Agneya-vidya
The Science of Ritual Worship
Comprehensive instructions on Agni-based rituals, temple worship procedures, mantra recitation, and the sacred science of fire ceremonies.
Adhyayas in Agneya-vidya
Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
അഗ്നിദേവൻ വസിഷ്ഠനോട് അവതാരകഥയിൽ നിന്ന് മാറി സൃഷ്ടിവിവരണം പറയുന്നു; സൃഷ്ടി വിഷ്ണുവിന്റെ ലീലയും ഒരേസമയം സഗുണവും നിർഗുണവും ആണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവ്യക്ത ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്ന് വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രകൃതി-പുരുഷപ്രവേശം, തുടർന്ന് മഹത്, ത്രിവിധ അഹങ്കാരം, തന്മാത്രകളിലൂടെ ആകാശം മുതൽ പൃഥിവി വരെ മഹാഭൂതങ്ങളുടെ വികാസക്രമം സാംഖ്യാധിഷ്ഠിതമായി വിവരിക്കുന്നു. സാത്ത്വിക അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് മനസ്സും അധിഷ്ഠാത്രി ദേവതകളും, താമസ/തൈജസത്തിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രിയശക്തികളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ‘നാരായണ’ ജലവ്യുത്പത്തി, ഹിരണ്യാണ്ഡം, ഹിരണ്യഗർഭ ബ്രഹ്മാവ് അണ്ഡത്തെ ദ്യൗ-പൃഥിവിയായി വിഭജിച്ച് ആകാശം, ദിക്കുകൾ, കാലം, കൂടാതെ കാമം, ക്രോധം, രതി തുടങ്ങിയ മാനസിക ശക്തികൾ സ്ഥാപിക്കുന്നതും പറയുന്നു. തുടർന്ന് മേഘാദി വായുമണ്ഡല സൃഷ്ടി, പക്ഷികൾ, പർജന്യൻ, യജ്ഞാർത്ഥം വൈദിക ഛന്ദസ്സുകൾ-മന്ത്രങ്ങൾ, ഒടുവിൽ രുദ്രൻ, സനത്കുമാരൻ, ഏഴ് മാനസ ബ്രഹ്മർഷികൾ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ അർധനാരി വിഭജനത്തിലൂടെ ജീവസൃഷ്ടി—ഇങ്ങനെ സൃഷ്ടിയെ യജ്ഞക്രമത്തോടും ഫലപ്രാപ്തിയോടും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 18
Svāyambhuva-vaṁśa-varṇanam (Description of the Lineage of Svāyambhuva Manu)
അഗ്നി സൃഷ്ടിവിവരണത്തിൽ നിന്ന് മാറി വംശാനുക്രമധർമ്മത്തിന്റെ പുണ്യചരിത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സ്വായംഭുവ മനുവിന്റെ സന്തതി—പ്രിയവ്രതൻ, ഉത്താനപാദൻ, ശതരൂപ—എന്നിവരിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്, ധ്രുവന്റെ തപസ്സിന് വിഷ്ണുവിന്റെ അനുഗ്രഹമായി ധ്രുവലോകം/ധ്രുവപദം (ധ്രുവതാരസ്ഥാനം) ലഭിച്ചതായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് വംശത്തിൽ വേനനിൽ നിന്ന് പൃഥുവിന്റെ ഉദയം രാജർഷി ഭരണത്തിന്റെ മാതൃക; വസുന്ധരയെ ‘ദോഹനം’ ചെയ്ത് ധാന്യവും ജീവനും നിലനിർത്താൻ ധർമ്മവിധേയമായി വിഭവങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതിന്റെ പ്രതീകം കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ പ്രചേതസുകളുടെ തപസ്സുകൾ, മാരിഷയുമായുള്ള വിവാഹം, ദക്ഷന്റെ ജനനം; ദക്ഷൻ പുത്രിമാരെ ധർമ്മൻ, കശ്യപൻ, സോമൻ മുതലായവർക്ക് നൽകികൊണ്ട് സൃഷ്ടിവിസ്താരം നടത്തുന്നു. അവസാനം വിശ്വേദേവർ, സാധ്യർ, മരുതുകൾ, വസുക്കൾ, രുദ്രർ; സ്കന്ദന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ, ദിവ്യശില്പിയായ വിശ്വകർമ്മൻ എന്നിവ പട്ടികകളായി വരികയും, പുരാണത്തിലെ പട്ടിക-വംശങ്ങൾ യജ്ഞം, സമൂഹം, ശില്പം, ഭക്തിചരണം എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ജ്ഞാനസൂചികകളാണെന്ന് ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
ഈ അധ്യായത്തിൽ അഗ്നി സൃഷ്ടിവിവരണത്തിൽ നിന്ന് വംശാവലി-കോസ്മോളജിയിലേക്കു മാറി, കശ്യപന്റെ സന്തതികളെ മന്വന്തരങ്ങളിലുടനീളം ലോകങ്ങളെ നിറയ്ക്കുന്ന ദേവ, അർദ്ധദേവ, വൈരിവംശങ്ങളുടെ ഭൂപടമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം തുഷിതരും ആദിത്യന്മാരുടെയും പട്ടിക (വിഷ്ണു/ഇന്ദ്രൻ ഉൾപ്പെടെ സൗരദേവതകൾ) പറയുന്നു; തുടർന്ന് ദിതിയുടെ സന്തതിയായ ഹിരണ്യകശിപുവും ഹിരണ്യാക്ഷനും മുഖേന “യുഗംതോറും” പ്രതിപക്ഷശക്തികളുടെ ആവർത്തനചക്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദാനവശാഖകളിൽ പ്രഹ്ലാദൻ, ബലി, ബാണൻ മുതലായവർ വരുന്നു; പ്രഹ്ലാദന്റെ വിഷ്ണുഭക്തി ദൈത്യവംശത്തിനുള്ളിലും നൈതിക ശ്രേണിക്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ കശ്യപന്റെ ഭാര്യമാർ—പുലോമാ, കാലകാ, വിനതാ, കദ്രൂ, സുരസാ, സുരഭി മുതലായവർ—അവരിൽ നിന്ന് പക്ഷികൾ, നാഗങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, സസ്യലോകം എന്നിവ ഉദ്ഭവിച്ചതിനെ പ്രാതിസർഗം (ദ്വിതീയ സൃഷ്ടി) ആയി വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം ചിത്രരഥൻ, വാസുകി, തക്ഷകൻ, ഗരുഡൻ എന്നിവരും ദിക്പാലന്മാരും വഹിക്കുന്ന അധികാരങ്ങളോടെ ലോകഭരണക്രമം ക്രമബദ്ധമായി നിശ്ചയിച്ച്, യജ്ഞക്രമത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ധാർമ്മിക ഭരണത്തെ ഉറപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
