊമ്പുകുറയ്ക്കൽ പറയുന്നു. അവസാനം രോഗശമനവും പുഷ്പ-ഫലവർദ്ധനവുംക്കായി—വിഡംഗ-ഘൃത ലേപം, ധാന്യ/പയർ കൂട്ടുകൾ, പാൽ-നെയ്യ് സേചനം, ചാണകം-മാവ് ചേർക്കൽ, പുളിപ്പിച്ച മാംസജലം, മീൻജലം മുതലായ ചികിത്സകൾ നൽകുന്നു.
Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ധന്വന്തരിയുടെ വൈദ്യാധികാരത്തെ ആധാരമാക്കി അഗ്നേയവിദ്യയിലെ നാനാരോഗഹര ഔഷധയോഗങ്ങൾ കൈപുസ്തകശൈലിയിൽ സമാഹരിക്കുന്നു. ആദ്യം ബാലചികിത്സ—ശിശുവിന്റെ അതിസാരം, പാൽബന്ധിത ദോഷങ്ങൾ, ചുമ, ഛർദ്ദി, ജ്വരം എന്നിവയ്ക്ക് കഷായങ്ങളും ലേഹ്യങ്ങളും; തുടർന്ന് മേധ്യ (ബുദ്ധിവർധക) ടോണിക്കുകളും കൃമിഘ്ന യോഗങ്ങളും പറയുന്നു. നസ്യം വഴി മൂക്കുരക്തസ്രാവവും കഴുത്തിലെ വീക്കവും, കർണപൂരണം വഴി കർണശൂലം, കവള/ഗണ്ഡൂഷം വഴി ജിഹ്വാ-മുഖരോഗങ്ങൾ, കൂടാതെ ഉദ്വർത്തനം, ലേപനം, വർത്തി, ഔഷധതൈലം എന്നിവ കൊണ്ട് ചർമ്മരോഗവും വ്രണങ്ങളും ചികിത്സിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രമേഹം, വാതശോണിതം, ഗ്രഹണി, പാണ്ഡു-കാമല, രക്തപിത്തം, ക്ഷയം, വിദ്രധി, ഭഗന്ദരം, മൂത്രകൃച്ഛ്ര-അശ്മരി, ശോഥം, ഗുല്മം, വിസർപം മുതലായവയുടെ ചികിത്സകൾ വരുന്നു. അവസാനം ത്രിഫലാകേന്ദ്രിത രസായനത്തിലൂടെ ദീർഘായുസ്സിന്റെ പ്രസ്താവനയും, ധൂപനം, അത്ഭുതപ്രദർശനം, ഷട്കർമ്മം തുടങ്ങിയ സിദ്ധി-സൂചനകളിലൂടെ വൈദ്യം-ആചാരശക്തി-പുരുഷാർത്ഥ സമന്വയവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ധന്വന്തരി മന്ത്രചികിത്സയെ ഔഷധരൂപമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ആയുസ്സ്, ആരോഗ്യം, പ്രത്യേക സാഹചര്യങ്ങളിലെ സംരക്ഷണം എന്നിവയ്ക്കായി പവിത്രശബ്ദം നേരിട്ടുള്ള ചികിത്സാസാധനമാണെന്ന് പറയുന്നു. ‘ഓം’ പരമമന്ത്രമെന്നും ഗായത്രി ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നവളെന്നും പുകഴ്ത്തി ആരോഗ്യം–മോക്ഷം സഹചരഫലങ്ങളാണെന്ന തത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വിഷ്ണു/നാരായണ മന്ത്രങ്ങളും നാമജപവും സാഹചര്യാനുസൃത ഔഷധങ്ങളായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—വിജയം, വിദ്യ, ഭയനിവാരണം, നേത്രരോഗശമനം, യുദ്ധരക്ഷ, ജലതരണം, ദുഃസ്വപ്നനിവാരണം, ദാഹാദി അപകടങ്ങളിൽ സഹായം. പ്രധാന ഉപദേശമായി സർവഭൂതഹിതവും ധർമ്മവും തന്നെ ‘മഹൗഷധം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; നൈതികാചരണം ചികിത്സയുടെ ഘടകമാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം, ശരിയായി പ്രയോഗിച്ച ഒരൊറ്റ ദിവ്യനാമം പോലും അഭീഷ്ടചികിത്സയോ സംരക്ഷണമോ സാധ്യമാക്കുമെന്ന് പറയുന്നു.
Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
ഈ അധ്യായത്തിൽ മന്ത്രസംസ്കൃത ഔഷധങ്ങളുടെ വിഷയത്തിനു ശേഷം ആയുർവേദത്തിലെ പുതിയ സമാഹാരം ആരംഭിക്കുന്നു—ആത്രേയപ്രണീതവും ധന്വന്തരിയാൽ പുനരുപദേശിതവുമായ ‘സിദ്ധയോഗങ്ങൾ’. ജ്വരം, കാസ-ശ്വാസ-ഹിക്ക, അരോചകം, ഛർദ്ദി-തൃഷ്ണ, കുഷ്ഠ-വിസ്ഫോടം, വ്രണം കൂടാതെ നാഡി/ഭഗന്ദരം, ആമവാതം-വാതശോണിതം, ശോഥം, അർശസ്, അതിസാരം, ക്ഷയം, സ്ത്രീരോഗങ്ങൾ, നേത്രരോഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പ്രധാന രോഗസമൂഹങ്ങളുടെ ചികിത്സാക്രമങ്ങൾ ഇവിടെ സംക്ഷിപ്തമായി സമാഹരിച്ചിരിക്കുന്നു. ക്വാഥം, ചൂർണം, ഘൃതം, തൈലം, ലേപം, ഗുടിക, അഞ്ജനം, നസ്യം, സേകം, വമനം, വിരേചനം എന്നീ ഔഷധരൂപങ്ങളും നടപടികളും അനുസരിച്ച് യോഗങ്ങൾ ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവസാനം പ്രത്യേകിച്ച് വിരേചനചികിത്സ—വിശേഷമായി ‘നാരാച’ യോഗം—ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് ഉറപ്പാക്കി, സുശ്രുതപ്രമാണത്തോടെ ഈ സിദ്ധയോഗങ്ങൾ സർവരോഗനാശകങ്ങളായി, ധർമ്മരക്ഷയ്ക്കായി ജീവസംരക്ഷണവും സാധനാശക്തിയും വർധിപ്പിക്കുന്നവയാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
ഈ അധ്യായം മുൻ അധ്യായത്തിലെ ‘മൃതസഞ്ജീവനി’ കല്പത്തിന്റെ സമാപ്തി സൂചിപ്പിച്ച്, ഇപ്പോഴത്തെ ഭാഗത്തെ ‘കല്പസാഗരം’—ഔഷധ-സൂത്രങ്ങളുടെ മഹാസമുദ്രം—എന്ന് പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ധന്വന്തരിയുടെ വചനമായി മൃത്യുഞ്ജയ-സ്വഭാവമുള്ള ആയുര്ദാനവും രോഗഘ്നവുമായ തയ്യാറെടുപ്പുകളും രസായനക്രമങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു: ത്രിഫലയുടെ ക്രമവർധിത അളവുകൾ, നസ്യചികിത്സകൾ (ബില്വതൈലം, തിലതൈലം, കടുതുംബീതൈലം) നിശ്ചിത കാലം തുടർച്ചയായി, കൂടാതെ തേൻ, നെയ്യ്, പാൽ മുതലായ അനുപാനങ്ങളോടെ ദീർഘകാല സേവനം. നിർഗുണ്ഡി, ഭൃംഗരാജ, അശ്വഗന്ധ, ശതാവരി, ഖദിര, നിംബ-പഞ്ചകം തുടങ്ങിയ ഔഷധങ്ങൾ; കുമാരികയോടൊപ്പം താമ്രഭസ്മവും ഗന്ധകവും പോലുള്ള ധാതു/ഖനിജ സിദ്ധങ്ങളും; പാൽ/പാൽഅന്നം പോലുള്ള കർശന ആഹാരനിയമങ്ങളും ചേർക്കുന്നു. അവസാനം യോഗരാജകത്തിന്റെ സേവനവികല്പങ്ങൾ, ‘ഓം ഹ്രൂം സ’ മന്ത്രാഭിമന്ത്രണം, ദേവ-ഋഷിമാർക്കും പൂജ്യമായ കല്പങ്ങളെന്ന മഹത്വപ്രഖ്യാപനം, തുടർന്ന് പാലകാപ്യന്റെ ഗജ-ആയുർവേദം ഉൾപ്പെടുന്ന വിപുല ആയുർവേദപരമ്പരയിലേക്കുള്ള ബന്ധവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മുൻ അധ്യായത്തിൽ നിന്ന് ഔപചാരികമായി മാറി, ഗജചികിത്സയെ ആയുർവേദത്തിലെ പ്രത്യേക ശാഖയായി—രാജശാലകൾക്കും യുദ്ധവിജയത്തിനും അനിവാര്യമായി—പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. പാലകാപ്യൻ ലോമപാദനോട് സേവയോഗ്യമായ ശുഭ ഗജലക്ഷണങ്ങൾ പറയുന്നു: നഖങ്ങളുടെ എണ്ണം, മദകാലം/മസ്തിന്റെ ഋതുസംബന്ധം, ദന്തങ്ങളുടെ അസമത്വം, സ്വരഗുണം, ചെവികളുടെ വീതി, ത്വക്കിലെ പുള്ളിപ്പാടുകൾ; കുള്ളൻ അല്ലെങ്കിൽ വികൃത ഗജങ്ങളെ ത്യജ്യമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഗജപരിപാലനം രാജധർമ്മത്തോടും സൈന്യവിജയത്തോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു—ശാസനബദ്ധമായ യുദ്ധഹസ്തികളും ക്രമബദ്ധമായ ശിബിരനിയമങ്ങളും ജയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ചികിത്സാക്രമത്തിൽ: കാറ്റില്ലാത്ത സ്നേഹനയോഗ്യ സ്ഥലം ഒരുക്കൽ; ബാഹ്യകർമ്മങ്ങൾ—സ്കന്ധചികിത്സ, അഭ്യംഗം; അന്തർഔഷധങ്ങൾ—ഘൃത/തൈലയോഗങ്ങൾ, കഷായങ്ങൾ, പാൽ, മാംസരസം; പ്രത്യേക രോഗങ്ങൾക്ക് ഉപായങ്ങൾ—പാണ്ഡുസദൃശ വർണക്ഷയം, ആനാഹം, മൂർച്ച, ശിരോവേദന (നസ്യ സഹിതം), പാദരോഗങ്ങൾ, കമ്പനം, അതിസാരം, കർണശോഥം, കണ്ഠാവരോധം, മൂത്രതടസം, ചർമ്മരോഗം, കൃമിരോഗം, ക്ഷയസദൃശ അവസ്ഥ, ശൂലം, വിദ്രധി/പുണ്ണ് (ഛേദനം മുതൽ സ്നേഹന-ബസ്തി വരെ). അവസാനം ആഹാര-വിഹാരം—ധാന്യക്രമം, ബലവർധക ആഹാരം, ഋതുവനുസരിച്ച പ്രോക്ഷണം—കൂടാതെ യുദ്ധാചാരഭാഗം—വിജയാർത്ഥ ധൂപനം, നേത്രപ്രക്ഷാലനം/അഞ്ജനം, മന്ത്രബന്ധിത നേത്രബലപ്രദാനം—എന്നിവയിലൂടെ അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ വൈദ്യവും യുദ്ധശാസ്ത്രവും പവിത്രപ്രഭാവവും ഒന്നിക്കുന്നതായി കാണിക്കുന്നു।
