Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
അഗ്നിദേവൻ പൊതുവായ പ്രതിമാ-ലക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, വാസ്തു–പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കൽപ്പവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പരിധിയിൽ ദേവീ-പ്രതിമയുടെ സാങ്കേതിക ലക്ഷണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. ചണ്ഡീ/ദുർഗയുടെ ആയുധസമൂഹങ്ങളും ഭുജസംഖ്യകളും—ഇരുപത്, പതിനെട്ട്, പതിനാറ്, പത്ത്, എട്ട് ഭുജങ്ങളുള്ള രൂപങ്ങൾ—നിർദ്ദേശിച്ച്, നവപദ്മ (ഒമ്പത് താമര) മണ്ഡലത്തിൽ തത്ത്വക്രമപ്രകാരം ന്യാസ/സ്ഥാപനസ്ഥാനങ്ങൾ പറയുന്നു. തുടർന്ന് രുദ്രചണ്ഡാ മുതലായ ഉഗ്രരൂപനാമങ്ങൾ, വർണഭേദങ്ങൾ, ഗതിഭേദങ്ങൾ, പ്രതിഷ്ഠയുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ (സന്താനം, സമൃദ്ധി മുതലായവ) കൂടാതെ ലക്ഷ്മീ, സരസ്വതി, ഗംഗ (ജാഹ്നവി), യമുന, മാതൃകാസദൃശ ശക്തികൾ തുടങ്ങിയ ഉപദേവതകളുടെ വിവരണം വരുന്നു. വിനായകന്റെ അളവുകോലുകൾ—പ്രത്യേകിച്ച് തുമ്പിക്കൈയുടെ നീളം അങ്കുലങ്ങളിൽ, കലാ/നാടി മാനങ്ങൾ—സ്കന്ദാദികളുടെ രൂപലക്ഷണങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു. അവസാനം ചാമുണ്ഡാ ഭേദങ്ങൾ, ഭൈരവി, അംബാഷ്ടകം, ഘണ്ടാകർണൻ തുടങ്ങിയ രക്ഷാദേവഗണങ്ങളെ ചേർത്ത്, ശരിയായ രൂപനിർണ്ണയം വഴി രക്ഷ, സിദ്ധി, സമ്യക് പ്രതിഷ്ഠാഫലം ലഭിക്കും എന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम ऊनपञ्चाशो ऽध्यायः अथ पञ्चाशोध्यायः देवीप्रतिमालक्षणकथनं भगवानुवाच चण्डी विंशतिबाहुः स्याद्बिभ्रती दक्षिणैः करः शूलासिशक्तिचक्राणि पाशं खेटायुधाभयं
ഇങ്ങനെ ആദിമഹാപുരാണമായ അഗ്നിപുരാണത്തിൽ ‘പ്രതിമാലക്ഷണം’ എന്ന നാൽപ്പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഇനി അമ്പതാം അധ്യായം—ദേവീപ്രതിമയുടെ ലക്ഷണവിവരണം—ആരംഭിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: ചണ്ഡിയെ ഇരുപത് ഭുജങ്ങളോടെ ചിത്രീകരിക്കണം; വലങ്കൈകളിൽ ത്രിശൂലം, ഖഡ്ഗം, ശക്തി, ചക്രം, പാശം, ഖേടം (ഢാൽ), ആയുധം, അഭയമുദ്ര എന്നിവ ധരിക്കണം.
Verse 2
डमरुं शक्तिकां वामैर् नागपाशञ्च खेटकं कुठाङ्कुशचापांश् च घण्टाध्वजगदांस् तथा
ഇടങ്കൈകളിൽ ഡമരുും ശക്തികയും; നാഗപാശവും ഖേടകവും (ഢാൽ); കുഠാരം, അങ്കുശം, ചാപ-ബാണങ്ങൾ; കൂടാതെ ഘണ്ട, ധ്വജം, ഗദ എന്നിവയും ധരിക്കണം.
