Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
മുമ്പത്തെ സമുഹ പ്രതിഷ്ഠാ വിവരണത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠ മഹർഷിയോട് ജീർണോദ്ധാര-വിധാനം ഉപദേശിക്കുന്നു—ജീർണമായതോ ദോഷമുള്ളതോ തകർന്നതോ ആയ പവിത്ര പ്രതിഷ്ഠകളെ ശരിയായി കൈകാര്യം ചെയ്യൽ. അലങ്കരിച്ച വിഗ്രഹത്തെ സ്നാനം കഴിപ്പിച്ച് അത് സ്ഥിരവും സേവയോഗ്യവും ആണെങ്കിൽ നിലനിർത്തണം; അത്യധികം ക്ഷയിച്ചാൽ ഉപേക്ഷിക്കണം. പകരം വേണമെങ്കിൽ ആചാര്യൻ മുൻപുപോലെ പുതിയ വിഗ്രഹം സ്ഥാപിച്ച് സംഹാര-വിധിയാൽ പഴയ രൂപത്തിൽ നിന്നുള്ള തത്ത്വങ്ങളെ പിൻവലിച്ച് മൂലത്തിൽ ലയിപ്പിക്കുന്നു. വസ്തുഭേദപ്രകാരം വിസർജനം—മരരൂപം പിളർത്തി അഗ്നിയിൽ ദഹിപ്പിക്കൽ, ശിലാരൂപം ജലത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കൽ, ലോഹ/രത്നരൂപം വസ്ത്രം മൂടി വാഹനത്തിൽ ആദരത്തോടെ കൊണ്ടുപോകൽ. അവസാനം നാരസിംഹ-മന്ത്ര ഹോമം, ജലാർപ്പണത്തിന് വാദ്യസഹിതം, ഗുരുവിന് ദക്ഷിണ; അളവും സാമഗ്രിയും അതേ ദിവസം നിശ്ചയിക്കണമെന്ന് ഊന്നുന്നു. കിണർ, കുളം, തടാകം തുടങ്ങിയ പൊതുജലസൗകര്യങ്ങളുടെ ജീർണോദ്ധാരം മഹാപുണ്യദായകമെന്ന് പ്രത്യേകമായി പറയുന്നു।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समुदायप्रतिष्ठाकथनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्टितमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारविधानं भगवानुवाच जीर्णाद्धारविधिं वक्ष्ये भूषितां स्नपयेद्गुरुः अचलां विन्यसेद्गेहे अतिजीर्णां परित्यजेत्
ഇങ്ങനെ ആദിമ മഹാപുരാണമായ അഗ്നിപുരാണത്തിൽ ‘സമുദായ-പ്രതിഷ്ഠാകഥനം’ എന്ന അറുപത്താറാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി അറുപത്തേഴാം അധ്യായം—‘ജീർണോദ്ധാരവിധാനം’ ആരംഭിക്കുന്നു. ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: “ജീർണോദ്ധാരത്തിന്റെ വിധി ഞാൻ പറയുന്നു. ഗുരു അലങ്കരിച്ച പ്രതിമയെ സ്നാനം ചെയ്യിക്കണം; അചല പ്രതിമയെ ഗൃഹം/ക്ഷേത്രത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം; അത്യന്തം ജീർണമായ പ്രതിമയെ ഉപേക്ഷിക്കണം (പുതിയത് സ്ഥാപിക്കണം).”
Verse 2
व्यङ्गां भग्नां च शैलाढ्यां न्यसेदन्यां च पूर्ववत् संहारविधिना तत्र तत्त्वान् संहृत्य देशिकः
രൂപം/മൂർത്തി വികൃതമോ ഭഗ്നമോ ശൈലഭാരത്താൽ ഭാരമുള്ളതോ ആണെങ്കിൽ, ആചാര്യൻ മുൻപുപോലെ മറ്റൊന്ന് സ്ഥാപിക്കണം; അവിടെ സംഹാരവിധിയാൽ തത്ത്വങ്ങളെ സംഹരിച്ചു മൂലത്തിൽ ലയിപ്പിക്കണം।
Verse 3
सहस्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद् गुरुः दारवीं दारयेद्वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेज्जले
നാരസിംഹമന്ത്രത്തോടെ ആയിരം ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം ഗുരു അതിനെ (പ്രതിഷ്ഠിത വസ്തു) പുറത്തെടുക്കണം. മരവസ്തു അഗ്നിയിൽ പിളർക്കണം; ശൈലജ വസ്തു ജലത്തിൽ എറിയണം।
Verse 4
धातुजां रत्नजां वापि अगाधे वा जले ऽम्बुधौ यानमारोप्य जीर्णाङ्गं छाद्य वस्त्रादिना नयेत्
അത് ധാതുജമോ രത്നജമോ, അല്ലെങ്കിൽ സമുദ്രത്തിലെ അഗാധജലത്തിൽ (ലഭിച്ചതോ) ആയാലും—ജീർണ്ണ ദേഹം/അംഗം വാഹനത്തിൽ കയറ്റി, വസ്ത്രാദികളാൽ മൂടി കൊണ്ടുപോകണം।
Verse 5
वादित्रैः प्रक्षिपेत्तोये गुरवे दक्षिणां ददेत् यत्प्रमाणा च यद्द्रव्या तन्मानां स्थापयेद्दिने कूपवापीतडागादेर्जीर्णोद्धारे महाफलं
വാദ്യങ്ങളോടുകൂടി (വിധിനിർദ്ദേശിത ദ്രവ്യം) ജലത്തിൽ പ്രക്ഷിപ്തമാക്കുകയും ഗുരുവിന് ദക്ഷിണ നൽകുകയും വേണം. ഏത് അളവുകളും ഏത് ദ്രവ്യങ്ങളും ആവശ്യമായാലും അവയുടെ മാനങ്ങൾ അതേ ദിവസം തന്നെ നിശ്ചയിക്കണം. കിണർ, വാപി, തടാകം മുതലായവയുടെ ജീർണ്ണോദ്ധാരത്തിൽ മഹാഫലം ലഭിക്കുന്നു।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes saṃhāra-vidhi with tattva-saṃhāra (ritual withdrawal of constitutive principles) before removal, plus material-specific disposal (wood to fire, stone to water, metal/gem carried away respectfully) and the requirement that measurements and materials be fixed on the same day.
It frames renovation as dharmic stewardship: preserving sanctity through correct rites (saṃhāra and re-installation), honoring the guru through dakṣiṇā, and treating civic waterworks renovation as high merit—integrating disciplined action (karma) with purity of worship and social welfare.