ഭഗവാൻ അഗ്നി സർഗം (സൃഷ്ടി) സംബന്ധിച്ച ക്രമബദ്ധമായ വർഗ്ഗീകരണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം പ്രാകൃത സർഗം—ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആദിസൃഷ്ടിയായി മഹത് തത്ത്വം, തുടർന്ന് തന്മാത്രകളിൽ നിന്ന് സ്ഥൂല ഭൂതങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവം, പിന്നെ വൈകാരിക/ഐന്ദ്രിയക ഘട്ടത്തിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളും. തുടർന്ന് സ്ഥാവരങ്ങൾ, തിര്യക്സ്രോതസ് (മൃഗ-യോനികൾ), ഊർധ്വസ്രോതസ് ദേവന്മാർ, വാക്സ്രോതസ് മനുഷ്യർ എന്നീ പടികൾ; അവസാനം ‘അനുഗ്രഹ-സർഗം’ സത്ത്വ-തമസ് ഗുണങ്ങളുടെ നൈതിക-ആധ്യാത്മിക ഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ വംശപരമായ ഉദാഹരണം—ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാരിലും ഋഷി പരമ്പരകളിലും നിന്ന് ദിവ്യരും ഋഷികളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്, രുദ്രന്റെ ജനനവും നാമങ്ങളും, സതിയുടെ പാർവതിയായി പുനർജന്മവും. ഉപസംഹാരത്തിൽ നാരദാദി ഋഷികൾ ഉപദേശിച്ച സ്നാനപൂർവക സ്വായംഭുവ പരമ്പരയിലെ പൂജ—വിഷ്ണു മുതലായ ദേവാരാധനയിലൂടെ ഭുക്തിയും മുക്തിയും നേടാനുള്ള മാർഗ്ഗമെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
ഈ അധ്യായത്തിൽ വിഷ്ണു മുതലായ ദേവതകൾക്കു പ്രയോഗ്യമായ “സാമാന്യ-പൂജ”യുടെ മാനക ഘടന ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. അച്യുതനെ സപരിവാരമായി സർവ്വസാധാരണ നമസ്കാരത്തോടെ ആരംഭിച്ച്, പരിചര ദേവതകൾ, മണ്ഡല-സ്ഥാപനങ്ങൾ, രക്ഷ/ശക്തിവർധക അംശങ്ങൾ എന്നിവ ക്രമമായി വികസിപ്പിക്കുന്നു. ദ്വാര-ശ്രീ, വാസ്തു തുടങ്ങിയ സ്ഥലശക്തികൾ, കൂർമ–അനന്ത എന്നീ വിശ്വാധാരങ്ങൾ, കൂടാതെ താമര-പ്രതീകത്തിൽ ധർമ്മവും അതിന്റെ വിരുദ്ധഗുണങ്ങളും വിന്യസിക്കുന്നതും പറയുന്നു. തുടർന്ന് വിഷ്ണുവിന്റെ ആയുധങ്ങളും ബീജങ്ങളും (ശ്രീം, ഹ്രീം, ക്ലീം), ശിവപൂജയുടെ പൊതുവിധി (നന്ദി, മഹാകാലം മുതലായി), സൂര്യപൂജയിൽ ഹൃദയ/ശിരസ്/നേത്രാദി ന്യാസസദൃശ നിയോഗങ്ങൾ, കവചാംഗങ്ങൾ, രാഹു–കേതു ഉൾപ്പെടെ ഗ്രഹസമന്വയം എന്നിവ വിശദമാക്കുന്നു. മന്ത്രനിർമ്മാണനിയമങ്ങൾ (പ്രണവം, ബിന്ദു, ചതുര്ഥി + നമഃ)യും എള്ള്-നെയ്യ് ഹോമം വഴി പുരുഷാർത്ഥഫലദായക സമാപ്തിയും, പാഠഭേദങ്ങളുടെ സൂചനയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു।
Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സ്നാനം പൂജയ്ക്കുമുമ്പുള്ള അനിവാര്യ ശുദ്ധിവിധിയായി ക്രമീകരിക്കുന്നു. നൃസിംഹ/സിംഹ മന്ത്രത്തോടെ മൃത്തിക ഗ്രഹിച്ച് വിഭജിച്ച്, ഒരു ഭാഗം കൊണ്ട് ‘മനഃ-സ്നാനം’ ചെയ്ത് ശുദ്ധി ആദ്യം അന്തർലോകത്താണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. നിമജ്ജനം, ആചമനം കഴിഞ്ഞ് ന്യാസം ചെയ്ത് സിംഹമന്ത്രജപത്തോടെ രക്ഷാ/ദിഗ്ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുന്നു; ത്വരിതാ അല്ലെങ്കിൽ ത്രിപുരാ രക്ഷാമന്ത്രഭേദങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അഷ്ടാക്ഷര മന്ത്രത്തോടെ ഹൃദയത്തിൽ ഹരി-ജ്ഞാനം സ്ഥാപിച്ച്, വാസുദേവ-ജപത്തോടെ തീർത്ഥജലം സംസ്കരിച്ച്, വൈദിക മന്ത്രങ്ങളാൽ ദേഹശുദ്ധി നടത്തി മൂർത്തിപൂജ ചെയ്യുന്നു. അഘമർഷണം, ശുദ്ധവസ്ത്രധാരണം, കരജലശുദ്ധി, നാരായണമന്ത്രത്തോടെ പ്രാണായാമം, ദ്വാദശാക്ഷരത്തോടെ അർഘ്യം, കൂടാതെ യോഗപീഠം മുതൽ ദിക്പാലർ, ഋഷികൾ, പിതൃഗണങ്ങൾ വരെ ആവാഹന-ജപവിധി ഉണ്ട്. അവസാനം എല്ലാവരെയും സ്വസ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് പ്രേഷിച്ച് അങ്ങസംഹാരം നടത്തി പൂജാസ്ഥലത്തിലേക്ക് ചെന്നു, മൂലമന്ത്രാധിഷ്ഠിത സമാപന-സ്നാനത്തിലൂടെ മറ്റു പൂജകൾക്കും പുനർപ്രയോഗയോഗ്യമായ മാതൃക സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 23
Chapter 23 — पूजाविधिकथनम् (The Account of the Rules of Worship)
ഈ അധ്യായത്തിൽ നാരദൻ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ശാസ്ത്രീയമായ വൈഷ്ണവ പൂജാക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം പാദപ്രക്ഷാലനം, ആചമനം, മൗനം, രക്ഷാകർമ്മങ്ങൾ; തുടർന്ന് കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിഞ്ഞ ആസനം, മുദ്ര, ബീജധ്യാനം—നാഭിയിൽ ‘യം’ ഉഗ്രവായുരൂപം, ഹൃദയത്തിൽ ‘ക്ഷൗം’ തേജോമയ നിധിരൂപം—ദിക്കുകളിലാകെ അഗ്നിയാൽ മലദഹനം, ആകാശചന്ദ്രനെപ്പോലെ ഇറങ്ങുന്ന അമൃതധാരയാൽ സൂക്ഷ്മദേഹസ്നാനം, സുഷുമ്നാ-നാഡികളിലൂടെ അതിന്റെ സഞ്ചാരം. പിന്നെ കരശുദ്ധി, അസ്ത്രമന്ത്രം, വ്യാപകസ്ഥാപനം, ഹൃദയം-ശിരസ്-ശിഖാ-കവചം-അസ്ത്രം-നേത്രം മുതലായ അവയവങ്ങളിൽ പൂർണ്ണ ന്യാസം. വേദിയുടെ ക്രമീകരണം (വർധനി ഇടത്ത്, ദ്രവ്യങ്ങൾ വലത്ത്), മന്ത്രപ്രോക്ഷണത്തോടെ സംസ്കാരം, യോഗപീഠ നിർമ്മാണത്തിൽ ദിശാനുസൃതമായി ഗുണങ്ങളും പ്രതിഗുണങ്ങളും വിന്യാസം. പദ്മമണ്ഡലം ധ്യാനിച്ച് ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ദേവതയെ ആവാഹിച്ച് മണ്ഡലത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; പുണ്ഡരീകാക്ഷ-വിദ്യ പ്രകാരം അർഘ്യം, പാദ്യം, ആചമനം, മധുപർകം, സ്നാനം, വസ്ത്രം, ആഭരണം, ധൂപം, ദീപം തുടങ്ങിയ ഉപചാരങ്ങൾ. തുടർന്ന് ആയുധചിഹ്നങ്ങൾ, പരിവാരം, ദിക്പാലപൂജ; ജപം, പ്രദക്ഷിണ, സ്തുതി, അർഘ്യത്തോടെ സമാപനം, ‘അഹം ബ്രഹ്മ; ഹരിസ് ത്വം’ എന്ന താദാത്മ്യവാക്യം. അവസാനം ഏക രൂപപൂജയിൽ നിന്ന് നവവ്യൂഹക്രമത്തിലേക്ക് വിരൽ-ദേഹന്യാസങ്ങളോടെ പ്രവേശവും ചില പാഠഭേദങ്ങളുടെ സൂചനയും ഉണ്ട്.
Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
ഈ അധ്യായത്തിൽ നാരദൻ ഇഷ്ടസിദ്ധി നൽകുന്ന അഗ്നികാര്യവിധി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഹോമകുണ്ഡ നിർമ്മാണത്തിന് വാസ്തുസദൃശമായ സൂക്ഷ്മ അളവുകൾ—കയറുകൊണ്ട് അളക്കൽ, ഖനനം, മേഖല (ഉയർന്ന അരിക്) നിർമ്മാണം, യോനി-ചാനലിന്റെ ക്രമാനുസൃത വീതികൾ, നിർദ്ദിഷ്ട ചരിവും ദിശയും—വിശദമായി പറയുന്നു. വൃത്തം, അർദ്ധചന്ദ്രം, പദ്മാകാരം തുടങ്ങിയ പര്യായ കുണ്ഡരൂപങ്ങളും, ശ്രുക്/ശ്രുവ, സ്രുവപാത്രം എന്നിവയുടെ അങ്കുലി-അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള അനുപാതങ്ങളും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദർഭ പാളികളായി വിരിക്കുക, പാത്രന്യാസം, പ്രണീതജലം തയ്യാറാക്കൽ, പ്രോക്ഷണം, നെയ്യിന്റെ ആജ്യസംസ്കാരം, പ്രണവത്തെ ഏകത്വ മന്ത്രതത്ത്വമായി കരുതി ഹോമക്രമം എന്നിവ വരുന്നു. ഗർഭാധാനം മുതൽ സമാവർത്തനം വരെയുള്ള സംസ്കാരങ്ങളെ വൈഷ്ണവ അഗ്നിപൂജയുമായി ഏകീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവസാനം ബീജശുദ്ധി, ബ്രഹ്മാണ്ഡധ്യാനം, ലിംഗപരിണാമം തുടങ്ങിയ അന്തർമുഖ ധ്യാനം, ഗുരുനേതൃത്വത്തിലുള്ള ദീക്ഷാംഗങ്ങൾ, വിശ്വക്സേനയ്ക്ക് ആഹുതികൾ, കൂടാതെ ഉപസംഹാരം—ഭോഗി ലൗകികഫലം നേടും, മുമുക്ഷു ഹരിയിൽ ലയിക്കും—എന്ന് ഭുക്തി-മുക്തികളുടെ ഐക്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 25
Explanation of the Vāsudeva and Related Mantras (वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्)
ഈ അധ്യായത്തിൽ നാരദൻ വാസുദേവ-മന്ത്രസമ്പ്രദായത്തോടും ചതുര്വ്യൂഹത്തോടും (വാസുദേവ, സങ്കർഷണ, പ്രദ്യുമ്ന, അനിരുദ്ധ) ബന്ധപ്പെട്ട ഉപാസനാലക്ഷണങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു. ഗ്രന്ഥം പ്രണവവും ‘നമോ’ പ്രയോഗങ്ങളും കൊണ്ട് മന്ത്രനിർമ്മാണം, സ്വര-ബീജങ്ങൾ (അ, ആ, അം, അഃ) കൂടാതെ ദീർഘ-ഹ്രസ്വസ്വരങ്ങളും സ്ഥാനനിയമങ്ങളും വഴി അങ്ങ–ഉപാങ്ങഭേദം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഷഡംഗ ബീജ-ന്യാസവും ദ്വാദശാംഗ മൂല-ന്യാസവും വഴി ഹൃദയം, ശിരസ്, ശിഖ, കവചം, നേത്രങ്ങൾ, അസ്ത്രം മുതലായ സ്ഥാനങ്ങളിൽ മന്ത്രഭാഗങ്ങളുടെ വിന്യാസം വിവരിക്കുന്നു. ഗരുഡ/വൈനതേയ, പാഞ്ചജന്യ ശംഖം, കൗസ്തുഭം, സുദർശനം, ശ്രീവത്സം, വനമാല, അനന്തൻ തുടങ്ങിയ ദിവ്യചിഹ്നങ്ങളിൽ ബീജസമൂഹങ്ങളുടെ വിനിയോഗം ഭക്തിയെയും ധ്വനിതത്ത്വത്തെയും ഏകീകരിക്കുന്നു. ഭൂതങ്ങൾ, വേദങ്ങൾ, ലോകങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ബുദ്ധി-അഹങ്കാരം-മനം-ചിത്തം എന്നിവയും 26 തത്ത്വങ്ങൾ വരെ വ്യൂഹക്രമസംബന്ധവും വിശദമാക്കുന്നു. അവസാനം ദിക്പാലന്മാരോടുകൂടിയ മണ്ഡലപൂജ, കർണികാമധ്യ ദേവതകൾ, വിശ്വരൂപ-വിശ്വക്സേന ഉപാസന എന്നിവയിലൂടെ സ്ഥിരതയും രാജവിജയവും പോലുള്ള ഫലങ്ങൾ പറയുന്നു.
Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
മുന് അധ്യായത്തിലെ മന്ത്രപ്രദര്ശനത്തിനു ശേഷം ഇവിടെ മുദ്രാ-ലക്ഷണം വിശദീകരിക്കുന്നു—ദേവസന്നിധി മുതലായ കര്മ്മഫലങ്ങള് ഉളവാക്കുന്ന യാഗീയ കൈസങ്കേതങ്ങളുടെ നിര്ണായക ചിഹ്നങ്ങളും രൂപങ്ങളും. നാരദന് ഹൃദയസന്നിഹിതമായി ചെയ്യുന്ന ‘അഞ്ജലി’യെ പ്രധാന നമസ്കാരമുദ്രയായി നിര്ദ്ദേശിച്ച്, ഭക്തിയെയാണ് സാങ്കേതികവിധിയുടെ പ്രവേശദ്വാരമാക്കി സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടര്ന്ന് ഇടത് മുഷ്ടി, മേലോട്ടുയര്ന്ന അങ്കുഷ്ഠം, വലത് അങ്കുഷ്ഠത്തിന്റെ പിടിത്ത/ഗ്രഥനപ്രവര്ത്തി തുടങ്ങിയ സൂക്ഷ്മ ദേഹചലനക്രമം മന്ത്രവിദ്യയുടെ അംശമായി വിവരിക്കുന്നു. വ്യൂഹത്തില് സാധാരണ–അസാധാരണ മുദ്രാഭേദവും, ചെറുവിരലില് നിന്ന് ക്രമമായി വിടര്ത്തി ഉണ്ടാക്കുന്ന എട്ട് മുദ്രകളുടെ അനുക്രമവും പറയുന്നു. ബീജപ്രയോഗം, സിദ്ധി മുതലായ ലക്ഷ്യങ്ങളില് പാഠാന്തരസൂചന, വരാഹമുദ്രയും അങ്ങനാ-മുദ്രകളുടെ പരമ്പരയും ഉള്പ്പെടുന്നു. അവസാനം വലതുഭാഗത്ത് അതേ രൂപം സംകോചിപ്പിച്ച് പ്രതിബിംബമായി നിര്വഹിക്കുമ്പോള് ശരിയായ വിന്യാസം മുദ്രാസിദ്ധി നല്കുന്നു എന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു।
Adhyaya 27
Dīkṣāvidhi-kathana (Explanation of the Rite of Initiation)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മുൻപത്തെ മുദ്രാപ്രദർശനത്തിൽ നിന്ന് ദീക്ഷാവിധിയിലേക്കുള്ള ക്രമബദ്ധമായ മാറ്റം കാണിക്കുന്നു. നാരദൻ വൈഷ്ണവ ദീക്ഷയിൽ പദ്മാകാര മണ്ഡലത്തിൽ ഹരിപൂജ, രക്ഷാവിധാനം (നരസിംഹ-ന്യാസം, ‘ഫട്’യുക്ത മന്ത്രത്തോടെ കടുകുവിത്ത് ചിതറിക്കൽ) കൂടാതെ പ്രാസാദ-രൂപത്തിൽ ശക്തി-പ്രതിഷ്ഠ എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഔഷധി, പഞ്ചഗവ്യ അഭിഷേകങ്ങൾ, കുശയാൽ പ്രോക്ഷണം, നാരായണാന്ത മന്ത്രങ്ങളാൽ സംസ്കാരങ്ങൾ, കുംഭപൂജയും അഗ്നിപൂജയും നടക്കുന്നു; വാസുദേവ, സങ്കർഷണ, പ്രദ്യുമ്ന, അനിരുദ്ധ എന്നീ വ്യൂഹനാമങ്ങളിൽ പക്വ ഹവി അർപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദേശികൻ സൃഷ്ടിക്രമത്തിൽ പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് പൃഥിവിവരെ തത്ത്വങ്ങളെ ശിഷ്യനിൽ ന്യാസമായി സ്ഥാപിച്ച്, സംഹാരക്രമത്തിൽ ഹോമം വഴി അവയെ പ്രത്യാഹരിച്ച്/ശുദ്ധീകരിച്ച് പൂർണാഹുതി വരെ കൊണ്ടുപോയി ബന്ധമോക്ഷ ലക്ഷ്യം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. മന്ത്ര-ക്രിയകളിലെ പല പാഠഭേദങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവസാനം ഗൃഹസ്ഥൻ, സാധകൻ, ദരിദ്ര/തപസ്വി/കുട്ടി മുതലായവരുടെ യോഗ്യതയും ശക്തിദീക്ഷയുടെ സാധ്യതയും പറയുന്നു.