Verse 3
आदर्शमुद्गरान् हस्तैश् चण्डी वा दशबाहुका तदधो महिषश्छिन्नमूर्धा पतितमस्तकः
അഥവാ ചണ്ഡിയെ ദശഭുജയായി കാണിക്കണം; കൈകളിൽ ആദർശം (കണ്ണാടി)യും മുദ്ഗരം (ഗദ)യും ധരിച്ചിരിക്കണം. അവളുടെ താഴെ മഹിഷൻ (മഹിഷാസുരൻ) ശിരഛേദിതനായി, മുറിഞ്ഞ തല വീണുകിടക്കുന്നതായി കാണിക്കണം.
Verse 4
चर्म चोत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शस्त्रोद्यतकरः क्रुद्धस्तद्ग्रीवासम्भवः पुमान् शूलहस्तो वमद्रक्तो रक्तस्रङ्मूर्धजेक्षणः
‘ചർമം തന്നെയാണ് ഉത്തമം’—എന്നിങ്ങനെ ചിഹ്നിതമായ പാണ്ഡുലിപി-പാഠം കാണുന്നു. (അവൻ) ക്രുദ്ധനായ പുരുഷൻ; ആയുധം ഉയർത്തിയ കൈയോടെ, ഗ്രീവാപ്രദേശത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചവൻ; ത്രിശൂലധാരി, രക്തം വമിക്കുന്നവൻ, രക്തമാല ധരിച്ചവൻ, ജടാധാരിയും ഉഗ്രനേത്രനും.
Verse 5
सिंहेनास्वाद्यमानस्तु पाशबद्धो गले भृशं याम्याङ्घ्य्राक्रान्तसिंहा च सव्याङ्घ्रिर्नीचगासुरे
അവൻ സിംഹത്താൽ കടിച്ചുകീറി ‘രുചിക്കപ്പെട്ട്’ പീഡിതനാകുന്നു; അവന്റെ കഴുത്ത് പാശംകൊണ്ട് അത്യന്തം കെട്ടിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. യമലോകത്തിൽ പാദത്താൽ സിംഹത്തെ അമർത്തി, പാപിയെ ഇടത് പാദത്തിന്റെ ചവിട്ടോടെ മലിനമായ അധോപ്രദേശത്തേക്ക് താഴേക്ക് വലിച്ചിഴക്കുന്നു।
Verse 6
चण्डिकेयं त्रिनेत्रा च सशस्त्रा रिपुमर्दनी नवपद्मात्मके स्थाने पूज्या दुर्गा स्वमूर्तितः
ചണ്ഡികാസ്വരൂപിണി, ത്രിനേത്രി, ശസ്ത്രധാരിണി, ശത്രുമർദിനിയായ ദുർഗയെ നവപദ്മ (ഒൻപത് താമര) യന്ത്രരൂപസ്ഥാനത്തിൽ, അവളുടെ സ്വമൂർത്തിലക്ഷണപ്രകാരം പൂജിക്കണം।
Verse 7
आदौ मध्ये तथेन्द्रादौ नवातत्त्वात्मभिः क्रमात् अष्टादशभुजैका तु दक्षे मुण्डं च खेटकं
ആദിയിൽ, മദ്ധ്യത്തിൽ, ഇന്ദ്രസ്ഥാനാദി ദിക്കുസ്ഥാനങ്ങളിലും അവളെ ക്രമമായി നവതത്ത്വാത്മികയായി സ്ഥാപിക്കണം. ഒരു രൂപം അഷ്ടാദശഭുജ; അവളുടെ വലങ്കൈകളിൽ മുണ്ഡവും ഖേടകവും (കവചം/ഢാൽ) ധരിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 8
आदर्शतर्जनीचापं ध्वजं डमरुकं तथा पाशं वामे बिभ्रती च शक्तिमुद्गरशूलकं