Adhyaya 287
अश्ववाहनसारः (Aśvavāhana-sāra) — Essentials of Horses as Mounts (and Horse-Treatment)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ധന്വന്തരി അശ്വത്തെ സമൃദ്ധിയും സംരക്ഷണവും നൽകുന്ന ധാർമ്മിക ഉപാധിയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അശ്വം സമ്പാദിച്ച് പരിപാലിക്കുന്നത് ധർമ്മ‑കാമ‑അർത്ഥങ്ങളെ സാധിപ്പിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ അശ്വിനി, ശ്രവണ, ഹസ്ത, മൂന്ന് ഉത്തരാ നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്നിവയും ഹേമന്ത‑ശിശിര‑വസന്ത ഋതുക്കളും അശ്വകാര്യാരംഭത്തിനും പ്രയോഗത്തിനും ശുഭമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ക്രൂരത ഒഴിവാക്കുക, അപകടകരമായ ഭൂഭാഗം ഒഴിവാക്കുക, ക്രമേണ പരിശീലനം നൽകുക, പെട്ടെന്ന് അടിക്കാതെ നിയന്ത്രിത കയറുപണി നടത്തുക എന്നിങ്ങനെ ഉപദേശം. മദ്ധ്യഭാഗത്തിൽ യുദ്ധസവാരി വിദ്യയോടൊപ്പം രക്ഷാവിധാനം—ശരീരത്തിൽ ദേവതാ‑സ്ഥാപനം (ന്യാസസദൃശം) കൂടാതെ അശുഭ ഹ്രേഷയും ‘സാദീ’ എന്ന ദോഷവും ശമിപ്പിക്കാൻ മന്ത്രപ്രയോഗം—വിവരിക്കുന്നു. പിന്നീടു ഇരിപ്പുമുറ, കയറുസമന്വയം, തിരിവുകൾ, നിയന്ത്രണരീതികൾ, പേരിട്ട തന്ത്രങ്ങൾ; കൂടാതെ ക്ഷീണം, കീടക്കടി എന്നിവയ്ക്ക് ലേപം, ചില വർഗങ്ങൾക്ക് യവാഗൂ ആഹാരം പോലുള്ള പ്രാഥമിക ചികിത്സയും പറയുന്നു. അവസാനം ഭദ്ര, മന്ദ, മൃഗജംഘ, സംകീർണ്ണ വിഭാഗങ്ങൾ, ശുഭ‑അശുഭ ലക്ഷണങ്ങൾ, ശാലിഹോത്ര പരമ്പരയിൽ അശ്വലക്ഷണങ്ങൾ പഠിപ്പിക്കാമെന്ന പ്രതിജ്ഞയും ഉണ്ട്।
Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശാലിഹോത്രൻ സുശ്രുതനോട് ആയുർവേദപരിധിയിൽ അശ്വശാസ്ത്രം ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം അശ്വലക്ഷണം—ശരീരലക്ഷണങ്ങൾ, വർണ്ണഭേദങ്ങൾ, കേശാവർത്ത (മുടിച്ചുഴി) സ്ഥാനം എന്നിവകൊണ്ട് ശുഭാശുഭ അശ്വനിർണ്ണയം, കൂടാതെ ഗ്രഹ/രാക്ഷസ ബാധകളുടെ മുന്നറിയിപ്പ്. തുടർന്ന് ചികിത്സ—ശൂലം, അതിസാരം, ക്ഷീണം, കോഷ്ടരോഗങ്ങളിൽ ശിരാവ്യധം, കാശം, ജ്വരം, ശോഥം, ഗലഗ്രഹം, ജിഹ്വാസ്തംഭം, കുരു/ചൊറിച്ചിൽ, ആഘാതവ്രണം, മൂത്ര-ജനന രോഗങ്ങൾ (രക്തമേഹം മുതലായവ) എന്നിവയ്ക്ക് കഷായം, ലേപ/കല്കം, ഔഷധതൈലം, നസ്യം, ബസ്തി, ജലൗകാവചരണം, സേകം/സിഞ്ചനം, ആഹാരനിയമം എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം ഋതുചര്യ—പ്രതിപാനം, ഋതുവനുസരിച്ച് ഘൃത-തൈലം-യാമകം, സ്നേഹനന്തര വర్జ്യങ്ങൾ, വെള്ളം കൊടുക്കൽ/കുളി സമയം, اصطബൽ പരിപാലനം, തീറ്റക്രമം—ധർമ്മാനുസൃത മംഗളഫലവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
ഈ അധ്യായം അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ വിജ്ഞാനകോശീയ പാഠ്യക്രമത്തിൽ ‘അശ്വായുര്വേദം’ എന്ന കുതിരകളുടെ വൈദ്യശാസ്ത്രവിഭാഗത്തിലേക്കുള്ള ശീർഷക-സേതുവായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ആഗ്നേയ വിദ്യാ ചട്ടക്കൂടിൽ കുതിരപരിചരണം വെറും പ്രയോജനപരമല്ല; ഉപജീവനം, ഗതാഗതശേഷി, രാജകീയ/സാമൂഹിക സ്ഥിരത എന്നിവ സംരക്ഷിച്ച് ധർമ്മം നിലനിർത്തുന്ന അംഗീകൃത ശാസ്ത്രമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അധ്യായത്തിന്റെ സ്ഥാനനിർണ്ണയം പുരാണത്തിലെ വൈദ്യജ്ഞാനം മനുഷ്യചികിത്സയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ, ജാതി-വിശിഷ്ട ആരോഗ്യനിർവഹണത്തെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; തുടർന്ന് വരുന്ന നടപടിക്രമങ്ങളും ശാന്തികർമാധിഷ്ഠിത മാർഗങ്ങളും മനസ്സിലാക്കാൻ ഇത് പീഠികയാണ്. ഇവിടെ സാങ്കേതിക ഉപദേശം പോലും പവിത്രജ്ഞാനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു—ശരിയായ ആചാരം, ശരിയായ സമയം, ശരിയായ ഉദ്ദേശ്യം എന്നിവ ദേഹക്ഷേമത്തെ വിശ്വക്രമത്തോട് ഏകീകരിക്കുന്നു.
Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
ഈ അധ്യായത്തിൽ അശ്വശാന്തി അവസാനിച്ചതിന് ശേഷം ശാലിഹോത്രൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്ന ഗജശാന്തിവിധി വിവരിക്കുന്നു—ആയുർവേദാധിഷ്ഠിത മൃഗചികിത്സയും രാജരക്ഷയും ചേർന്നത്; ആനയുടെ രോഗശമനത്തിനും അമംഗളനിവാരണത്തിനും. പഞ്ചമിയുടെ കാലനിർണ്ണയത്തോടെ ആരംഭിച്ച് വിഷ്ണു-ശ്രീ, പ്രധാന ദേവതകൾ, ദിക്പാലകർ, നിയന്ത്രകശക്തികൾ, നാഗവംശങ്ങൾ എന്നിവയെ ആവാഹനം ചെയ്യുന്നു. പദ്മമണ്ഡലത്തിൽ ദേവതകൾ, അസ്ത്രങ്ങൾ, ദിക്കുദേവതകൾ, തത്ത്വങ്ങൾ എന്നിവയുടെ കൃത്യസ്ഥാപനം; പുറംവൃത്തത്തിൽ ഋഷികൾ, സൂത്രകർത്താക്കൾ, നദികൾ, പർവതങ്ങൾ—ചികിത്സാർത്ഥം ബ്രഹ്മാണ്ഡക്രമത്തിന്റെ സംയോജനം. ചതുര്ധാര കുംഭങ്ങൾ, ധ്വജ-തോരണങ്ങൾ, ഔഷധദ്രവ്യങ്ങൾ, ഘൃതാഹുതികൾ (ഓരോ ദേവതയ്ക്കും നൂറുകണക്കിന്) നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; വിസർജനം, ദക്ഷിണയിൽ വിദഗ്ധ മൃഗവൈദ്യർക്കുള്ള പ്രതിഫലവും. മന്ത്രജപത്തോടെ ആനപ്പെണ്ണിൽ आरोഹണം, രാജാഭിഷേകക്രമം, ‘ശ്രീഗജ’ എന്ന രക്ഷാവചനം വഴി യുദ്ധം, യാത്ര, ഗൃഹം എന്നിവയിൽ രാജധർമ്മരക്ഷകനായി ആനയെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഗജാധികാരികൾ-പരിചാരകരെ ആദരിക്കുകയും ശുഭ പൊതുസൂചനയായി ഡിണ്ഡിമനാദം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഗജശാന്തി സമാപിച്ചതിന് ശേഷം ഗോ-കേന്ദ്രിത ശാന്ത്യായുര്വേദം പ്രതിപാദിക്കുന്നു; ഗോസംരക്ഷണം രാജധര്മവും ലോകങ്ങളെ താങ്ങുന്ന അധാരവും ആണെന്ന് പറയുന്നു. ധന്വന്തരി ഗോമാതാവിന്റെ പാവനതയും പഞ്ചഗവ്യം (ഗോമൂത്രം, ഗോമയം, പാല്, തൈര്, നെയ്യ്, കുശോദകം) ശുദ്ധികരശക്തിയും വിശദീകരിച്ച് ദുര്ഭാഗ്യം, ദുഷ്സ്വപ്നം, അശുദ്ധി എന്നിവ നീക്കാനുള്ള വിധികള് പറയുന്നു. തുടര്ന്ന് ഏക രാത്രിയുപവാസം, മഹാസാന്തപനം, തപ്തകൃച്ഛ്ര/ശീതകൃച്ഛ്ര തുടങ്ങിയ കൃച്ഛ്ര പ്രായശ്ചിത്തങ്ങള്, ഗോവ്രതം (ഗോചര്യയ്ക്ക് അനുസൃത ദിനചര്യ) എന്നിവ ക്രമമായി വിവരിച്ച് ഗോളോകാഭിമുഖ പുണ്യതത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഗോമാതാവിനെ ഹവിസ്, അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ അധാരം, ജീവികളുടെ ആശ്രയം എന്നിങ്ങനെ സ്തുതിക്കുന്നു. പിന്നെ ചികിത്സാഭാഗത്തിൽ കൊമ്പുരോഗം, ചെവിവേദന, ദന്തശൂലം, കണ്ഠാവരോധം, വാതവ്യാധി, അതിസാരം, കാശ-ശ്വാസം, അസ്ഥിഭംഗം, കഫരോഗം, രക്തദോഷം, കിടാവിന്റെ പോഷണം, ഗ്രഹ/വിഷനിവാരക ധൂപനം എന്നിവയ്ക്കുള്ള പ്രയോഗങ്ങൾ പറയുന്നു. അവസാനം ഹരി-രുദ്ര-സൂര്യ-ശ്രീ-അഗ്നി എന്നിവർക്കുള്ള കാലാനുസൃത ശാന്തിപൂജ, ഗോദാനം-ഗോമോചനം, കൂടാതെ അശ്വ-ഗജങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക വെറ്ററിനറി ആയുര്വേദ പരമ്പരയുടെ സൂചനയും ഉണ്ട്.