Adhyaya 28
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ദീക്ഷാവിവരണത്തിന് ശേഷം നാരദൻ അഭിഷേകവിധാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. അഭിഷേകം ആചാര്യനും സാധക-ശിഷ്യനും സിദ്ധി നൽകുന്നതും രോഗശമനത്തിന് ചികിത്സാത്മക കർമവുമാണെന്ന് പറയുന്നു. രത്നാലങ്കൃതവും പ്രതിമയുക്തവുമായ കുംഭങ്ങൾ മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് കിഴക്ക് മുതലായ ദിശാക്രമത്തിൽ ക്രമമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഇത് ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ വിന്യാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കർമം സഹസ്രാവർത്തിയായി, അല്ലെങ്കിൽ ശേഷിയനുസരിച്ച് ശതാവർത്തിയായി ആവർത്തിച്ച് ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. മണ്ഡപ-മണ്ഡലത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ പീഠത്തിൽ കിഴക്കും ഈശാനവും അഭിമുഖമായി പ്രതിഷ്ഠിച്ച് വാസ്തു-തർക്കം ചേർക്കുന്നു. ആചാര്യർ, പുത്രകൻ എന്നിവരുടെ തയ്യാറെടുപ്പ്, അഭിഷേകത്തിനുതന്നെ പൂജ, ഗീത/പാഠം പോലുള്ള മംഗളധ്വനികളോടെ വിധി പുരോഗമിക്കുന്നു. അവസാനം യോഗപീഠബന്ധിത ഉപകരണങ്ങളുടെ പ്രദാനം, ഗുരുവിന്റെ സമയവ്രതപ്രഖ്യാപനം, രഹസ്യപാലനവും ശാസനവും വഴി ശിഷ്യന് പരമ്പരയുടെ പൂർണ്ണാവകാശം ലഭ്യമാകുന്നു.
Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മന്ത്രസാധനയ്ക്കായി പവിത്രക്ഷേത്രമായി സർവതോഭദ്ര മണ്ഡലം നിർമ്മിച്ച് പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്ന കർശനവിധി വിശദീകരിക്കുന്നു. ശുദ്ധഭൂമി, മുൻപൂജ എന്നിവയ്ക്കുശേഷം ചതുരജാലം പദ്മാവരണങ്ങളായ പീഠം, വീഥിക, ദ്വാരങ്ങൾ എന്നിവയായി വിന്യസിച്ച് ദിക്കുദേവതകളും വൈദികവിഭാഗങ്ങളും നിശ്ചയിക്കുന്നു; തത്ത്വങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, അന്തഃകരണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ബഹുസ്തര വിന്യാസവും പറയുന്നു. തുടർന്ന് വർണ്ണനിയമങ്ങൾ, വർണ്ണദ്രവ്യങ്ങൾ, ശോധന-രേഖാങ്കനക്രമം, അങ്കുല-ഹസ്ത-കര അളവുകൾ, കൂടാതെ ബീജ/മന്ത്ര/വിദ്യ ജപമാനങ്ങളും പുരശ്ചരണശാസനയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പിന്നെ മണ്ഡലഘടനയെ യോഗദേഹമായി—നാഡികൾ, ഹൃദയപദ്മം, ബീജശക്തിയുടെ കിരണങ്ങൾ—വ്യാഖ്യാനിച്ച് സ്ഥൂല ശബ്ദമൂർത്തി, സൂക്ഷ്മ പ്രകാശമയ ഹൃദയരൂപം, ചിന്താതീത പരമപദം വരെ ക്രമധ്യാനം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അവസാനം 9, 25, 26 മുതലായ വിപുല വ്യൂഹവിന്യാസങ്ങൾ, ദ്വാരാലങ്കാരനിയമങ്ങൾ, ശുഭമായ മർത്ത്യേഷ്ട്യ മണ്ഡലം എന്നിവ പറഞ്ഞ് പവിത്ര രൂപകല്പന ഉപാസനയും സാക്ഷാത്കാരവും ക്രമപ്പെടുത്തുന്നതായി കാണിക്കുന്നു.
Adhyaya 30
Chapter 30: मण्डलविधिः (Maṇḍala-vidhi) — Procedure for the Maṇḍala
ഈ അധ്യായം മണ്ഡലലക്ഷണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള മുൻ ചർച്ച സമാപിപ്പിച്ച് വിധിനിർദ്ദേശങ്ങളിലേക്കു മാറുന്നു. നാരദൻ താമര-ആധാരിത മണ്ഡലത്തിലെ പൂജാക്രമം പറയുന്നു—മദ്ധ്യപദ്മത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അങ്ഗങ്ങളോടുകൂടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ആരാധിക്കണം; അപ്പോൾ മണ്ഡലം വെറും രേഖാചിത്രമല്ല, ദൈവസാന്നിധ്യത്തിന്റെ ജീവന്ത ക്ഷേത്രമാകും. കിഴക്കൻ പദ്മഖണ്ഡത്തിൽ പദ്മനാഭ വിഷ്ണുവിനെ നിയോഗിച്ച് ദിശ/ദളക്രമത്തിൽ ദേവതകളുടെ ക്രമബദ്ധ വിന്യാസം കാണിക്കുന്നു. ഇതാണ് അഗ്നേയവിദ്യയുടെ രീതി: പവിത്ര ജ്യാമിതി, മന്ത്രാധിഷ്ഠിത പൂജ, ധാർമ്മിക ക്രമം എന്നിവ ഒന്നായി ചേർന്ന് ഭക്തിയോടുകൂടിയ, ആവർത്തിക്കാവുന്ന ശാസ്ത്രീയ സാധനയെ സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 31
Chapter 31 — मार्जनविधानं (The Procedure of Mārjana / Purificatory Sprinkling)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ‘മാർജന’ എന്ന സംരക്ഷണവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു—സ്വയംരക്ഷയ്ക്കും മറ്റുള്ളവരുടെ സംരക്ഷണത്തിനുമായി ചെയ്യുന്ന ശുദ്ധികര പ്രോക്ഷണം/തളിക്കൽ. അധ്യായാരംഭത്തിൽ പരമാത്മാവിനോടുള്ള നമസ്കാരങ്ങളും വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങൾ (വരാഹ, നരസിംഹ, വാമന, ത്രിവിക്രമ, രാമ, വൈകുണ്ഠ, നര) എന്നിവർക്കുള്ള വന്ദനവും ഉണ്ടായി; സത്യം, സ്മൃതി, മന്ത്രശക്തി എന്നിവയിലൂടെ രക്ഷ സിദ്ധമാകുന്നു എന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദുഃഖം, പാപം, ശത്രുകൃത അഭിചാരം, ദോഷ/സന്നിപാതഭേദങ്ങളായ രോഗങ്ങൾ, പല ഉറവിടങ്ങളിലെ വിഷങ്ങൾ, കൂടാതെ ഗ്രഹ‑പ്രേത‑ഡാകിനി‑വേതാള‑പിശാച‑യക്ഷ‑രാക്ഷസാദി ഉപദ്രവങ്ങൾ ശമിപ്പിക്കുകയും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ക്രമങ്ങൾ വിശദമാകുന്നു. സുദർശനവും നരസിംഹനും ദിശാരക്ഷകരായി ആഹ്വാനിക്കപ്പെടുകയും ‘മുറിക്കു‑മുറിക്കു’ പോലുള്ള ആവർത്തനമന്ത്രങ്ങളാൽ വേദന‑രോഗങ്ങളുടെ ഛേദനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനം കുശയെ വിഷ്ണു/ഹരി സ്വരൂപമായി, അപാമാർജനകത്തെ രോഗനിവാരക ‘അസ്ത്രം’ ആയി തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, മന്ത്രജപം‑ദ്രവ്യകർമ്മം‑ഭക്തിതത്ത്വം ഏകീകരിച്ച അഗ്നേയവിദ്യയുടെ സംരക്ഷണതന്ത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
അഗ്നേയ-വിദ്യയുടെ തുടർബോധനത്തിൽ, ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി നിർവാണ-ദീക്ഷ മുതലായ ദീക്ഷാസന്ദർഭങ്ങളിൽ സംസ്കാരങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്തെ സ്ഥാപിച്ച്, സാധകനെ ‘ദൈവിക’ ജീവിതരീതിയിലേക്ക് ഉയർത്തുന്ന നാല്പത്തെട്ട് സംസ്കാരങ്ങളുടെ സമഗ്രവിധാനം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഗർഭാധാനം, പുംസവനം, സീമന്തോന്നയനം, ജാതകർമ്മം, നാമകരണം എന്നീ ജീവിത-സംസ്കാരങ്ങളെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ ശേഷം, ഗൃഹ്യ-ശ്രൗത മേഖലകളിലെ പാകയജ്ഞങ്ങൾ, ആവർത്ത ശ്രാദ്ധങ്ങൾ, ഋതുകർമങ്ങൾ, കൂടാതെ ഹവിര്യജ്ഞങ്ങൾ—ആധാനം, അഗ്നിഹോത്രം, ദർശം, പൗർണമാസം—എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം സോമയാഗ-പ്രണാലികളിൽ അഗ്നിഷ്ടോമവും അതിന്റെ വിപുലീകരണങ്ങളും പേരോടെ പറഞ്ഞ്, അശ്വമേധത്തെ ‘ഹിരണ്യ’ വിശേഷണങ്ങളോടും ദയ, ക്ഷാന്തി, ആർജവം, ശൗചം മുതലായ എട്ട് നൈതികഗുണങ്ങളോടും ബന്ധിപ്പിച്ച് യാഗശക്തിയെ ധാർമ്മികശുദ്ധിയുമായി ചേർക്കുന്നു. ഉപസംഹാരത്തിൽ ജപം, ഹോമം, പൂജ, ധ്യാനം എന്നീ സാധനകളാൽ സംസ്കാരപരിപൂർത്തി നേടി ഭുക്തി-മുക്തി ലഭിക്കുകയും, രോഗവും അന്തർദോഷവും ഇല്ലാതെ ദേവസമമായി ജീവിക്കാമെന്നും പറയുന്നു.
Adhyaya 33
Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं (The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet)
അഗ്നിദേവൻ പവിത്രാരോഹണത്തെ ഹരിയുടെ വാർഷിക ആരാധനാകാലമായി നിർണ്ണയിക്കുന്നു—ആഷാഢം മുതൽ കാർത്തികം വരെ, പ്രതിപദ പ്രധാന തിഥി; മറ്റ് ദേവതകൾക്ക് അവരുടെ തിഥിക്രമം (ഉദാ. ശിവ/ബ്രഹ്മ ദ്വിതീയ മുതൽ) അനുസരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പവിത്രസൂത്രത്തിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പും നിർമ്മാണവും (ബ്രാഹ്മണീ നൂലിയത് ശ്രേഷ്ഠം; അല്ലെങ്കിൽ ശുദ്ധീകരിച്ചത്), തന്തു ത്രിഗുണ/നവഗുണ വർധനം, ഗ്രന്ഥികളുടെ എണ്ണം (12-ഗ്രന്ഥി വകഭേദങ്ങൾ), വിഗ്രഹത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്ന സ്ഥാനങ്ങൾ (മുട്ട്/കടി/നാഭി മുതൽ മേല്ഭാഗം വരെ), മാലാ-പ്രമാണം (108/1008; അങ്കുലമാനം) എന്നിവ പറയുന്നു. വസ്ത്വപസാരണം, ക്ഷേത്രപാല-ദ്വാരപൂജ, ബലി, കൂടാതെ ഭൂതശുദ്ധിയിൽ മന്ത്രോദ്ഘാതങ്ങളാൽ തന്മാത്ര-ഭൂതലയ (പൃഥ്വി→ജലം→അഗ്നി→വായു→ആകാശം), തുടർന്ന് ദേഹശുദ്ധി, ദിവ്യദേഹധ്യാനം, ഹൃദയപദ്മത്തിലെ മാനസയാഗം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം ന്യാസം, കവച/അസ്ത്രരക്ഷ, വൈഷ്ണവ വ്യൂഹ-ആവരണ പ്രതിഷ്ഠ, രക്ഷാസൂത്രബന്ധനം, വ്രതാചാരം (ഉപവാസം, കാമ-ക്രോധനിയന്ത്രണം) എന്നിവയാൽ ലൗകിക സമ്പൂർണ്ണതയും ആത്മീയ ഫലസിദ്ധിയും ലഭിക്കുന്നു.
Adhyaya 34
Chapter 34 — होमादिविधिः (The Procedure for Homa and Related Rites)
അഗ്നിദേവൻ ക്രമബദ്ധമായ ഹോമവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു—സ്ഥലവും ഉപാസകനും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് അഗ്നി-പ്രതിഷ്ഠ, ആഹുതികൾ, മോക്ഷബന്ധ ധ്യാനം വരെ. ആദ്യം യാഗസ്ഥലം പ്രോക്ഷണമന്ത്രങ്ങളാൽ പവിത്രമാക്കി വേദദേഹസദൃശമായ മണ്ഡലം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു; തുടർന്ന് തോരണപൂജ, ദിക്സ്ഥാപനം, ദ്വാരപാലവന്ദനം, അസ്ത്രമന്ത്രപുഷ്പനിക്ഷേപം വഴി വിഘ്നനാശം. ഭൂതശുദ്ധി, ന്യാസം, മുദ്രകൾ കഴിഞ്ഞ് രക്ഷാവിധാനം—കടുക്ക്ഷേപം, പഞ്ചഗവ്യസിദ്ധീകരണം, പല കലശങ്ങളുടെ സ്ഥാപനം; ലോകപാലർക്കായി പത്ത് കലശങ്ങൾ, ഈശാന കോണിൽ വർധനീസഹിത കുംഭത്തിൽ ഹരിയും അസ്ത്രവും പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഹോമയാന്ത്രികം—ശ്രുക്/ശ്രുവ, പരിധി, ഇധ്മ ക്രമീകരണം, പ്രണീതാ/പ്രോക്ഷണീ ജലം, ചരുപാകം, രേഖാചിത്രണം, യോനി-മുദ്രാപ്രദർശനം, കുണ്ഡത്തിൽ അഗ്നിസ്ഥാപനം. കുണ്ഡലക്ഷ്മി (ത്രിഗുണാത്മക പ്രകൃതി) അഗ്നിമധ്യേ ധ്യേയ; അഗ്നി ജീവ-മന്ത്രങ്ങളുടെ യോനി, മുക്തിദാതാവ് എന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം സമിധയും ആഹുതികളും നിശ്ചിത സംഖ്യയിൽ (108 ഉൾപ്പെടെ) അർപ്പിച്ച്, ഏഴുനാവുള്ള വൈഷ്ണവ അഗ്നിയെ അനേകം സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തമായി ധ്യാനിക്കുന്നു।
Adhyaya 35
Chapter 35: पवित्राधिवासनादिविधिः (Method of Consecrating the Pavitra and Related Rites)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠ മഹർഷിയോട് പവിത്രങ്ങളുടെ അധിവാസനം (പ്രതിഷ്ഠാപന)യും അതോടനുബന്ധമായ രക്ഷാ‑പൂർവസിദ്ധി കർമങ്ങളും ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം സമ്പാത ഹോമ‑പ്രോക്ഷണം, തുടർന്ന് നരസിംഹമന്ത്രംകൊണ്ട് മന്ത്രശക്തി, അസ്ത്രമന്ത്രംകൊണ്ട് ഗോപനം/രക്ഷണം നടത്തുന്നു. യാഗപാത്രങ്ങൾ വസ്ത്രം ചുറ്റി സ്ഥാനത്ത് വെച്ച് ബിൽവമിശ്രിത ജലത്തിൽ പ്രോക്ഷിച്ച് വീണ്ടും ജപംകൊണ്ട് സശക്തമാക്കുന്നു. കുംഭത്തിനരികെ രക്ഷാവിധി, ഉപകരണങ്ങളുടെ ദിക്കുന്യാസം, വ്യൂഹബന്ധം (സങ്കർഷണ, പ്രദ്യുമ്ന, അനിരുദ്ധ) നിർണ്ണയം; ഭസ്മ‑എള്ള്, ഗോമയം, സ്വസ്തിമുദ്രയിട്ട മണ്ണ് മുതലായ ശുദ്ധികാരകങ്ങൾ വയ്ക്കുന്നു. ഹൃദയ/ശിരസ്/ശിഖാ മന്ത്രങ്ങളാൽ ദർഭ‑ജലം, ധൂപം, ദിക്കർപ്പണങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുന്നു; പുടികയിൽ ചന്ദനം, ജലം, അക്ഷതം, തൈര്, ദൂർവ. ഗൃഹം ത്രിസൂത്രംകൊണ്ട് പരിരക്ഷിച്ച് കടുക് വിതറി, വാതിലുകൾ പൂജിക്കുന്നു; വിഷ്ണു‑കുംഭകർമ്മത്തിൽ ‘വിഷ്ണുതേജസ്’ ഉത്ഭവിച്ച് പാപനാശം ചെയ്യുന്നു. ഗന്ധ‑പുഷ്പ‑അക്ഷതങ്ങളോടെ പവിത്രം ആദ്യം ഗുരുവിനും പരിവാരത്തിനും, പിന്നെ മൂലമന്ത്രംകൊണ്ട് ഹരിക്കും അർപ്പിച്ച് പ്രാർത്ഥന, ബലി, കുംഭസജ്ജ, മണ്ഡലസിദ്ധി, രാത്രിജാഗരണം‑പുരാണപാഠം നടക്കുന്നു; ചിലർക്കു നിയമ‑ഇളവുകൾ ഉണ്ടെങ്കിലും ഗന്ധ‑പവിത്രകം ഒരിക്കലും ഒഴിവാക്കരുത്।
Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠമുനിയോട് പവിത്ര (പവിത്രക) ആരോപണത്തിന്റെ വാർഷിക പ്രായശ്ചിത്ത‑ശുദ്ധിവിധി വിവരിക്കുന്നു; നിത്യപൂജയിലെ വീഴ്ചകൾ പരിഹരിക്കാനാണ് ഇത്. പ്രാതഃസ്നാനം, ദ്വാരപാലപൂജ, ഏകാന്തസ്ഥലത്തിൽ ഒരുക്കം എന്നിവയ്ക്കുശേഷം മുൻപ് ഉപയോഗിച്ച സംസ്കാരദ്രവ്യങ്ങളും പഴകിയ നൈവേദ്യങ്ങളും നീക്കി ദേവതയെ പുനഃപ്രതിഷ്ഠിച്ച് പൂജ പുതുക്കുന്നു. പഞ്ചാമൃതം, കഷായക്വാഥങ്ങൾ, സുഗന്ധജലം എന്നിവകൊണ്ട് സ്നാപനം, ഹോമം, നൈമിത്തിക പൂജ; വിഷ്ണു‑കുംഭാവാഹനം, ഹരിയോടുള്ള പ്രാർത്ഥന, ഹൃദാദി മന്ത്രങ്ങളാൽ മന്ത്രസംസ്കാരം നടക്കുന്നു. തുടർന്ന് പവിത്രം ധരിച്ച്/സ്ഥാപിച്ച് ദേവതയ്ക്ക് അർപ്പിക്കുകയും ദ്വാരപാലർ, ആസനം, ഗുരു, പരിചാരകർ എന്നിവർക്കും സമർപ്പണം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. പൂർണാഹുതിയാൽ പ്രായശ്ചിത്തം സമാപിക്കുന്നു; 108 എണ്ണത്തിൽ ജപ‑ഹോമങ്ങൾ, സമൃദ്ധ പുഷ്പ‑മാല്യാർപ്പണങ്ങൾ പൂർണത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ക്ഷമയാചനം, ബലി‑ദക്ഷിണ, ബ്രാഹ്മണസത്കാരം, പവിത്രത്തിന്റെ വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്കുള്ള വിസർജനം; ഉപയോഗിച്ച പവിത്രം ബ്രാഹ്മണന് ദാനം ചെയ്താൽ തന്തുസംഖ്യാനുസൃത പുണ്യം, വംശോന്നതി, ഒടുവിൽ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു।
Adhyaya 37
Chapter 37 — सर्वदेवपवित्रारोहणविधिः (Procedure for Installing the Pavitra for All Deities)
ഭഗവാൻ അഗ്നി, വിഷ്ണുവിന്റെ പവിത്രാരോപണ ഉപദേശത്തിനു ശേഷം, എല്ലാ ദേവന്മാർക്കും ബാധകമായ ‘സർവദേവ-പവിത്രാരോപണ’ വിധി പൊതുവായി വിശദീകരിക്കുന്നു. പവിത്രം ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള പാവന ഉപകരണമാകുന്നു; ശുദ്ധ ദ്രവ്യം, ശരിയായ മന്ത്രധ്വനി, സംസ്കൃത അഗ്നി-ഹോമശക്തി എന്നിവയുമായി ചേർന്നാൽ കർമ്മം സിദ്ധിക്കുന്നു—ദ്രവ്യശുദ്ധി, ശബ്ദനിശ്ചിതത്വം, ഹോമബലം ഒന്നിക്കുന്നു. ദേവനെ ജഗത്-യോനി/മൂലം, സൃഷ്ടികർത്താവ് എന്നു സംബോധിച്ച് പരിവാരസഹിതം ആവാഹനം ചെയ്ത് പ്രാതഃകാലത്ത് പവിത്രകം അർപ്പിക്കുന്നു. ഈ കർമ്മത്തിന് ‘പവിത്രാരോപണം’ എന്ന പേര് വ്യക്തമാകുന്നു; വർഷം മുഴുവൻ ചെയ്ത പൂജയുടെ ഫലം നൽകുന്ന ശുദ്ധികരണമായി, മുൻ അർപ്പണങ്ങളെ മുദ്രവച്ച് പരിപൂർണമാക്കുന്ന വാർഷിക പരിശോധനയായി ഇതിനെ പറയുന്നു. ശിവൻ, സൂര്യൻ, വാണേശ്വരൻ, ശക്തിദേവൻ മുതലായവർക്കായി പ്രത്യേക സ്വീകരമന്ത്രങ്ങൾ നൽകിയിരിക്കുന്നു. സൂത്രം/യജ്ഞോപവീതം നാരായണൻ, അനിരുദ്ധൻ, സങ്കർഷണൻ, കാമദേവൻ, വാസുദേവൻ എന്നിവരാൽ വ്യാപ്തമാണെന്ന് വ്യാഖ്യാനിച്ച് സംരക്ഷണം, സമൃദ്ധി, ആരോഗ്യം, വിദ്യ, സന്തതി, നാല് പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം പവിത്രകത്തെ ദിവ്യലോകത്തിലേക്ക് പ്രേഷണം/വിസർജനം ചെയ്ത് ചക്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു; പാഠഭേദങ്ങളുടെ സൂചന പരമ്പരാഗത സംക്രമണചരിത്രം കാണിക്കുന്നു.
Adhyaya 38
Chapter 38 — देवालयनिर्माणफलं (The Merit of Constructing a Temple)
അഗ്നി പറയുന്നു—ദേവാലയം, പ്രത്യേകിച്ച് വാസുദേവന്റെ ക്ഷേത്രം, സ്ഥാപിക്കുന്നത് അനേകം ജന്മങ്ങളിലെ സഞ്ചിതപാപം നശിപ്പിക്കുന്നു; പ്രവർത്തിയിൽ സന്തോഷിച്ച് സഹായിക്കുന്നവർക്കും പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു. നിർമ്മാണം, പരിപാലനം, ലേപനം, തൂത്തുവാരൽ, ഇഷ്ടിക നൽകൽ, കുട്ടികളുടെ കളിയിൽ മണൽകൊണ്ട് ക്ഷേത്രം പണിയുന്നതുപോലും ധർമ്മകൃത്യം; വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തിയും വംശോന്നതിയും ഫലിക്കുന്നു. കപടമോ ആഡംബരമോ സ്വർഗ്ഗഫലം നൽകില്ല. ഏക, ത്രി, പഞ്ച, അഷ്ട, ഷോഡശ അംശങ്ങളുള്ള പ്രാസാദരൂപങ്ങൾക്ക് അനുസരിച്ച് ലോകഫലങ്ങൾ; ഉയർന്ന ക്ഷേത്രങ്ങൾക്ക് ഭുക്തി-മുക്തി, പരമ വൈഷ്ണവായതനത്തിന് മോക്ഷം. ധനം ക്ഷണഭംഗുരം; ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം, ദ്വിജദാനം, കീർത്തനം, സ്തുതി എന്നിവയിൽ വിനിയോഗിക്കുന്നത് ശ്രേഷ്ഠം. വിഷ്ണു സർവകാരണം സർവവ്യാപി; അവന്റെ ധാമസ്ഥാപനം പുനർജന്മനിവൃത്തിക്ക് ഹേതു. പ്രതിമാനിർമ്മാണവും പ്രതിഷ്ഠയും സംബന്ധിച്ച ഫലതുലന, ദ്രവ്യഭേദങ്ങൾ, പ്രതിഷ്ഠയിൽ അനന്തഫലം പറയുന്നു. യമാജ്ഞപ്രകാരം ക്ഷേത്രനിർമ്മാതാക്കളും പ്രതിമാപൂജകരും നരകഗ്രഹണത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിവാകുന്നു; അവസാനം ഹയഗ്രീവോക്ത പ്രതിഷ്ഠാവിധിയുടെ പ്രാരംഭം വരുന്നു।
Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
ഹയഗ്രീവൻ പ്രതിഷ്ഠാവിധാനത്തിന്റെ മുൻഅംഗമായി ഭൂമി ധർമ്മവിധിപൂർവം കൈവശപ്പെടുത്തലും ശുദ്ധീകരണക്രമവും വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം ഹയശീർഷതന്ത്രം മുതലായ തന്ത്രങ്ങളെ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് പാഞ്ചരാത്ര/താന്ത്രിക പരമ്പരയുടെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ആരെല്ലാം പ്രതിഷ്ഠ നടത്താം, മിഥ്യാചാര്യന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ, പുറംചിഹ്നങ്ങളല്ല തന്ത്രപാരംഗത്യമാണു സദ്ഗുരുവിന്റെ അടയാളം എന്നും പറയുന്നു. പിന്നെ വാസ്തു-യോജനയിൽ ദേവതകൾ വാസസ്ഥലത്തേക്കു മുഖം തിരിക്കണം; ദിശാനുസൃത സ്ഥാപനം—അഗ്നി, യമ, ചണ്ഡിക, വരുണ, വായു, നാഗ, കുബേര/ഗുഹ, ഈശാന മേഖലയിലെ ദേവതകൾ—എന്നിങ്ങനെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അളവ്-അനുപാതം, അതിർത്തി-പരിധി എന്നിവയിൽ ജാഗ്രതയ്ക്കുശേഷം ഭൂമിശോധനം, ഭൂതബലി, അഷ്ടദിക്കുകളിലും അഷ്ടാക്ഷരമന്ത്രത്തോടെ സത്തു വിതറൽ, തുടർന്ന് ഉഴുതലും പശുക്കളുടെ കാൽമുദ്രയാൽ സ്ഥലം സ്ഥിരപ്പെടുത്തലും വിധിക്കുന്നു. അവസാനം ത്രസരേണു മുതൽ പദ്മഹസ്തം വരെ അളവുശൃംഖല പറഞ്ഞ് ശുദ്ധിയും നിർമ്മാണശാസ്ത്രവും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി ഭൂമി-കർമ്മത്തെ വാസ്തു-പുരുഷന്റെ പുരാണ-യജ്ഞീയ തത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു—ദേവന്മാർ ഒരു ഭയങ്കര സത്തയെ കീഴടക്കി ഭൂമിയിൽ ശയിപ്പിച്ചതിനാൽ സ്ഥലം തന്നെ പവിത്ര ദേഹമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് साधകൻ 64-പദ മണ്ഡലത്തിൽ പദങ്ങളിലും അർധപദങ്ങളിലും ദേവത/ശക്തികളെ വിന്യസിച്ച് നെയ്യ്, അക്ഷത, പുഷ്പം, ധാന്യം, മാംസം, തേൻ, പാൽവികാരങ്ങൾ, വർണ്ണദ്രവ്യങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ഹോമ-ബലി അർപ്പിക്കുന്നു; ശുഭശക്തികൾ പോഷിക്കപ്പെടുകയും അസുരവിഘ്നം, പാപം, രോഗം എന്നിവ ശമിക്കയും ചെയ്യുന്നു. നിർമ്മാണത്തിന് മുമ്പ് രക്ഷസുകൾ, മാതൃഗണങ്ങൾ, പിശാചുകൾ, പിതൃകൾ, ക്ഷേത്രപാലകർ മുതലായ അനുബന്ധ സത്തകൾക്ക് ബലി നൽകുന്നത് സ്ഥല-സൗഹാർദ്ദത്തിനുള്ള അനിവാര്യ മുൻവ്യവസ്ഥയായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് പ്രതിഷ്ഠാ ക്രമത്തിൽ കുംഭസ്ഥാപനം (മഹീശ്വര/വാസ്തുരൂപം വർധനീയോടുകൂടെ), ബ്രഹ്മാ-ദിക്പാല കുംഭങ്ങൾ, പൂർണാഹുതി, മണ്ഡലപ്രദക്ഷിണ, നൂൽ-ജലരേഖांकन, ഖനനം, മദ്ധ്യകൂപ ഒരുക്കം, ചതുര്ഭുജ വിഷ്ണുവിന് അർഘ്യം, കൂടാതെ ശുഭ നിക്ഷേപങ്ങൾ—വെള്ളപ്പൂക്കൾ, ദക്ഷിണാവർത്ത ശംഖ്, വിത്തുകൾ, മണ്ണ്—വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം വാസ്തുശാസ്ത്ര മുന്നറിയിപ്പ്: ജലനിലവരെ ഖനിച്ച് ശല്യം (മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിദേശ തടസ്സവസ്തു) കണ്ടെത്തി നീക്കണം; ശകുന-ലക്ഷണങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കും, നീക്കാതിരുന്നാൽ മതിൽവികാരം, ഗൃഹസ്വാമിയുടെ ദുഃഖം മുതലായ ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാകും—ഇങ്ങനെ ആത്മീയ ശുദ്ധിയും എഞ്ചിനീയറിംഗ് ജാഗ്രതയും ഏകീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 41
Chapter 41 — शिलाविन्यासविधानं (The Procedure for Laying the Stones / Foundation Setting)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ശിലാ-വിന്യാസവും പാദ-പ്രതിഷ്ഠയും ഉപദേശിച്ച്, ക്ഷേത്രനിർമ്മാണം വെറും എഞ്ചിനീയറിംഗ് അല്ല; അത് സംസ്കാരരൂപമായ പ്രതിഷ്ഠാക്രമമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. ക്രമമായി മണ്ഡപസജ്ജീകരണം, യാഗക്രമങ്ങൾ; തുടർന്ന് കുംഭ-ന്യാസവും ഇഷ്ടകാ-ന്യാസവും; ദ്വാരസ്തംഭങ്ങളുടെ അളവുകൾ; ഖനനം ഭാഗികമായി നിറച്ച് സമതലത്തിൽ വാസ്തുപൂജ. നന്നായി ചുട്ട ഇഷ്ടകകളുടെ അങ്കുല-മാപങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ശിലാ-ആധാരിത വികൽപ്പത്തിൽ പല കുംഭങ്ങളോടുകൂടിയ സ്ഥാപനം. പഞ്ച-കഷായം, സർവൗഷധി-ജലം, ഗന്ധ-തോയം എന്നിവകൊണ്ട് ശിലാസന്ധാനം/സ്ഥിരീകരണം; ‘ആപോ ഹി ഷ്ഠാ’, ‘ശം നോ ദേവീ’, പവമാനീ, വരുണസൂക്തങ്ങൾ, ശ്രീസൂക്തം എന്നിവയുടെ മന്ത്രസമുച്ചയം. തുടർന്ന് ഹോമം—ആഘാര, ആജ്യ-ഭാഗ, വ്യാഹൃതി ആഹുതികൾ, പ്രായശ്ചിത്തവിധാനം. ആചാര്യൻ ഇഷ്ടകകളിലും ദിക്കുകളിലും ദേവതാ-ശക്തികളുടെ ന്യാസം ചെയ്ത് മദ്ധ്യത്തിൽ ഗർഭാധാനം നടത്തുന്നു; ലോഹം, രത്നം, ആയുധം മുതലായവയോടെ ഗർഭകലശങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു; താമ്രപദ്മപാത്രത്തിൽ ഭൂമിയെ ആവാഹനം ചെയ്ത് കൂപകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കുന്നു—ഗോമൂത്രപ്രോക്ഷണം, രാത്രികാല ഗർഭാധാനം, ദാനം. അവസാനം പീഠബന്ധത്തിന്റെ അളവുകൾ, നിർമ്മാണാനന്തരം വീണ്ടും വാസ്തുയജ്ഞം, ക്ഷേത്രസങ്കൽപ-നിർമ്മാണപുണ്യപ്രശംസ, ഗ്രാമദ്വാരങ്ങളുടെ ദിക്കുനിയമങ്ങൾ എന്നിവ പറയുന്നു।
Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഹയഗ്രീവൻ പ്രാസാദനിർമ്മാണത്തിന്റെ പൊതുവിധി വിശദീകരിക്കുന്നു—ചതുരാകൃതിയിലുള്ള സ്ഥലത്തെ പതിനാറ് ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ഗർഭന്യാസം, ഭിത്തിവിഭാഗം, അനുപാതാനുസൃത ഉയരം എന്നിവ നിശ്ചയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രതിമയും അതിന്റെ പീഠമായ പിണ്ഡികയും ആധാരമാക്കിയ അളവുപദ്ധതി പറഞ്ഞ് ഗർഭഗൃഹവും ഭിത്തിമാനങ്ങളും നിർണ്ണയിക്കുകയും, ശിഖരം ഭിത്തിഉയരത്തിന്റെ ഇരട്ടിയാകണമെന്ന് വിധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രദക്ഷിണാപഥത്തിന്റെ വ്യാപ്തി, രഥക പ്രക്ഷേപങ്ങൾ, ശിഖര–ശുകനാസങ്ങളുടെ സൂത്രം (കയർ) ഉപയോഗിച്ചുള്ള സജ്ജീകരണം, സിംഹചിഹ്നം, വേദി, കലശം മുതലായ അലങ്കാരസ്ഥാപനം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. ദ്വാരത്തിന്റെ ജ്യാമിതി സ്ഥിരം—ഉയരം വീതിയുടെ ഇരട്ടി—ഉദുംബരാദി ശുഭമരം, ചണ്ഡ–പ്രചണ്ഡ, വിശ്വക്സേന, ശ്രീ തുടങ്ങിയ ദ്വാരപാലദേവതകളുടെ നിയമവും ഉണ്ട്. പ്രാകാരത്തിന്റെ ഉയരം പ്രാസാദത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന്, ഗോപുരം അല്പം കുറവ്; വരാഹ, നരസിംഹ, ശ്രീധര, ഹയഗ്രീവ, ജാമദഗ്ന്യാദി ദിക്കനുസൃത പ്രതിഷ്ഠകൾകൊണ്ട് സ്ഥലം പവിത്രമാക്കുന്നു. ചില പാഠഭേദങ്ങളിൽ ഭിന്നഭിന്ന ഭിന്നാംശ അളവുകൾ സൂചിപ്പിച്ച് ശാസ്ത്രീയ കൃത്യതയും ധാർമ്മിക മംഗളതയും ഊന്നിപ്പറയുന്നു।