അവളുടെ ഇടങ്കൈകളിൽ ദർപ്പണം, തർജനി‑മുദ്ര, വില്ല്, ധ്വജം, ഡമരു, പാശം എന്നിവയും; കൂടാതെ ശക്തി (ഭാലം), മുദ്ഗരം (ഗദ) ശൂലം എന്നിവയും ധരിക്കുന്നു।
Verse 9
वज्रखड्गाङ्कुशशरान् चक्रन्देवी शलाकया एतैर् एवायुधैर् युक्ता शेषाः षोडशबहुकाः
ദേവി വജ്രം, ഖഡ്ഗം, അങ്കുശം, ശരങ്ങൾ, ചക്രം, കൂടാതെ ശലാക (സൂചിസദൃശ ദണ്ഡം)യും ധരിക്കുന്നു. ഇതേ ആയുധങ്ങളാൽ യുക്തമായ ശേഷിച്ച രൂപങ്ങൾ ഷോഡശഭുജങ്ങളാണ്।
Verse 10
डमरुं तर्जनीं त्यक्त्वा रुद्रचण्डादयो नव रुद्रचण्डा प्रचण्डा च चण्डोग्रा चण्डनायिका
ഡമരു എന്നും തർജനീ (ഭീഷണി സൂചിപ്പിക്കുന്ന ചൂണ്ടുവിരൽ) എന്നും വിട്ടുവെച്ച്, രുദ്രചണ്ഡാ മുതലായ ഒൻപതു രൂപങ്ങളെ ആവാഹനം ചെയ്യണം—രുദ്രചണ്ഡാ, പ്രചണ്ഡാ, ചണ്ഡോഗ്രാ, ചണ്ഡനായികാ മുതലായവ।
Verse 11
चण्डा चण्दवती चैव चण्डरूपातिचण्डिका उग्रचण्डा च मध्यस्था रोचनाभारुणासिता
അവൾ ചണ്ഡാ, ചണ്ഡവതീയും; അത്യന്തം ഭീകരരൂപിണി—അതിചണ്ഡികാ; ഉഗ്രചണ്ഡാ; മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ധാരണകേന്ദ്രം—മധ്യസ്ഥാ; കൂടാതെ ദീപ്തിമയി രോചനാ, ഭാരവാഹിനി ഭാരുണാ, ശ്യാമവർണാ അസിതാ।
Verse 12
नीला शुक्ला धूम्रिका च पीता श्वेता च सिंहगाः महिषोथ पुमान् शस्त्री तत्कचग्रहमुष्टिकाः
നീല, ശുക്ല, ധൂമ്രിക, പീത, ധവള—ഇവ ‘സിംഹഗാമി’ തരങ്ങൾ; അതുപോലെ ‘മഹിഷഗാമി’ തരം, ‘പുമാൻ’ (പുരുഷ) തരം, ‘ശസ്ത്രീ’ (ശസ്ത്രധാരി) തരം, കൂടാതെ മുടി പിടിച്ച് മുഷ്ടിപ്രഹാരം ചെയ്യുന്ന ലക്ഷണമുള്ള തരങ്ങളും ഉണ്ട്।
Verse 13
आलीढा नव दुर्गाः स्युः स्थाप्याः पुत्रादिवृद्धये तथा गौरी च चण्डिकाद्या कुण्ड्यक्षररदाग्निधृक्
ആലീഢ ഭംഗിയിൽ ഒൻപതു ദുർഗകളെ പുത്രാദി വർദ്ധനയ്ക്കും സമൃദ്ധിക്കും വേണ്ടി സ്ഥാപിക്കണം; അതുപോലെ ഗൗരിയെയും ചണ്ഡികാദി സംഘത്തെയും—കുണ്ഡ്യക്രമത്തിൽ അക്ഷര (മന്ത്ര), ദന്ത/ദംഷ്ട്ര, അഗ്നിശക്തി എന്നിവ ധരിക്കുന്ന ദേവതകളായി।
Verse 14
सैव रम्भा वने सिद्धाग्निहीना ललिता तथा स्कन्धमूर्धकरा वामे द्वितीये धृतदर्पणा