Adhyaya 292
Mantra-paribhāṣā (Technical Definitions and Operational Rules of Mantras)
അഗ്നി മന്ത്രശാസ്ത്രത്തെ ദ്വിഫലദായകമായ വിദ്യയായി—ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നതായി—നിർവചിച്ച് ആദ്യം ഘടനാവർഗ്ഗീകരണം പറയുന്നു: ബീജമന്ത്രങ്ങൾ, ദീർഘ മാലാമന്ത്രങ്ങൾ, കൂടാതെ അക്ഷരസംഖ്യയെ ആശ്രയിച്ചുള്ള സിദ്ധി-യോഗ്യതയുടെ പരിധി। തുടർന്ന് വ്യാകരണലിംഗഭേദവും ശക്തിഭേദവും (ആഗ്നേയ/തീവ്ര, സൗമ്യ/ശാന്ത) പ്രകാരം മന്ത്രങ്ങളെ വിഭാഗീകരിച്ച് ‘നമഃ’, ‘ഫട്’ തുടങ്ങിയ അന്ത്യപ്രയോഗങ്ങൾ ശാന്തികർമത്തിലോ ഉച്ചാടനം/ബന്ധനം മുതലായ (നിയമ-നിഷേധങ്ങളോടുകൂടിയ) ക്രിയകളിലോ മന്ത്രബലം എങ്ങനെ മാറ്റുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു। പിന്നെ പ്രയോഗഭാഗത്തിൽ ജാഗ്രതാവസ്ഥ, ശുഭധ്വനി-ആരംഭം, ലിപി-ക്രമീകരണം, നക്ഷത്രക്രമബന്ധമായ ശകുന/വിന്യാസങ്ങൾ എന്നിവ പറയുന്നു। ജപം, പൂജ, ഹോമം, അഭിഷേകം എന്നിവയും യഥാവിധി ദീക്ഷയും ഗുരുപരമ്പരയും, ഗുരു-ശിഷ്യരുടെ നൈതിക യോഗ്യതയും കൊണ്ടാണ് മന്ത്രസിദ്ധി ഉണ്ടാകുന്നതെന്ന് ഊന്നുന്നു। അവസാനം ജപസംഖ്യാനുപാതം, ഹോമഭാഗം, പാരായണരീതികൾ (ഉച്ചത്തിൽ നിന്ന് മാനസികം വരെ), ദിശ-സ്ഥലതിരഞ്ഞെടുപ്പ്, തിഥി/വാരദേവതകൾ, കൂടാതെ ലിപി-ന്യാസം, അങ്ക-ന്യാസം, മാതൃകാ-ന്യാസം എന്നിവയുടെ നിയമങ്ങൾ നൽകി, വാഗീശീ/ലിപിദേവിയെ സർവമന്ത്രസിദ്ധിദായിനിയായ അധിഷ്ഠാത്രി ശക്തിയായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Adhyaya 293
Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure
ഈ ഭാഗം ‘മന്ത്രപരിഭാഷാ’ എന്ന മുൻപത്തെ ബോധനപ്രകരണത്തിന്റെ ഔപചാരിക സമാപനമായി പ്രവർത്തിച്ച്, അഗ്നേയ സമ്പ്രദായത്തിലെ മന്ത്രപരിഭാഷകളും നിർവചനങ്ങളും സംബന്ധിച്ച സാങ്കേതിക വിവരണം പൂർത്തിയായതായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ വിജ്ഞാനകോശീയ പ്രവാഹത്തിൽ ഇത്തരം കൊലോഫണുകൾ വെറും ലിപികീയമല്ല; മന്ത്രശാസ്ത്രം (പവിത്ര വാക്കിന്റെ സിദ്ധാന്തവും ശുദ്ധ പ്രയോഗവും) മുതൽ മന്ത്രം–കാലനിർണ്ണയം–നിദാനം എന്നിവ ശരീരബന്ധിത പ്രതിസന്ധി-നിർവഹണവുമായി ചേരുന്ന പ്രയോഗമേഖലയായ ആയുർവേദം, വിഷചികിത്സ എന്നിവയിലേക്കുള്ള മാറ്റം ഇവ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അതുവഴി ശുദ്ധ ഭാഷാ/ആചാരരീതിയും സംരക്ഷണ-ചികിത്സയിലെ പ്രായോഗിക വിനിയോഗവും തമ്മിലുള്ള തുടർച്ച നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു; അഗ്നേയ സവിശേഷതയിൽ ശബ്ദം (മന്ത്രം) ലോകിക അടിയന്തരങ്ങളിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ ഉപകരണമാകുന്നു।
Adhyaya 294
Daṣṭa-cikitsā (Treatment for Bites) — Mantra-Dhyāna-Auṣadha Protocols for Viṣa
അഗ്നിദേവൻ ദഷ്ടചികിത്സ (കടിയേറ്റ വിഷചികിത്സ) എന്ന പ്രത്യേക ആയുർവേദ ഭാഗം ആരംഭിച്ച്, ചികിത്സയെ മന്ത്ര–ധ്യാനം–ഔഷധം എന്ന ത്രിവിധ മാർഗമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം “ഓം നമോ ഭഗവതേ നീലകണ്ഠായ” ജപം വിഷശമനം ചെയ്ത് പ്രാണരക്ഷ നൽകുന്നു എന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വിഷത്തെ ജംഗമ (പാമ്പ്, കീടം മുതലായ ചരജീവമൂലം) എന്നും സ്ഥാവര (സസ്യ/ഖനിജമൂലം) എന്നും രണ്ടായി വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നു. പിന്നെ വ്യതി/താർക്ഷ്യ (ഗരുഡ) മന്ത്രകേന്ദ്രിതമായ തന്ത്ര-ചികിത്സാ സംവിധാനം—സ്വര/ധ്വനി ഭേദങ്ങൾ, കവച-അസ്ത്രമന്ത്രങ്ങൾ, യന്ത്ര-മണ്ഡല ധ്യാനം (മാതൃകാ പദ്മം), വിരലുകളിലും സന്ധികളിലും വിശദമായ ന്യാസം—വിവരിക്കുന്നു. പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ നിറം, ആകൃതി, അധിഷ്ഠാതൃ ദേവതകൾ എന്നിവയോടുകൂടിയ ‘വിനിമയ/പ്രതിലോമ’ തർക്കം വഴി വിഷത്തെ സ്തംഭിപ്പിക്കൽ, സ്ഥലംമാറ്റം, നാശം എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം ഗരുഡവും രുദ്ര/നീലകണ്ഠ മന്ത്രങ്ങളും, കർണജപം, സംരക്ഷണബന്ധനം (ഉപാനഹാവ), രുദ്രവിധാന പൂജ എന്നിവയിലൂടെ പ്രതിവിഷപ്രയോഗം വൈദ്യവും ധാർമ്മിക കർമവും ആണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
മുൻ അധ്യായത്തിലെ കടിയുടെയും കുത്തിന്റെയും ചികിത്സയ്ക്കുശേഷം, ഭഗവാൻ അഗ്നി സർവ്വഫലപ്രദവും പ്രത്യേകിച്ച് വിഷവും രോഗവും തടയുന്ന പഞ്ചാംഗ‑രുദ്രവിധാനം ഉപദേശിക്കുന്നു. രുദ്രന്റെ ‘അഞ്ച് അംഗങ്ങൾ’—ഹൃദയം/സ്തോത്രം, ശിവ‑സങ്കൽപ്പം, ശിവ‑മന്ത്രം, സൂക്തം, പൗരുഷം—എന്ന് മന്ത്രതന്ത്രപരമായി നിർവ്വചിച്ച്, ന്യാസസഹിതമായ ക്രമബദ്ധ ജപവിധി സ്ഥാപിക്കുന്നു. മന്ത്രഘടകങ്ങളിൽ ഋഷി, ഛന്ദസ്സ് (ത്രിഷ്ടുഭ്, അനുഷ്ടുഭ്, ഗായത്രി, ജഗതി, പംക്തി, വൃഹതി) എന്നിവയും ദേവതാ‑നിയോഗവും, ലിംഗാനുസാര ദേവതാ‑ഗ്രഹണവും, അനുവാകാനുസാര ഏക‑രുദ്ര/രുദ്ര/രുദ്രഗണ ഭേദങ്ങളും വിശദമാക്കുന്നു. അവസാനം ത്രൈലോക്യ‑മോഹനാദി പ്രയോഗങ്ങൾ ശത്രു‑വിഷ‑രോഗ നിഗ്രഹത്തിനായി, കൂടാതെ വിഷ്ണു‑നരസിംഹന്റെ 12‑അക്ഷരവും 8‑അക്ഷരവും മന്ത്രങ്ങൾ വിഷ‑വ്യാധിനാശകമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. കുബ്ജികാ, ത്രിപുരാ, ഗൗരി, ചന്ദ്രികാ, വിഷഹാരിണീ, ‘പ്രസാദ‑മന്ത്ര’ എന്നിവ ആയുസ്സും ആരോഗ്യവും വർധിപ്പിക്കുന്ന മന്ത്രാധിഷ്ഠിത പ്രതിരോധ‑ചികിത്സയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
ഈ ആയുര്വേദാധ്യായത്തില് ഭഗവാന് അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് സംക്ഷിപ്തമായ വിഷചികിത്സാ ക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു—മന്ത്രപ്രയോഗത്തോടൊപ്പം അടിയന്തര ചികിത്സയും ഔഷധയോഗങ്ങളും. തുടക്കത്തില് കൃത്രിമ/പ്രദത്ത വിഷങ്ങള്, വിവിധ വിഷങ്ങള്, ദംശവിഷം എന്നിവയ്ക്കുള്ള വിഷശമന മന്ത്രങ്ങള് നല്കുന്നു; പടരുന്ന വിഷത്തെ ‘മേഘസദൃശമായ ഇരുട്ട്’ പോലെ വലിച്ചെടുക്കുകയും മന്ത്രാന്തത്തില് ധാരണ/നിഗ്രഹം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നതായി പറയുന്നു. തുടര്ന്ന് ബീജമന്ത്രങ്ങള്, വൈഷ്ണവ ചിഹ്നങ്ങള്, ശ്രീകൃഷ്ണാവാഹനം എന്നിവയോടെ ‘സര്വാര്ഥസാധക’ മന്ത്രം. പിന്നെ പ്രേതഗണാധിപതി രുദ്രനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്ന ‘പാതാളക്ഷോഭ’ മന്ത്രം—കുത്ത്, പാമ്പുകടി, അപ്രതീക്ഷിത സ്പര്ശജന്യ വിഷം എന്നിവയില് വേഗശമനത്തിന്. തുടര്ന്ന് കടിയടയാളം ഛേദനം/ദഹനം ചെയ്ത്, ശിരീശം, അര്ക്കക്ഷീരം, തീക്ഷ്ണദ്രവ്യങ്ങള് മുതലായവ ചേര്ന്ന പ്രതിവിഷയോഗങ്ങള്—പാനം, ലേപം, അഞ്ജനം, നസ്യം തുടങ്ങിയ പല മാര്ഗങ്ങളില്—വിവരിക്കുന്നു।
Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
ഈ അധ്യായം ഔപചാരിക കൊലോഫോണോടെ സമാപിക്കുന്നു; മന്ത്രവും ഔഷധവും ഏകീകരിച്ച വിഷഹരണ-തന്ത്രമാണെന്നായി വിഷയം വ്യക്തമാക്കുന്നു. അഗ്നി–വസിഷ്ഠ സംവാദത്തിൽ പ്രകാശിതമായ ഈ സാങ്കേതിക ജ്ഞാനം വെളിപ്പാടായി പ്രമാണീകരിച്ച്, അടുത്ത കൂടുതൽ വിശദമായ ചികിത്സാധ്യായത്തിനായി വായനക്കാരനെ ഒരുക്കുന്നു. ഈ മാറ്റം വിജ്ഞാനകോശ ഘടനയിലെ ഒരു ‘ഹിഞ്ച്’—പൊതു പ്രതിവിഷ സിദ്ധാന്തങ്ങളിൽ നിന്ന് ജീവിവിശേഷ പ്രോട്ടോകോളുകളിലേക്കും, പ്രത്യേകിച്ച് സർപ്പവിഷദംശ ചികിത്സയിലേക്കും, നീക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഗ്നേയ വിദ്യ വിഭജിതമല്ല; മന്ത്രാധികാരം, ശുദ്ധ നടപടിക്രമം, പ്രയോഗ ഔഷധശാസ്ത്രം—ഇവ ധർമ്മനിർദ്ദേശിത ആരോഗ്യപരിചരണത്തിന്റെ ഒരേ തുടർച്ചയായ പ്രവാഹമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 298
Bala-graha-hara Bāla-tantram (बालग्रहहर बालतन्त्रम्) — Pediatric protection and graha-affliction management
ഭഗവാൻ അഗ്നി ബാലതന്ത്രം ആരംഭിക്കുന്നു; ജനനം മുതൽ ശിശുക്കളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്ന ‘ബാലഗ്രഹ’ങ്ങളെക്കുറിച്ചാണ് ഈ അധ്യായം. ഇതിൽ ക്രമമായി—(1) ലക്ഷണപരിചയം: കൈകാലുകളുടെ അശാന്തചലനം, അന്നവൈരാഗ്യം, കഴുത്ത് തിരിയൽ/വളവ്, അസാധാരണ കരച്ചിൽ, ശ്വാസകഷ്ടം, വർണ്ണവികാരം, ദുർഗന്ധം, ക്ഷുഭിതം/കമ്പനം, ഛർദ്ദി, ഭയം, പ്രലാപം, രക്തമിശ്രിത മൂത്രം; (2) തിഥി/ദിനഗണനയും മാസ-വാർഷിക ഘട്ടങ്ങളും നോക്കി പ്രത്യേക ഗ്രഹമോ കാലചിഹ്നമോ നിർണ്ണയം; (3) ചികിത്സ-രക്ഷ: ലേപം, ധൂപനം, സ്നാനം, ദീപ-ധൂപപ്രയോഗം, ദിശ/സ്ഥലാധിഷ്ഠിത കർമ്മങ്ങൾ (യമദിശയിൽ കരഞ്ജവൃക്ഷത്തിൻ കീഴിൽ മുതലായവ), കൂടാതെ മത്സ്യം, മാംസം, മദ്യം, പയർവർഗം, എള്ളുതയ്യാറുകൾ, മധുരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ടുള്ള ബലി; ചില വിഭാഗങ്ങൾക്ക് ‘നിരന്ന’ അശുദ്ധ ബലി. അവസാനം ബലിദാനസമയത്ത് സർവകാമിക സംരക്ഷണത്തിനായി ചാമുണ്ഡാമന്ത്രങ്ങൾ നൽകുന്നു; ആചാരപ്രതിഷേധത്തോടൊപ്പം ചേർന്ന പ്രായോഗിക ആയുർവേദം ശിശുസ്വസ്ഥതയും ഗൃഹക്ഷേമവും ധർമ്മമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 299
Chapter 299 — ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् (Grahahṛn-Mantras and Allied Procedures)