അവളേ രംഭാ; വനത്തിൽ അവൾ സിദ്ധാ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധ; അവൾ അഗ്നിഹീനയും ലലിതയും കൂടിയാണ്. ഇടത്തുവശത്തെ രണ്ടാം കൈയിൽ അവൾ സ്കന്ധന്റെ ശിരസ്സിന്റെ ചിഹ്നം ധരിക്കുകയും ദർപ്പണവും കൈവശം വയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 15
नवतत्वादिभिरिर्ति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः शालासु नव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः याम्ये फलाञ्जलिहस्ता सौभाग्या तत्र चोर्ध्विका लक्ष्मीर्याम्यकराम्भोजा वामे श्रीफलसंयुता
ദക്ഷിണ (യാമ്യ) വലങ്കയ്യിൽ ഫലങ്ങളുടെ അഞ്ജലി ധരിക്കുന്ന ‘സൗഭാഗ്യാ’യെ കാണിക്കണം. അവിടെ മുകളിൽ ‘ലക്ഷ്മി’യെ ചിത്രീകരിക്കണം—അവളുടെ വല പദ്മഹസ്തം ദക്ഷിണാഭിമുഖവും ഇടങ്കയ്യിൽ ശ്രീഫലം (തേങ്ങ) ഉള്ളതുമായിരിക്കുക; ചില പാണ്ഡുലിപികളിൽ പാഠഭേദങ്ങൾ ചിഹ്നിതമാണ്.
Verse 16
पुस्ताक्षमालिकाहस्ता वीणाहस्ता सरस्वती कुम्भाब्जहस्ता श्वेताभा मकरोपरि जाह्नवी
സരസ്വതി കൈകളിൽ പുസ്തകവും അക്ഷമാലയും ധരിക്കുകയും വീണയും കൈവശം വയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ജാഹ്നവി (ഗംഗ) കുംഭവും പദ്മവും ധരിക്കുന്നു; അവൾ ശ്വേതവർണ്ണയും മകരാരൂഢയും ആകുന്നു.
Verse 17
कूर्मगा यमुना कुम्भकरा श्यामा च पूज्यते सवीणस्तुम्बुरुः शुक्लः शूली मात्रग्रतो वृषे
കൂർമഗാ, യമുനാ, കുംഭകരാ, ശ്യാമാ—ഇവരെ പൂജിക്കണം. വീണാധാരി തുംബുരു, കൂടാതെ ശുക്ല, ശൂലി (ത്രിശൂലധാരി), മാതൃഗ്രത—ഹേ വൃഷധ്വജ (ശിവ), ഇവരും പൂജ്യരാണ്.
Verse 18
गौरी चतुर्मुखी ब्राह्मी अक्षमालासुरान्विता कुण्डक्षपात्रिणी वामे हंसगा शाङ्करी सिता
അവൾ ഗൗരി—ചതുര്മുഖിയായ ബ്രാഹ്മി—അക്ഷമാല ധരിച്ച് ദിവ്യഗണങ്ങളോടുകൂടിയവൾ. ഇടങ്കയ്യിൽ ജലകുണ്ഡം/കലശവും ഭിക്ഷാപാത്രവും; അവൾ ഹംസാരൂഢ, ശാങ്കരി, ശ്വേതവർണ്ണാ.
Verse 19
शरचापौ दक्षिणे ऽस्या वामे चक्रं धनुर्वृषे कौमारी शिखिगा रक्ता शक्तिहस्ता द्विबाहुका
അവളുടെ വലഭാഗത്ത് അമ്പും വില്ലും; ഇടഭാഗത്ത് ചക്രവും വൃഷഭവും ഉണ്ട്. ഹേ വൃഷധ്വജ, ഇവൾ കൗമാരി—മയൂരാരൂഢ, രക്തവർണ്ണാ, ശക്തി (ഭാലം) ധരിക്കുന്ന, ദ്വിബാഹുകാ.
Verse 20
चक्रशङ्खधरा सव्ये वामे लक्ष्मीर्गदाब्जधृक् दण्डशङ्खासि गदया वाराहो महिषस्थिता
വലഭാഗത്ത് ചക്രവും ശംഖവും ധരിക്കണം; ഇടഭാഗത്ത് ലക്ഷ്മി ഗദയും പദ്മവും കൈവശം വഹിക്കണം. ദണ്ഡം, ശംഖം, ഖഡ്ഗം, ഗദ എന്നിവയോടെ വരാഹനെ മഹിഷത്തിന്മേൽ നില്ക്കുന്നവണ്ണം ചിത്രീകരിക്കണം.
Verse 21
ऐन्द्री वामे वज्रहस्ता सहस्राक्षी तु सिद्धये चामुण्डा कोटराघ्नी स्यान्निर्मांसा तु त्रिलोचना
ഇടഭാഗത്ത് ഐന്ദ്രി—കയ്യിൽ വജ്രം ധരിച്ച സഹസ്രാക്ഷി—സിദ്ധി പ്രാപ്തിക്കായി. കൂടാതെ ചാമുണ്ഡാ കോടരാഘ്നി, നിർമ്മാംസയും ത്രിലോചനയും ആയിരിക്കണം.
Verse 22
निर्मांसा अस्थिसारा वा ऊर्ध्वकेशी कृशोदरी द्वीपचर्मधरा वामे कपालं पट्टिशङ्करे
അവൾ നിർമ്മാംസയോ അസ്ഥിസാരസ്വരൂപയോ; മുകളിലേക്ക് ഉയർന്ന മുടിയോടെ കൃശോദരിയായി ഇരിക്കണം. വ്യാഘ്രചർമ്മം ധരിച്ചു, ഇടങ്കയ്യിൽ കപാലപാത്രവും വലങ്കയ്യിൽ പട്ടിശം (യുദ്ധകുറുവാൾ/കുറുവടി) വഹിക്കണം.
Verse 23
शूलं कर्त्री दक्षणे ऽस्याः शवारूढास्थितभूषणा विनायको नराकारो वृहत्कुक्षिर्गजाननः
അവളുടെ വലങ്കയ്യിൽ ശൂലവും കർത്ത്രീയും ഉണ്ടായിരിക്കണം. ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് ശവത്തിന്മേൽ ആരൂഢയായി (അഥവാ നില്ക്കുന്നവണ്ണം) ചിത്രീകരിക്കണം. വിനായകൻ മനുഷ്യാകാരൻ, വലിയ ഉദരമുള്ളവൻ, ഗജാനനൻ എന്നു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 24
वृहच्छुण्डो ह्य् उपवीतो मुखं सप्तकलं भवेत् विस्ताराद्दैर्घ्यतचैव शुण्डं षट्त्रिंशदङ्गुलं
ബിംബത്തിന് വലിയ ശുണ്ഡ ഉണ്ടായിരിക്കണം; ഉപവീതം ധരിച്ചു അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കണം. മുഖത്തിന്റെ അളവ് ഏഴ് കലകളെന്ന് പറയുന്നു. വിസ്താരത്തിന് അനുസരിച്ച് ശുണ്ഡയുടെ നീളം മുപ്പത്താറ് അങ്കുലം ആയിരിക്കണം.
Verse 25
कला द्वादश नाडी तु ग्रीवा सार्धकलोच्छ्रिता षट्त्रिंशदङ्गुलं कण्ठं गुह्यमध्यर्धमङ्गुलं
പന്ത്രണ്ട് കലകൾ ചേർന്നാൽ ഒരു നാഡി ആകുന്നു. ഗ്രീവയുടെ ഉയരം ഒന്നര കല. കണ്ഠത്തിന്റെ അളവ് മുപ്പത്താറ് അങ്കുലം. ഗുഹ്യപ്രദേശത്തിന്റെ മധ്യം അര അങ്കുലം.
Verse 26
मकरेद्धरि जाह्नवीति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तत्रयकपाठः वामे वज्रमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शङ्खारि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नाभिरूरू द्वादशञ्च जङ्घे पादे तु दक्षिणे स्वदन्तं परशुं वामे लड्डुकञ्चोत्पलं शये
ചിഹ്നിത ചില കൈയെഴുത്തുപ്രതികളുടെ പാഠപ്രകാരം—“മകരധരനും ജാഹ്നവീ (ഗംഗ) ധരിക്കുന്നവനും.” മറ്റു ചിഹ്നിത സാക്ഷ്യങ്ങളിൽ—“ഇടങ്കയ്യിൽ വജ്രം.” മറ്റൊരു പാഠത്തിൽ—“ശംഖധാരി.” നാഭിയിലും ഊരുകളിലും പന്ത്രണ്ട് ചിഹ്നങ്ങൾ; ജംഘകളിലും വലത് പാദത്തിലും. വലങ്കയ്യിൽ സ്വദന്തം, ഇടങ്കയ്യിൽ പരശു; ശയനാവസ്ഥയിൽ ലഡ്ഡുക/മോദകംയും താമരയും.
Verse 27
सुमुखी च विडालाक्षी पार्श्वे स्कन्दो मयूरगः स्वामी शाखो विशाखश् च द्विभुजो बालरूपधृक्
സുമുഖീയും വിഡാലാക്ഷീയും (ഉണ്ട്). പാർശ്വത്തിൽ മയൂരാരൂഢനായ സ്കന്ദൻ നില്ക്കുന്നു—സ്വാമി, ശാഖ, വിശാഖ എന്ന നാമങ്ങളാൽ പ്രസിദ്ധൻ—ദ്വിഭുജൻ, ബാലരൂപധാരി.
Verse 28
दक्षे शक्तिः कुक्कुटोथ एकवक्त्रोथ षण्मुखः षड्भुजो वा द्वादशभिर्ग्रामेरण्ये द्विबाहुकः
വലഭാഗത്ത്/കയ്യിൽ ശക്തി (വേൽ) ഉണ്ട്. അവൻ കുക്കുട-ചിഹ്നിതൻ. അവൻ ഏകവക്ത്രനോ ഷൺമുഖനോ ആകാം. ഷഡ്ഭുജനോ ദ്വാദശഭുജനോ ആകാം. ഗ്രാമത്തിലും രണത്തിലും അവൻ ദ്വിബാഹു.
Verse 29
शक्तीषुपाशनिस्त्रिंशतोत्रदोस्तर्जनीयुतः शक्त्या दाक्षिणहस्तेषु षट्सु वामे करे तथा
അവനെ ശക്തി, അമ്പുകൾ, പാശം, വജ്രം, ഖഡ്ഗം, പരിച എന്നിവയോടും തർജനി-യുക്ത (സൂചക മുദ്ര) രൂപത്തോടും കൂടി ചിത്രീകരിക്കണം. ഇവ ആറു വലങ്കയ്യുകളിൽ സ്ഥാപിക്കണം; ഇടങ്കയ്യുകളിലും അതുപോലെ, ശക്തിയോടുകൂടി.
Verse 30
शिखिपिच्छन्धनुः खेटं पताकाभयकुक्कुटे कपालकर्तरीशूलपाशभृद्याम्यसौम्ययोः
മയൂരപിച്ഛശിഖ, ധനുസ്സ്, ഖേടകം (ഢാൽ), പതാക, അഭയമുദ്ര, കുക്കുടചിഹ്നം; കൂടാതെ കപാലം, കർത്തരി, ത്രിശൂലം, പാശം—ഇവ ദക്ഷിണവും സൗമ്യവും (ശാന്ത) രൂപങ്ങളിൽ ധരിക്കുന്ന ലക്ഷണങ്ങളാണ്।
Verse 31
गजचर्मभृदूर्ध्वास्यपादा स्यात् रुद्रचर्चिका सैव चाष्टभुजा देवी शिरोडमरुकान्विता
രുദ്രചർച്ചികയെ ഗജചർമ്മധാരിണിയായി, മുഖവും പാദങ്ങളും ഊർധ്വമുഖമായതായി ധ്യാനിക്കണം; ആ ദേവി അഷ്ടഭുജയും ശിരസ്സിൽ ഡമരു അലങ്കാരമുള്ളവളുമാണ്।
Verse 32
तेन सा रुद्रचामुण्डा नाटेश्वर्यथ नृत्यती इयमेव महालक्ष्मीरुपविष्टा चतुर्मुखी
അങ്ങനെ (ധ്യാനവിധിയാൽ) ആ രുദ്ര-ചാമുണ്ഡാ നാടേശ്വരിയായി നൃത്തം ചെയ്യുന്നു; അവളേ മഹാലക്ഷ്മി, ഉപവിഷ്ടയായി ചതുര്മുഖിയായി ഇരിക്കുന്നു।
Verse 33
नृवाजिमहिषेभांश् च खादन्ती च करे स्थितान् दशबाहुस्त्रिनेत्रा च शस्त्रासिडमरुत्रिकं
അവൾ മനുഷ്യർ, കുതിരകൾ, മഹിഷങ്ങൾ, ആനകൾ—കയ്യിൽ പിടിച്ചിരിക്കുന്നവയെ—ഭക്ഷിക്കുന്നതായി പ്രതിപാദിക്കപ്പെടുന്നു; അവൾ ദശഭുജയും ത്രിനേത്രയും, ആയുധങ്ങൾ, ഖഡ്ഗം, ഡമരു-ത്രയം എന്നിവ ധരിക്കുന്നു।
Verse 34
बिभ्रती दक्षिणे हस्ते वामे घण्टां च खेटकं खट्वाङ्गं च त्रिशूलञ्च सिद्धचामुण्डकाह्वया
സിദ്ധ-ചാമുണ്ഡാ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായ അവൾ വലതുകൈയിൽ (കൂടാതെ) ഇടതുകൈയിൽ ഘണ്ടയും ഖേടകവും (ഢാൽ) ധരിക്കുന്നു; ഖട്വാംഗവും ത്രിശൂലവും കൂടി വഹിക്കുന്നു।
Verse 35
सिद्धयोगेश्वरी देवी सर्वसिद्धप्रदायिका एतद्रूपा भवेदन्या पाशाङ्कुशयुतारुणा
സിദ്ധയോഗേശ്വരീ ദേവി സർവ്വസിദ്ധികളും നൽകുന്നവളാണ്. അതേ രൂപത്തിലുള്ള മറ്റൊരു ഭാവം അരുണവർണ്ണയായി പാശവും അങ്കുശവും ധരിച്ചതായി ധ്യാനിക്കണം.
Verse 36
भैरवी रूपविद्या तु भुजैर् द्वादशभिर्युता एताः श्मशानजा रौद्रा अम्बाष्टकमिदं स्मृतं
ഭൈരവീ ‘രൂപവിദ്യ’ ആകുന്നു; അവൾ പന്ത്രണ്ടു ഭുജങ്ങളാൽ യുക്തയാണ്. ഇവ ശ്മശാനജന്യവും രൗദ്രവുമായ രൂപങ്ങൾ—ഇതിനെ ‘അംബാഷ്ടകം’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു.
Verse 37
आद्याष्टकमिदमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः क्षमा शिवावृता वृद्धा द्विभुजा विवृतानना दन्तुरा क्षेमकरी स्याद्भूमौ जानुकरा स्थिता
‘ആദ്യാഷ്ടക’ പാഠപ്രകാരം—ക്ഷമാ ദേവി ശിവാവൃത, വൃദ്ധരൂപിണി, ദ്വിഭുജ, വിവൃതാനന, ദന്തുര എന്നിങ്ങനെ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. അവൾ ക്ഷേമകരി; ഭൂമിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് കൈകൾ മുട്ടുകളിൽ വെച്ചിരിക്കും.
Verse 38
यक्षिण्यस्तब्धदीर्घाक्षाः शाकिन्यो वक्रदृष्टयः पिङ्गाक्षाः स्युर्महारम्या रूपिण्योप्सरसः सदा
യക്ഷിണികൾ സ്തബ്ധസ്വഭാവവും ദീർഘനേത്രങ്ങളും ഉള്ളവർ; ശാകിനികൾ വക്രദൃഷ്ടിയുള്ളവർ. പിംഗാക്ഷികൾ അത്യന്തം മനോഹരർ; രൂപിണികൾ എപ്പോഴും അപ്സരസ്സുകളെപ്പോലെ രൂപമുള്ളവർ.
Verse 39
साक्षमाली त्रिशूली च नन्दीशो द्वारपालकः महाकालोसिमुण्डी स्याच्छूलखटकवांस् तथा
സാക്ഷമാലി, ത്രിശൂലി; ദ്വാരപാലകനായ നന്ദീശൻ; മഹാകാലൻ; കൂടാതെ അസി-മുണ്ഡീ—ഇവരും ശൂലവും ഖടക (ദണ്ഡം)വും ധരിക്കുന്നവരായി കരുതണം.
Verse 40
कृशो भङ्गी च नृत्यन् वै कुष्माण्डस्थूलखर्ववान् गजगोकर्णवक्त्राद्या वीरभद्रादयो गणाः
വീരഭദ്രാദി ഗണങ്ങൾ നാനാവിധ രൂപങ്ങളുള്ളവർ—ചിലർ ക്ഷീണിതർ, ചിലർ വളഞ്ഞുനിൽക്കി നൃത്തം ചെയ്യുന്നവർ, ചിലർ കുഷ്മാണ്ഡംപോലെ ഉദരമുള്ളവർ, ചിലർ അതിസ്ഥൂലർ, ചിലർ ഖർവ്വർ; ചിലർക്കു ആനയോ പശുവോ പോലെയുള്ള മുഖം, ഗോകർണ്ണസദൃശ കാതുകൾ മുതലായവയും ഉണ്ട്।
Verse 41
घण्टाकर्णोष्टदशदोः पापरोगं विदारयन् वज्रासिदण्डचक्रेषुमुषलाङ्कुशमुद्गरान्
ഘണ്ടാകർണ്ണൻ അഷ്ടാദശഭുജൻ; പാപവും രോഗവും വിച്ഛേദിച്ചു നശിപ്പിക്കുന്നവൻ; വജ്രം, ഖഡ്ഗം, ദണ്ഡം, ചക്രം, ഇഷുക്കൾ (ബാണങ്ങൾ), മുഷലം, അങ്കുശം, മുദ്ഗരം എന്നിവ ധരിക്കുന്നു।
Verse 42
दक्षिणे तर्जनीं खेटं शक्तिं मुण्डञ्च पाशकं चापं घण्टां कुठारञ्च द्वाभ्याञ्चैव त्रिशूलकं घण्टामालाकुलो देवो विस्फोटकविमर्दनः
വലഭാഗത്തെ (കൈകളിൽ) തർജനി (ആജ്ഞാസൂചക മുദ്ര), ഖേടം (ഢാൽ), ശക്തി, മുണ്ഡം, പാശം, ചാപം, ഘണ്ട, കുഠാരം; കൂടാതെ രണ്ട് കൈകളിൽ ത്രിശൂലം. ഘണ്ടമാലകളാൽ അലങ്കൃതനായ ഈ ദേവൻ വിസ്ഫോടക (പൊട്ടിപ്പുണ്ണ്/ബ്ലിസ്റ്റർ രോഗം) ദമിപ്പിക്കുന്നവൻ।
Frequently Asked Questions
It codifies Devī-pratimā-lakṣaṇa: arm-counts, weapon allocations, fierce and benign variants, and correct worship-placement—especially Durgā’s navapadma (nine-lotus) locus with ordered tattva-based arrangement.
By treating iconographic precision and maṇḍala placement as dharmic discipline: correct form enables stable presence (āveśa), protection, and siddhi, while aligning worship with order (ṛta) and puruṣārtha—prosperity and welfare supporting liberation-oriented practice.