അഗ്നിദേവൻ ശിശു-രക്ഷയ്ക്കുള്ള ഗ്രഹനിവാരണ കർമങ്ങളിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, ഗ്രഹപീഡകൾക്കായുള്ള വിപുലമായ വൈദ്യ-ആനുഷ്ഠാന മാർഗ്ഗദർശനം അവതരിപ്പിക്കുന്നു—കാരണങ്ങൾ, ദുർബലസ്ഥാനങ്ങൾ, നിർണയലക്ഷണങ്ങൾ, ഏകീകൃത പ്രതിവിധികൾ. വികാരാതിശയം, വിരുദ്ധാഹാരം എന്നിവ മൂലം മാനസികവികാരങ്ങളും രോഗങ്ങളും ഉണ്ടാകുമെന്ന് പറഞ്ഞ്, ഉന്മാദസദൃശ അവസ്ഥകളെ വാത-പിത്ത-കഫജം, സന്നിപാതജം, കൂടാതെ ദേവ/ഗുരു അസന്തോഷജന്യമായ ആഗന്തുകം എന്നിങ്ങനെ വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നു. നദീതീരങ്ങൾ, സംഗമങ്ങൾ, ശൂന്യഗൃഹങ്ങൾ, തകർന്ന വാതിൽത്തറ, ഏകാന്തവൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവയെ ഗ്രഹവാസമായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, സാമൂഹ്യ-യജ്ഞീയ അപചാരങ്ങളും അശുഭ പെരുമാറ്റങ്ങളും അപകടം വർധിപ്പിക്കുന്നതായി പറയുന്നു. അശാന്തി, ദാഹം, ശിരോവേദന, നിർബന്ധിത ഭിക്ഷാടനം, വിഷയലാലസ തുടങ്ങിയ ലക്ഷണസമൂഹങ്ങൾ നിർണയചിഹ്നങ്ങളാണ്. ചികിത്സയിൽ ചണ്ഡീസംബന്ധ ഗ്രഹഹൃൻ മന്ത്രങ്ങൾ (മഹാസുദർശനാദി) കൂടാതെ സൂര്യമണ്ഡലധ്യാനം, പ്രഭാത അർഘ്യം, ബീജന്യാസം, അസ്ത്രശുദ്ധി, പീഠ-ശക്തിസ്ഥാപനം, ദിക്രക്ഷാ വിധികൾ ഉൾപ്പെടുന്നു. അവസാനം ആട്ടിൻ മൂത്രം ഉപയോഗിച്ച നസ്യ/അഞ്ജനം, ഔഷധഘൃതം, കഷായങ്ങൾ എന്നിവ ജ്വരം, ശ്വാസകഷ്ടം, ഹിക്ക, ചുമ, അപസ്മാരം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രയോഗിച്ച്, മന്ത്രചികിത്സയെ ആയുർവേദവുമായി ഏകീകരിക്കുന്നു.
Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
ഭഗവാൻ അഗ്നി സൂര്യോപാസനയെ സിദ്ധി നൽകുന്നതും ഗ്രഹദോഷം ശമിപ്പിക്കുന്നതുമായ ശാസ്ത്രീയ-ആരാധനക്രമമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. സർവാർത്ഥസാധകമായ സംക്ഷിപ്ത ബീജ-പിണ്ഡം, ബീജനിർമ്മാണനിയമങ്ങൾ (അംഗഘടകങ്ങൾ, ബിന്ദുപൂരണം) വിശദീകരിച്ച്, ഗണേശന്റെ അഞ്ചു ബീജസമൂഹങ്ങളെ സർവകൃത്യങ്ങൾക്കും പ്രയോഗ്യമായ മുൻകർമമായി ദിക്പൂജ, മൂർത്തിസ്ഥാപനം, മുദ്രാബന്ധം, ചുവന്ന രൂപലക്ഷണങ്ങൾ, ആയുധ-ഹസ്തവിന്യാസം, ചതുര്ഥീ വ്രതം എന്നിവയോടെ ചേർക്കുന്നു. തുടർന്ന് സ്നാനം, അർഘ്യം മുതലായവകൊണ്ട് സൂര്യ-ഗ്രഹ മണ്ഡലം വിപുലപ്പെടുത്തി, ഒൻപത് മന്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിത ഒൻപത് കലശങ്ങളോടെ നവഗ്രഹപൂജ, ചണ്ഡയ്ക്കു ദീപദാനം, ഗൊരോചന, കുങ്കുമം/കേസരി, ചുവന്ന സുഗന്ധദ്രവ്യം, അങ്കുരങ്ങൾ, ധാന്യങ്ങൾ, ചെമ്പരത്തി-ബന്ധിത ദാനങ്ങൾ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഫലങ്ങൾ—ഗ്രഹശാന്തി, സംഘർഷത്തിൽ വിജയം, വംശ/ബീജദോഷ പരിഹാരം, മന്ത്രന്യാസിത സ്പർശവും അഭിമന്ത്രിത ദ്രവ്യങ്ങളും (ഉദാ. വെറ്റിവേർ) വഴി പ്രഭാവപ്രയോഗങ്ങൾ. ശിരസ്സിൽ നിന്ന് പാദം വരെ ന്യാസം ചെയ്ത് സ്വയം രവിയായി ഭാവിക്കുന്നതോടെ സമാപനം; വർണ്ണഭേദ ധ്യാനങ്ങളാൽ സ്ഥംഭന/മാരണ, പുഷ്ടി, ശത്രുഘാതം, മോഹനം തുടങ്ങിയ ലക്ഷ്യങ്ങൾ ചൂണ്ടി, സൂര്യാർചനയെ ഭക്തിയും പ്രായോഗികഫലസിദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള പാലമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു।