Vrata & Dharma-shastra
Ritual Vows & Sacred Observances
Prescriptions for vratas (religious vows), fasting observances, festival rites, and their spiritual merit according to dharma-shastra.
Adhyayas in Vrata & Dharma-shastra
Adhyaya 175
Chapter 175 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni: Expiations)
ഈ അധ്യായം പ്രായശ്ചിത്തോപദേശചക്രം സമാപിപ്പിച്ച്, അവയെ അഗ്നിപുരാണത്തിലെ ധർമ്മസംരക്ഷണത്തിന്റെ വിപുല പദ്ധതിയിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു. ആഗ്നേയ രീതിയിൽ പ്രായശ്ചിത്തം വെറും ശിക്ഷയല്ല; അപരാധാനന്തരം സാധകനെ ശാസ്ത്രീയ ക്രമത്തിലേക്ക് വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്ന പുനഃസ്ഥാപനാത്മക കർമ-വിജ്ഞാനമാണ്. വ്രതത്തിന്റെ ഔപചാരിക നിർവചനത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പ് പ്രായശ്ചിത്തം അവസാനിപ്പിക്കുന്നത് ഒരു തുടർച്ച സൂചിപ്പിക്കുന്നു—ശാസനം തകരുമ്പോൾ പ്രായശ്ചിത്തം പരിഹരിക്കുന്നു, ശാസനം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ വ്രതം തടഞ്ഞും രൂപാന്തരപ്പെടുത്തിയും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് ഉപദേശകസ്വരത്തിൽ നൈതിക ഉദ്ദേശം, ആചാരകൃതി, സാമൂഹിക ഉത്തരവാദിത്വം എന്നിവയെ കൃത്യവും ആവർത്തിക്കാവുന്നതുമായ നടപടികളോട് ബന്ധിപ്പിച്ച് ആത്മീയ പുരോഗതി കാണിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റം അടുത്ത അധ്യായത്തിലെ കാലനിർണ്ണയ-നിയമഘടനയ്ക്ക് തയ്യാറെടുപ്പുമാണ്; സമയം, ആഹാരം, ശുദ്ധി, മന്ത്രം, ദാനം എന്നീ നിയമങ്ങൾ—ശുദ്ധീകരണത്തിനും അനുഷ്ഠാനത്തിനും ഒരേ സാങ്കേതിക പിന്ബലം—ലൗകിക സ്ഥിരതയും മോക്ഷവും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു.
Adhyaya 176
Pratipadā-vratāni (Vows Observed on the Lunar First Day)
ഭഗവാൻ അഗ്നി പ്രതിപദാ-ആധാരിത വ്രതങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധമായ വിവരണം ആരംഭിച്ച്, ചാന്ദ്രമാസത്തിലെ ആദ്യ തിഥിയെ വർഷം മുഴുവൻ പാലിക്കേണ്ട ശാസനകളുടെ പുണ്യപ്രവേശദ്വാരമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. കാർത്തിക, ആശ്വയുജ, ചൈത്ര മാസങ്ങളിലെ പ്രതിപദയെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ തിഥിയെന്ന് പറഞ്ഞ് കാലത്തെ ദേവതാ-കേന്ദ്രിത ഉപാസനയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വ്രത-സാങ്കേതികം: ഉപവാസനിയമങ്ങൾ (ദീർഘ അന്നത്യാഗം, നിയന്ത്രിത ഭക്ഷണക്രമം), ‘ഓം തത് സത് ബ്രഹ്മണേ നമഃ’ എന്ന മന്ത്രജപം ഗായത്രിയോടൊപ്പം, കൂടാതെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ധ്യാനം—സ്വർണവർണ്ണൻ, ജടാധാരി, അക്ഷമാലയും സ്രുവങ്ങളും ധരിച്ച്, കമണ്ഡലുസഹിതം. ദാനം നൈതിക ഫലമായി ചേർക്കുന്നു—ശേഷിയനുസരിച്ച് പാലുദാനം; ഫലങ്ങൾ: ശുദ്ധി, സ്വർഗ്ഗഭോഗം, ബ്രാഹ്മണന് ലോകസമൃദ്ധി. തുടർന്ന് മാർഗശീർഷത്തിലെ ധന്യവ്രതം നക്തനിയമവും ഹോമവും സഹിതം, പിന്നെ ഒരു വർഷം അഗ്നിപൂജ, അവസാനം കപിലാ പശുവിന്റെ ദാനം. അധ്യായാന്ത്യം ശിഖീ-വ്രതം പറഞ്ഞ് വൈശ്വാനര പദം/ധാമം പ്രാപ്തി ഫലമെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഭുക്തിയും ഉന്നതഗതിയും വ്രതാചരണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 177
Adhyāya 177 — Dvitīyā-vratāni (Observances for the Lunar Second Day)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ദ്വിതീയാ-തിഥിയെ ആധാരമാക്കിയ വ്രതങ്ങളുടെ ക്രമം വിവരിക്കുന്നു; മാസ–പക്ഷ–തിഥി കൃത്യത ഭുക്തിയും മുക്തിയും—ഇരട്ട ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കും ആചാരചട്ടക്കൂടാകുന്നു. ആദ്യം ദ്വിതീയാ-വ്രതം: പുഷ്പാഹാരം (പൂക്കൾ മാത്രം ആഹാരമായി) പാലിച്ച് അശ്വിനീകുമാരന്മാരെ പൂജിച്ചാൽ സമൃദ്ധി, സൗന്ദര്യം, സ്വർഗ്ഗ്യ പുണ്യം ലഭിക്കും; കാർത്തിക ശുക്ല ദ്വിതീയയുടെ ഒരു ഭേദത്തിൽ യമപൂജയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശ്രാവണ കൃഷ്ണ ദ്വിതീയയിലെ അശൂന്യ-ശയന വ്രതം—ഗൃഹപരമ്പര നിലനിർത്താൻ അഗ്നി, ദേവതകൾ, പിതൃകൾ, ദാമ്പത്യ ഐക്യം എന്നിവ സംരക്ഷിക്കുക; ശ്രീ (ലക്ഷ്മി) സഹിത വിഷ്ണുവിനെ ആവാഹനം ചെയ്ത് പൂജ, പ്രതിമാസം സോമനു മന്ത്രസഹിത അർഘ്യം, ഘൃതഹോമം, രാത്രിനിയമം, കൂടാതെ ദാനക്രമം (പ്രധാനമായി ശയ്യ, ദീപങ്ങൾ, പാത്രങ്ങൾ, കുട, പാദുക, ആസനം, കലശം, പ്രതിമ, ഭാണ്ഡം). കാർത്തിക ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ കാന്തി-വ്രതം—രാത്രി മാത്രം ഭക്ഷണം, ബല–കേശവ പൂജയാൽ തേജസ്, ആയുസ്സ്, ആരോഗ്യം. അവസാനം പൗഷ ശുക്ല ദ്വിതീയ മുതൽ നാലുദിവസത്തെ ശിഷ്ണു-വ്രതം—ക്രമമായി സ്നാനങ്ങൾ (കടുക്, കരിമ്പെരുക്/കറുത്ത എള്ള്, വചാ, സർവൗഷധി), കൃഷ്ണ/അച്യുത/അനന്ത/ഹൃഷീകേശ നാമങ്ങളാൽ പുഷ്പന്യാസസഹിത പൂജ, ചന്ദ്രാർഘ്യം വിശേഷണങ്ങളോടെ, ഫലമായി ദീർഘ ശുദ്ധി; പാഠഭേദങ്ങളും രാജാക്കന്മാർ, സ്ത്രീകൾ, ദേവന്മാർ എന്നിവരുടെ ആചാരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 178
Tṛtīyā-vratāni (Vows for the Third Lunar Day): Lalitā Tṛtīyā, Mūla-Gaurī Vrata, and Saubhāgya Observances
ഭഗവാൻ അഗ്നി ദ്വിതീയാ-വ്രതങ്ങളിൽ നിന്ന് തൃതീയാ-വ്രതങ്ങളിലേക്കു മാറി, അവ ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നതാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ല തൃതീയയിൽ മൂല-ഗൗരീ വ്രതം—ഗൗരിയുടെ ഹര (ശിവൻ) വിവാഹസ്മരണം—എള്ളുസ്നാനശുദ്ധിയോടെ ആരംഭിച്ച്, ഗൗരിയോടൊപ്പം ശംഭുവിനെ ‘സ്വർണ്ണഫലങ്ങൾ’ മുതലായ മംഗളോപഹാരങ്ങളാൽ സംയുക്തമായി പൂജിക്കണമെന്ന് വിധിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മന്ത്ര-ന്യാസ/അംഗ-ന്യാസത്തിന്റെ ദീർഘക്രമം—പാദം മുതൽ ശിരസ് വരെ വിവിധ അവയവങ്ങളിൽ ദിവ്യ നാമ-ശക്തികളുടെ വിന്യാസം—ദേഹപൂജയിൽ ശിവ-ശക്തി തത്ത്വത്തെ ഏകീകരിക്കുന്നു. പുഷ്പങ്ങൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, മാസാനുസൃത അർപ്പണക്രമം, ഒടുവിൽ ദാനവിധി—ബ്രാഹ്മണ ദമ്പതികളെ ആദരിക്കൽ, വസ്തുസമൂഹദാനം, കൂടാതെ പശുക്കളോടുകൂടിയ സ്വർണ്ണ ഉമാ–മഹേശ്വര പ്രതിമാദാനം—വിവരിക്കുന്നു. വൈശാഖം, ഭാദ്രപദം/നാഭസ്യം, മാർഗശീർഷം എന്നിവയിൽ പര്യായകാലങ്ങൾ; രണ്ടാമത്തെ രീതിയിൽ ആവർത്തിച്ച പൂജയും മൃത്യുഞ്ജയ ജപവും ഉണ്ട്. അവസാനം സൗഭാഗ്യ-വ്രതം (പ്രത്യേകിച്ച് ഫാൽഗുണ തൃതീയയിൽ ലവണത്യാഗം)യും തൃതീയകളിലെ ദേവീ രൂപക്രമവും പറഞ്ഞ് സൗഭാഗ്യവും സ്വർഗ്ഗഫലവും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 179
Caturthī-vratāni (Vows of the Fourth Lunar Day)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ചതുർഥി ആധാരിത വ്രതങ്ങളെ ക്രമബദ്ധമായി വിശദീകരിച്ച്, അവ ഭുക്തിയും മുക്തിയും—ഇരട്ടഫലം നൽകുന്ന সাধനകളാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ പാഠ/ഹസ്തപ്രതി-ഭേദത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചെറിയ സൂചന, തുടർന്ന് മാസം-തിഥി പ്രത്യേകവിധികൾ. മാഘ ശുക്ല ചതുർഥിയിൽ ഉപവാസവും പൂജയും; പൂജയുടെ കേന്ദ്രമായി ദേവന്റെ ‘ഗുണ’ത്തെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പഞ്ചമിവരെ എള്ള്-അന്ന നൈവേദ്യത്തോടെ വർഷം മുഴുവൻ നിർവിഘ്ന ക്ഷേമം; മൂലമന്ത്രം “ഗം സ്വാഹാ”, “ഗാം” മുതലായവ ഉപയോഗിച്ച ഹൃദയാദി അങ്കന്യാസം. “ആഗച്ഛ ഉൽക്കാ”യാൽ ആവാഹനം, “ഗച്ഛ ഉൽക്കാ”യാൽ വിസർജനം; ഗുഗ്ഗുലു സുഗന്ധം, മോദക നൈവേദ്യം, കൂടാതെ ഗണേശ-ഗായത്രി ശൈലിയിലുള്ള അധികമന്ത്രം. അവസാനം ഭാദ്രപദ ചതുർഥി കൃച്ഛ്രം, ഫാൽഗുണ ചതുർഥി രാത്രിയുപവാസം ‘അവിഘ്നാ’, ചൈത്ര ചതുർഥിയിൽ ദമനം/ദൂർവയോടെ ഗണപൂജ—ഇവയെ മംഗളവും ശുദ്ധിയും നൽകുന്ന വ്രതസാങ്കേതികമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 180
Chapter 180 — Pañcamī-vratāni (The Pañcamī Observances)
വ്രതഖണ്ഡത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി പഞ്ചമി-വ്രതങ്ങളുടെ നിശ്ചിതവിധാനം ഉപദേശിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ തത്സമയവും പരമവുമായ ഫലങ്ങൾ—ആരോഗ്യം, സ്വർഗ്ഗഫലം, മോക്ഷം—ലഭിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ മന്ത്ര/പാഠത്തിലെ പാഠാന്തര സൂചന നൽകി ശുദ്ധോച്ചാരണം, ക്രിയാശുദ്ധി എന്നിവയുടെ പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ നഭസ്, നഭസ്യ, ആശ്വിന, കാർത്തിക മാസങ്ങളിൽ ഈ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണമെന്ന് കാലധർമ്മം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. വാസുകി, തക്ഷക, പൂജ്യ, കാലിയ, മണിഭദ്ര, ഐരാവത, ധൃതരാഷ്ട്ര, കർക്കോടക, ധനഞ്ജയ എന്നീ നാഗന്മാരുടെ സ്മരണ-ജപം രക്ഷാകരവും മംഗളകരവും. ഫലമായി നിർഭയത, ദീർഘായുസ്സ്, ജ്ഞാനം, യശസ്, സമൃദ്ധി എന്നിവ ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു।
Adhyaya 181
Vows of the Sixth Lunar Day (Ṣaṣṭhī-vratāni)
അഗ്നിദേവൻ വ്രതഖണ്ഡത്തിലെ തിഥി-കേന്ദ്രിത ഉപദേശത്തിൽ പഞ്ചമി വ്രതങ്ങളിൽ നിന്ന് ഷഷ്ഠി വ്രതങ്ങളിലേക്കു മാറി, ഷഷ്ഠി തിഥിയെ ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്ന കർമ്മസന്ധിയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അധ്യായാരംഭത്തിൽ ഷഷ്ഠി ആചരങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു; ഒരു പാഠത്തിൽ കാർത്തികത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭമെന്നു പറയപ്പെടുമ്പോൾ, കൈയെഴുത്തുപ്രതികളിൽ മറ്റു ആരംഭങ്ങൾ/പാഠഭേദങ്ങളും കാണുന്നു. മുഖ്യാചാരങ്ങളിൽ നിയന്ത്രിത ആഹാരം (ചിലിടത്ത് ഫലാഹാരം, ചിലിടത്ത് ശുദ്ധമായ ലളിത ഏകഭോജനം) കൂടാതെ അർഘ്യാദി അർപ്പണങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ഭാദ്രപദത്തിലെ ഷഷ്ഠിയിൽ ചെയ്യുന്ന ‘സ്കന്ദ-ഷഷ്ഠി’ വ്രതം അക്ഷയഫലദായകമെന്നു പറയുന്നു; പിന്നെ മാർഗശീർഷത്തിൽ ആചരിക്കേണ്ട ‘കൃഷ്ണ-ഷഷ്ഠി’ വ്രതം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവസാനം ഒരു വർഷം അന്നത്യാഗം ഭോഗവും മോക്ഷവും—ഇരുപുരുഷാർത്ഥങ്ങളും നൽകുമെന്നു പറഞ്ഞ്, ശാസനാനുഷ്ഠാനത്തെ പരമാർത്ഥവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 182
Saptamī-vratāni (Vows of the Seventh Lunar Day)
ഷഷ്ഠീ-വ്രതവിഭാഗം അവസാനിച്ചതിന് പിന്നാലെ അഗ്നിദേവൻ സപ്തമീ-വ്രതങ്ങളുടെ ഉപദേശം ആരംഭിച്ച്, വ്രതഖണ്ഡത്തിലെ തിഥി-ആധാരിത ധർമ്മക്രമം തുടർക്കുന്നു. സപ്തമിയുടെ കേന്ദ്രം സൂര്യ/അർക്കാരാധനയാണ്; ഇതിലൂടെ ഭുക്തിയും മുക്തിയും ലഭിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് മാഘ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ വിധിപൂർവം പൂജിച്ചാൽ ശോകമോചനം ലഭിക്കുമെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഭാദ്രത്തിൽ അർക്കപൂജ ഇഷ്ടഫലം വേഗത്തിൽ നൽകും; പൗഷ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ഉപവാസത്തോടെ അർക്കാരാധന പാപനാശക തപസ്സായി പറയുന്നു. മാഘ കൃഷ്ണ സപ്തമീ സർവ്വസിദ്ധിദായിനി, ഫാൽഗുണ ശുക്ല സപ്തമീ ‘നന്ദാ’യുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സൂര്യവ്രതം, മാർഗശീർഷ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ അപരാജിതാ സപ്തമിയും സ്ത്രീകൾക്കായി വാർഷിക പുത്രീയാ സപ്തമിയും വിധിക്കുന്നു—ഇങ്ങനെ കാലക്രമാചാരം, സൂര്യകേന്ദ്രിത ഭക്തി, വ്രതഘടന എന്നിവ ചേർന്ന് പ്രായോഗിക മോക്ഷസാധനയായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു।
Adhyaya 183
Aṣṭamī-vratāni — Jayantī (Janmāṣṭamī) Vrata with Rohiṇī in Bhādrapada
അഗ്നിദേവൻ അഷ്ടമി-വ്രതചക്രത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ഭാദ്രപദ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ രോഹിണീ നക്ഷത്രയുക്തമായ അഷ്ടമിയിൽ ആചരിക്കേണ്ട ശ്രേഷ്ഠ വ്രതം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ഈ സംയോഗത്തിലാണ് ശ്രീകൃഷ്ണജനനം നടന്നതുകൊണ്ട് ഇതിനെ ‘ജയന്തി’ എന്നു പറയുന്നു. വ്രതം അർദ്ധരാത്രി-കേന്ദ്രിത പൂജാക്രമമാണ്: ഉപവാസംകൊണ്ട് അന്തഃശുദ്ധി നേടി ദേവപ്രതിഷ്ഠ നടത്തി, കൃഷ്ണനോടൊപ്പം ബലഭദ്രനും ദേവകി, വസുദേവൻ, യശോദ, നന്ദൻ മുതലായവരെയും ആവാഹനം ചെയ്യുന്നു. മന്ത്രങ്ങളോടെ സ്നാനം, അർഘ്യം, പുഷ്പം, ധൂപം, ദീപം, നൈവേദ്യം തുടങ്ങിയ ഉപചാരങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് ഗോവിന്ദനെ യോഗം, യജ്ഞം, ധർമ്മം, ജഗത്തിന്റെ കാരണമെന്നായി സ്തുതിക്കുന്നു. പ്രത്യേകമായി രോഹിണിയോടുകൂടിയ ചന്ദ്രപൂജയും ശശാങ്കനു അർഘ്യദാനവും ഉണ്ട്. അർദ്ധരാത്രിയിൽ നെയ്യിൽ കലർത്തിയ ശർക്കരയെ ധാരയായി പവിത്ര നാമോച്ചാരണത്തോടെ അർപ്പിക്കുന്നത് പര്യവസാനം. അവസാനം വസ്ത്ര-സ്വർണ്ണദാനം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം. ഫലം—ഏഴ് ജന്മപാപക്ഷയം, സന്താനലാഭം, വാർഷികാചരണത്തിൽ നിർഭയത്വം, വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തി; ഭുക്തി-മുക്തി ഏകീകരണം വ്യക്തമാകുന്നു.
Adhyaya 184
Chapter 184 — अष्टमीव्रतानि (Aṣṭamī Observances: Kṛṣṇāṣṭamī, Budhāṣṭamī/Svargati-vrata, and Mātṛgaṇa-Aṣṭamī)
അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് അഷ്ടമി-കേന്ദ്രിത വ്രതങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു; തിഥിനിയമം, ദേഹനിയമനം, ശൈവഭക്തി, സാമൂഹിക യജ്ഞ-ദാന കർത്തവ്യങ്ങൾ എന്നിവ ഇതിൽ ഏകീകരിക്കുന്നു. അധ്യായം ചൈത്ര കൃഷ്ണാഷ്ടമിയിലെ മാതൃഗണ-അഷ്ടമിയോടെ ആരംഭിക്കുന്നു—ബ്രാഹ്മാണി മുതലായ മാതൃകകളെ പൂജിച്ചാൽ സമൃദ്ധിയും കൃഷ്ണലോക-പ്രാപ്തിയും ലഭിക്കും എന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് മാർഗശീർഷം മുതൽ ഒരു വർഷം നീളുന്ന കൃഷ്ണാഷ്ടമി വ്രതം: നക്ത ഉപവാസം, ശുദ്ധാചാരം, ഭൂമിശയനം, കൂടാതെ മാസാനുസൃതമായി ശിവപൂജാക്രമം (ശങ്കര, ശംഭു, മഹേശ്വര, മഹാദേവ, സ്ഥാണു, പശുപതി, ത്ര്യമ്പക, ഈശ) എന്നും അതോടൊപ്പം കഠിനാഹാരനിയമങ്ങൾ (ഗോമൂത്രം, നെയ്യ്, പാൽ, എള്ള്, യവം, ബിൽവപത്രം, അരി മുതലായവ) എന്നും. അവസാനം ഹോമം, മണ്ഡലപൂജ, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ഗാവ്/വസ്ത്രം/സ്വർണം ദാനം—ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്ന ഫലം. ബുധനാഴ്ച വരുന്ന അഷ്ടമി ‘സ്വർഗതി-വ്രതം’ ആയി, ഇന്ദ്രപദം നൽകുന്നതായി പറയുന്നു; മാവിലപ്പാത്രത്തിൽ കുശയോടുകൂടി നിശ്ചിത അളവിലെ അരി നൈവേദ്യം, സാത്ത്വിക പൂജ, കഥാശ്രവണം, ദക്ഷിണ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ധീരന്റെ കുടുംബം, വൃഷ എന്ന കാള, നഷ്ടവും വീണ്ടെടുപ്പും, യമലോകവൃത്താന്തം, ബുധാഷ്ടമി രണ്ടുതവണ അനുഷ്ഠിച്ചതിന്റെ ഫലമായി പിതൃകൾ നരകത്തിൽ നിന്ന് സ്വർഗത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നത്—ഈ ഉദാഹരണം വ്രതത്തിന്റെ രക്ഷാശക്തി കാണിക്കുന്നു. അവസാനം പുനർവസു നക്ഷത്രത്തിൽ അശോകമൊട്ട് പാനവിധി, അഷ്ടമിയുടെ ദുഃഖനിവാരണ പ്രാർത്ഥന, ചൈത്രം മുതൽ മാതൃപൂജ ശത്രുജയം നൽകുന്നു എന്ന പുനഃസ്ഥാപനവും ഉണ്ട്.
Adhyaya 185
Chapter 185 — नवमीव्रतानि (The Observances for Navamī)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് ഗൗരി/ദുർഗാസംബന്ധമായ നവമി-വ്രതം ഉപദേശിച്ച്, ഭുക്തിയും മുക്തിയും—ഇരുവിധ സിദ്ധിയും ലഭിക്കുമെന്ന് വ്യക്തമായി വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. നവമിയെ ‘പിഷ്ടകാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; ആശ്വിന ശുക്ല നവമിയുടെ കൃത്യകാലനിർണ്ണയം, നക്ഷത്രനിബന്ധനകൾ, ദേവീപൂജയ്ക്കുശേഷം മാവ്/പിഷ്ടംകൊണ്ടുള്ള ഭോജനസേവനവിധി എന്നിവ വരുന്നു. തുടർന്ന് മഹിഷമർദ്ദിനി ദുർഗയെ കേന്ദ്രമാക്കി രാജരക്ഷയ്ക്കുള്ള ആരാധനക്രമം—ദേവിയെ ഒൻപത് സ്ഥാനങ്ങളിലോ ഒരൊറ്റ ക്ഷേത്രത്തിലോ അധിഷ്ഠിതയായി കണ്ട്, ബഹുഭുജരൂപം നിർദ്ദിഷ്ട ആയുധോപകരണങ്ങളോടെ ധ്യാനിക്കുക. ദശാക്ഷരി ദുർഗാരക്ഷാമന്ത്രം, മറ്റ് മന്ത്രങ്ങൾ, അങ്കുഷ്ഠം മുതൽ കനിഷ്ഠിക വരെ ന്യാസം, രഹസ്യതയും അവിഘ്നസാധനയും ഊന്നുന്നു. ആയുധപൂജ, ഉഗ്രദേവീനാമങ്ങൾ, ദിക്കുബലി (ചില പാഠങ്ങളിൽ രക്ത/മാംസ സൂചന), മാവുകൊണ്ടുള്ള ശത്രുപ്രതിമയെ നിർവീര്യമാക്കൽ, രാത്രിയിൽ മാതൃകാ-ഉഗ്രരൂപാരാധന, പഞ്ചാമൃതസ്നാനം, ബലി, ധ്വജസ്ഥാപനം-രഥയാത്ര തുടങ്ങിയ ഉത്സവചിഹ്നങ്ങൾ—ഭക്തി, പ്രതിമാധ്യാനം, രാജധർമ്മരക്ഷണം എന്നിവയെ ഏകീകരിക്കുന്നു.
Adhyaya 186
Daśamī-vrata (Observance for the Tenth Lunar Day)
നവമീ-വ്രതങ്ങൾ അവസാനിച്ചതിന് ശേഷം വ്രതഖണ്ഡത്തിലെ തിഥി-ആധാരിത ക്രമത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി ദശമീ-വ്രതം ഉപദേശിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലങ്ങൾ പുരുഷാർത്ഥഭാഷയിൽ—ധർമ്മം, കാമം എന്നിവയും ബന്ധപ്പെട്ട ലക്ഷ്യങ്ങളും—എന്ന് വ്യക്തമാക്കുകയും, ആചാരനിയമം നൈതിക-ആധ്യാത്മിക പുണ്യത്തിനൊപ്പം ക്രമബദ്ധമായ ലൗകിക സമൃദ്ധിക്കും ഉപകരണമാണെന്ന് കാണിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ദശമീനാൾ ഏകഭക്തം (ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം) ആചരിക്കണം; നിയന്ത്രിത ആഹാരം ശുദ്ധീകരണ മാർഗമാണെന്ന് പറയുന്നു. വ്രതം ദാനത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു—പത്ത് പശുക്കളുടെ ദാനം—അങ്ങനെ സ്വകാര്യ തപസ്സ് പൊതുഹിതത്തോടെ പൂർണ്ണമാകുന്നു. കൂടാതെ പ്രതിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ദാനം: സ്വർണ്ണത്തിൽ നിർമ്മിച്ച അഷ്ടദിക്കുകൾ (ദിക്) അർപ്പിക്കൽ; ഇതിലൂടെ ദാതാവിന് ബ്രാഹ്മണരിൽ പ്രഭുത്വസമമായ മാനമുണ്ടാകുമെന്ന് പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ നിയയം, തിഥിയുടെ പവിത്രകാലം, ദാനം എന്നിവ ഒരൊറ്റ ധാർമ്മിക പദ്ധതിയായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 187
Ekādaśī-vrata (Observance of Ekādaśī)
ദശമി-വ്രതത്തിന് പിന്നാലെ അഗ്നിദേവൻ ഏകാദശി-വ്രതോപദേശം ആരംഭിച്ച്, ഉപവാസം ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്ന ക്രമബദ്ധമായ ആത്മസാധനമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. വ്രതശുദ്ധി ദശമിയിൽ തന്നെ—നിയതാഹാരം, മാംസവിരതി, ബ്രഹ്മചര്യം—ഇവ പാലിച്ച് ശരീരം-മനം ഏകാദശിക്കായി ഒരുക്കുന്നതോടെ തുടങ്ങുന്നു. ശുക്ല-കൃഷ്ണ പക്ഷങ്ങളിലെ ഏകാദശിയിൽ ഭോജനം നിരോധിതം; പ്രത്യേകിച്ച് ഏകാദശി ദ്വാദശിയുമായി ചേർന്നാൽ ഹരിസന്നിധി വർധിക്കുന്നു എന്നും, പാരണ (വ്രതഭംഗം) ചെയ്യുന്ന സമയം നിർണായകമാണെന്നും പറയുന്നു. ചില തിഥിഭാഗ നിബന്ധനകളിൽ ത്രയോദശിയിലും പാരണ ചെയ്യാം; അതിന്റെ പുണ്യം നൂറ് വൈദിക യജ്ഞങ്ങൾക്കു തുല്യമെന്ന് പറയുന്നു. എന്നാൽ ദശമി-മിശ്ര ഏകാദശി ആചരിക്കരുത്; അത് പ്രതികൂല ഫലം നൽകുമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ്. പദ്മനയനനായ അച്യുതന്റെ ശരണം തേടി ഭക്തിയോടെ സംकल्पം ചെയ്യണം. ശുക്ല ഏകാദശിയിൽ പുഷ്യ നക്ഷത്രവും, ശ്രവണ-യുക്ത ഏകാദശി/ദ്വാദശി (വിജയാ തിഥി)യും അത്യന്തം ശുഭം; ഫാൽഗുണ-പുഷ്യ-വിജയയിൽ തേനും മാംസവും ഒഴിവാക്കിയാൽ കോടി-ഗുണ പുണ്യമെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം വിഷ്ണുപൂജ സമഗ്ര ഉപകാരമായി സമൃദ്ധി, സന്തതി, ബഹുമാനം, വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തി എന്നിവ നൽകുന്നു.
Adhyaya 188
Chapter 188: द्वादशीव्रतानि (The Dvādaśī-vows)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ദ്വാദശീ വ്രതങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധമായ പട്ടിക ആരംഭിച്ച്, അവ ഭുക്തിയും മുക്തിയും—ഇരണ്ടും നേടാനുള്ള ഉപായങ്ങളാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഏകഭുക്തം (ഒരു നേരം ഭക്ഷണം), ഭക്തി, കൂടാതെ അയാചിതമായി (ചോദിക്കാതെ) ലഭിക്കുന്ന അന്നം സ്വീകരിച്ച് വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം. ചൈത്ര ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ കാമദമനകാരിയായ ഹരിയെ ‘മദന-ദ്വാദശീ’യായി പൂജിക്കുന്നു; മാഘ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ ‘ഭീമ-ദ്വാദശികാ’; ഫാൽഗുണ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ ‘ഗോവിന്ദ-ദ്വാദശീ’ മുതലായവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ആശ്വയുജത്തിൽ ‘വിശോക-ദ്വാദശീ’, ഭാദ്രപദത്തിൽ ‘ഗോവത്സ-ദ്വാദശീ’—ഗോ-വത്സ പൂജയിലൂടെ പ്രായശ്ചിത്തവും പുണ്യവർദ്ധനവും ഊന്നുന്നു. ‘തില-ദ്വാദശീ’യ്ക്ക് കൃത്യമായ കാലലക്ഷണം—കൃഷ്ണപക്ഷ ദ്വാദശി, മധ്യാഹ്നാനന്തരം, ശ്രവണ നക്ഷത്രയോഗം—എന്ന് പറഞ്ഞ്, എള്ളുസ്നാനം, എള്ളുഹോമം, എള്ളുനൈവേദ്യം, എള്ളെണ്ണ ദീപം, തിലോദകം, എള്ളുദാനം എന്നിവ വിധിക്കുന്നു; അവസാനം “ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ” മന്ത്രത്തോടെ വാസുദേവപൂജ. തുടർന്ന് ഷട്-തില ദ്വാദശീ (സ്വർഗ്ഗഫലം), നാമദ്വാദശീ (കേശവാദി നാമക്രമത്തിൽ വർഷപൂജ), സുമതി-അനന്ത ദ്വാദശികൾ, കൃഷ്ണജയ നമസ്കാരസഹിതം സുഗതി ദ്വാദശീ എന്നിവയും പറയുന്നു. ഒടുവിൽ പൗഷ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ സമ്പ്രാപ്തി-ബന്ധപ്പെട്ട വ്രതകാലം സൂചിപ്പിച്ച്, മോക്ഷോന്മുഖ ധർമ്മത്തെ ആചാരശാസ്ത്രമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 189
Śravaṇa Dvādaśī Vrata (श्रवणद्वादशीव्रतम्)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ഋഷി വസിഷ്ഠനോട് ഭാദ്രപദ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ശ്രവണ നക്ഷത്രയോഗമുള്ള ദ്വാദശിയിൽ ആചരിക്കേണ്ട ‘ശ്രവണ ദ്വാദശീ വ്രതം’ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഉപവാസം, പുണ്യശ്രവണം, ജ്ഞാനികളുടെ സത്സംഗം എന്നിവയാൽ ഇത് അത്യന്തം മഹാഫലപ്രദമെന്ന് അധ്യായം പറയുന്നു. ദ്വാദശിയിൽ നിരാഹാരമായി ഇരിച്ച്, ത്രയോദശിയിൽ സാധാരണ നിരോധനം ഉണ്ടായാലും പാരണ ചെയ്യണമെന്ന് കല്പന. സ്വർണയന്ത്രത്തിന്മേൽ സ്ഥാപിച്ച ജലകലശത്തിൽ വിഷ്ണു-വാമനനെ ആവാഹനം ചെയ്ത് പൂജ, ശുദ്ധജലവും പഞ്ചാമൃതവും കൊണ്ട് അഭിഷേകം, ശ്വേതവസ്ത്രം, ഛത്രം, പാദുക തുടങ്ങിയ ഉപചാരങ്ങളോടെ ക്രമബദ്ധമായ പൂജാവിധി, കൂടാതെ വിഷ്ണുവിന്റെ അവയവങ്ങളിൽ മന്ത്രന്യാസക്രമം വിവരിക്കുന്നു. ഘൃതപാക അന്ന നൈവേദ്യം, ദധി-ഭാത കലശദാനം, രാത്രിജാഗരണം, പ്രഭാതത്തിൽ സംഗമസ്നാനം, ഗോവിന്ദൻ (ബുധശ്രവണ)ക്ക് പുഷ്പാഞ്ജലി പ്രാർത്ഥന എന്നിവ നടത്തുന്നു. അവസാനം ദക്ഷിണയും ബ്രാഹ്മണഭോജനവും; വാമനൻ അർപ്പണത്തിൽ വ്യാപ്തനായി അത് സ്വീകരിച്ച് ഭുക്തി, കീർത്തി, സന്തതി, ഐശ്വര്യം, മോക്ഷം എന്നിവ നൽകുന്നു എന്ന് ഉപസംഹാരം.
Adhyaya 190
Chapter 190: Akhaṇḍa-dvādaśī-vrata (The Unbroken Dvādaśī Vow)
ഭഗവാൻ അഗ്നി മഹർഷി വസിഷ്ഠനോട് അഖണ്ഡ-ദ്വാദശീ-വ്രതം ഉപദേശിക്കുന്നു—വ്രതങ്ങൾ ‘സമ്പൂർണ്ണ’മാക്കി ഭംഗമില്ലാതാക്കുന്ന അനുഷ്ഠാനം. മാർഗശീർഷ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ വിഷ്ണുപൂജ നടത്തി, പഞ്ചഗവ്യ-ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ശുദ്ധികര ദ്രവ്യം വിധിപൂർവ്വം സേവിച്ച് ഉപവാസം പാലിക്കണം. ദ്വാദശിയിൽ ദാനം പ്രധാനമാണ്—യവവും അരിയും നിറച്ച പാത്രം ബ്രാഹ്മണന് ദാനം ചെയ്യണം. വ്രതധാരി വിഷ്ണുവിനോട് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു: ഏഴ് ജന്മങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച വ്രതങ്ങളുടെ അപൂർണ്ണതയും ദോഷങ്ങളും നീ പൂരിപ്പിക്കണമേ; പുരുഷോത്തമനിൽ ലോകം അഖണ്ഡമായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന തത്ത്വത്തിലാണ് അപേക്ഷ. തുടർന്ന് മാസാന്തര അനുഷ്ഠാനങ്ങളും ചാതുർമാസ്യവിധിയും, മാസവിശേഷമായി ശക്തു (വറുത്ത യവപ്പൊടി) മുതലായ ദാനങ്ങളും പറയുന്നു. ശ്രാവണത്തിൽ തുടങ്ങി കാർത്തികാന്ത പാരണ വരെ ശരിയായ കാലക്രമം പാലിക്കണമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ്; പിഴവുകൾ ഏഴ് ജന്മം വരെ പ്രതിഫലിക്കാം, ശരിയായി പാലിച്ചാൽ ദീർഘായുസ്, ആരോഗ്യം, സമൃദ്ധി, രാജ്യം, ഭോഗങ്ങൾ ലഭിക്കും.
Adhyaya 191
Trayodaśī-vratāni — Anaṅga-Trayodaśī and Kāma-Trayodaśī (Chapter 191)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ത്രയോദശി തിഥിയിലെ വ്രതങ്ങളെ ക്രമബദ്ധമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം അനംഗ-ത്രയോദശി: അനംഗൻ (കാമൻ)യും ഹരൻ (ശിവൻ)യും ചേർന്നുള്ള ദ്വയാരാധനയുടെ വിധി പറയുന്നു. മാർഗശീർഷം മുതൽ മാസാനുസൃതമായി ദേവതാവാഹനം, നിശ്ചിത സംയമിത ആഹാര/ഉപവാസക്രമങ്ങൾ, രാത്രിയിൽ നെയ്യ്, എള്ള്, അരി എന്നിവ ചേർത്ത് ഹോമം ചെയ്യാനുള്ള നിർദ്ദേശം എന്നിവ വരുന്നു. അവസാനം ദാനവിധി വ്യക്തം—വസ്ത്രം, പശു, ശയ്യ, കുട, കുടങ്ങൾ, പാദുക, ആസനം, പാത്രം മുതലായവ—ദാനത്തിലൂടെ വ്രതം പൂർണമാകുന്നു. തുടർന്ന് ചൈത്രത്തിൽ രതിയോടുകൂടി കാമസ്മരണം, ശുഭവർണങ്ങളാൽ അശോകവൃക്ഷചിത്രണം, പതിനഞ്ചുദിവസത്തെ പൂജയിലൂടെ ഇഷ്ടസിദ്ധി എന്നിവ പറയുന്നു. കാലനിയമം, ഇന്ദ്രിയസംയമം, പ്രതീകാത്മക കർമ്മങ്ങൾ, ദാനം—ഇവയെ ഒരൊറ്റ സാധനയായി ചേർത്ത് സമൃദ്ധി, മംഗളം, മഹാപുണ്യം ലഭ്യമാക്കുന്ന അധ്യായമാണിത്.
Adhyaya 192
Chapter 192: चतुर्दशीव्रतानि (Vows of the Fourteenth Lunar Day)
അഗ്നി ചതുര്ദശീ വ്രതങ്ങളുടെ ഉപദേശം ആരംഭിച്ച്, ചതുര്ദശീ അനുഷ്ഠാനം ഭുക്തി–മുക്തി പ്രദമാണെന്നും, പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തികത്തിൽ ഉപവാസത്തോടെ ശിവപൂജ ചെയ്യുന്നത് മഹാഫലദായകമാണെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഭേദങ്ങൾ—(1) ശിവ-ചതുര്ദശീ: നിർദ്ദിഷ്ട തിഥി-യോഗങ്ങളിൽ ചെയ്താൽ ആയുസ്സ്, ധനം, ഭോഗങ്ങൾ ലഭിക്കും; (2) ഫല-ചതുര്ദശീ (ദ്വാദശീ/ചതുര്ദശീ): ഫലാഹാരം, മദ്യത്യാഗം, ദാനമായി ഫലങ്ങൾ നൽകൽ; (3) ഉഭയ-ചതുര്ദശീ: ശുക്ല-കൃഷ്ണ ഇരുപക്ഷങ്ങളിലും ചതുര്ദശീ (കൂടാതെ അഷ്ടമി) ദിനങ്ങളിൽ ശംഭുവിന് ഉപവാസ-പൂജ, സ്വർഗ്ഗപ്രദം. കൂടാതെ കൃഷ്ണ അഷ്ടമിയും കൃഷ്ണ ചതുര്ദശിയും നക്തവ്രതം (രാത്രിഭക്ഷണം) പാലിച്ചാൽ ലൗകികസുഖവും ശുഭ പരലോകഗതിയും ലഭിക്കും. തുടർന്ന് വിധിവിവരം: കാർത്തിക കൃഷ്ണ ചതുര്ദശിയിൽ സ്നാനം, ധ്വജാകൃതിയിലുള്ള ദണ്ഡങ്ങളോടെ ഇന്ദ്രപൂജ, പിന്നെ ശുക്ല ചതുര്ദശിയിൽ അനന്തവ്രതം—ദർഭവിന്യാസവും ജലകലശവും സഹിതം ഹരിയെ ‘അനന്ത’രൂപത്തിൽ പൂജിച്ച്, അരിമാവിന്റെ പൂപ്പ നിവേദ്യം ചെയ്ത് അതിന്റെ പകുതി ബ്രാഹ്മണന് ദാനം; നദീസംഗമത്തിൽ ഹരികഥ പാരായണം ചെയ്ത്, അഭിമന്ത്രിത നൂൽ കൈയിലോ കഴുത്തിലോ കെട്ടുക—സമൃദ്ധിക്കും സന്തോഷത്തിനും।
Adhyaya 193
Śivarātri-vrata (The Observance of Śivarātri)
ഈ അധ്യായത്തിൽ അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് ശിവരാത്രി-വ്രതത്തിന്റെ വിധി ഉപദേശിക്കുന്നു; ഇത് ഭുക്തിയും മോക്ഷവും ഒരുപോലെ നൽകുന്ന വ്രതമാണ്. മാഘ–ഫാൽഗുണ മാസങ്ങൾക്കിടയിൽ വരുന്ന കൃഷ്ണ-ചതുര്ദശിയിലാണ് ഇത് നിശ്ചിതം. വ്രതാചാരി ചതുര്ദശിയിൽ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച്, രാത്രിയൊട്ടാകെ ജാഗരണം നടത്തുന്നതാണ് മുഖ്യാരാധന. ഭക്തൻ ശംഭുവിനെ ഭോഗ-മുക്തിദാതാവായി ആവാഹനം ചെയ്ത്, ‘നരകസമുദ്രം’ കടത്തുന്ന നൗകയായി ശിവനെ സ്തുതിക്കുന്നു; സന്താനം, രാജ്യം, സൗഭാഗ്യം, ആരോഗ്യം, വിദ്യ, ധർമ്മം, ധനം, ഒടുവിൽ സ്വർഗവും മോക്ഷവും പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. അവസാനം വേട്ടക്കാരൻ പോലെയുള്ളവരും പാപി സുന്ദരസേനൻ പോലെയുള്ളവരും ഈ വ്രതത്തിലൂടെ പുണ്യം നേടി ധാർമ്മികോന്നതി പ്രാപിക്കാമെന്ന്, വ്രതത്തിന്റെ സുലഭതയും പരിവർത്തനശക്തിയും ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Adhyaya 194
Aśoka-Pūrṇimā and Related Vows (अशोकपूर्णिमादिव्रत)
വ്രതഖണ്ഡത്തിലെ കാലാനുഷ്ഠാനക്രമം തുടരുന്നതിനിടെ അഗ്നി ഋഷി വസിഷ്ഠനോട് പല വ്രതങ്ങളുടെയും വിധികൾ ഉപദേശിക്കുന്നു. മുൻപറഞ്ഞ ശിവരാത്രിവ്രതം ഭുക്തി–മുക്തി നൽകുന്നതെന്ന് പറഞ്ഞ ശേഷം, ഫാൽഗുണ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ അശോകപൂർണ്ണിമയിൽ ഭൂധരനും ഭുവനും പൂജിച്ച് ഒരു വർഷം വ്രതം പാലിച്ചാൽ ഭോഗവും മോക്ഷവും ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് കാർത്തികത്തിൽ വൃഷോത്സർഗം (കാളയെ വിടൽ/ദാനം) കൂടിയ നക്തഭോജനം (രാത്രി ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം) ഉൾപ്പെട്ട പരമ വൃഷവ്രതം വിവരിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ശിവലോകപ്രാപ്തി. പിതൃ അമാവാസ്യയിൽ പിതൃകൾക്ക് അക്ഷയദാനം, വർഷപൂർണ്ണ സംയമ-ഉപവാസക്രമം, പിതൃപൂജ എന്നിവ പാപനാശകരമായി സ്വർഗ്ഗം നൽകുന്നു. അവസാനം ജ്യേഷ്ഠ അമാവാസ്യയിലെ സാവിത്രീവ്രതം—സ്ത്രീകൾ മൂന്ന് രാത്രികൾ ഉപവസിച്ച് വടവൃക്ഷമൂലത്തിൽ മഹാപതിവ്രതയായ ദേവിയെ ഏഴ് ധാന്യങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും കൊണ്ട് പൂജിച്ച്, രാത്രിജാഗരണം പാട്ടും നൃത്തവും നടത്തി, ബ്രാഹ്മണന് നൈവേദ്യം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, വിസർജനം എന്നിവ ചെയ്ത് സൗഭാഗ്യവും മംഗളസമൃദ്ധിയും പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.
Adhyaya 195
Chapter 195 — तिथिव्रतानि (Tithi-vratāni) — Vows according to lunar days (closing colophon)
ഈ ഘടകം പ്രധാനമായും ഒരു സംക്രമണ-സൂചകമാണ്; വ്രതഖണ്ഡത്തിലെ തിഥി-വ്രതങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള മുൻ ഉപദേശക്രമം ഇവിടെ സമാപിക്കുന്നതായി അറിയിക്കുന്നു. കൊലോഫൺ വഴി ചന്ദ്രതിഥികളെ ധർമ്മാനുഷ്ഠാനത്തിന്റെ കാല-സൂചികകളായി സ്വീകരിച്ച കലണ്ടർ-ശാസന സംവിധാനം പൂർത്തിയായതായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തിഥിചക്രം ഇവിടെ അവസാനിപ്പിച്ച് സാധകനെ ചന്ദ്രഗണനയിൽ നിന്ന് സൗര/വാരഗണനയിലേക്കു നീങ്ങാൻ തയ്യാറാക്കുന്നു; ഭുക്തി (ക്രമബദ്ധമായ ലൗകികജീവിതം)യും മുക്തി (ആത്മീയ ലക്ഷ്യം)യും പിന്തുണയ്ക്കുന്ന അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ ആചാര-സാങ്കേതിക പാത തുടരും।
Adhyaya 196
Chapter 196 — Nakṣatra-vratāni (Observances of the Lunar Mansions)
അഗ്നിദേവൻ വസിഷ്ഠമുനിയോട് നക്ഷത്ര-വ്രതക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു—ചൈത്രമാസത്തിൽ നക്ഷത്ര-പുരുഷാവാഹനത്തോടെ ആരംഭം. ഹരി (വിഷ്ണു) പൂജ നക്ഷത്രങ്ങളെ വിശ്വദേഹത്തിന്റെ അവയവങ്ങളോട് ക്രമമായി ന്യാസം ചെയ്ത് നടത്തുന്നു—പാദം, ജംഘ, മുട്ട്, തുട, ഗുഹ്യം, കടി, പാർശ്വം, ഉദരം, സ്തനം, പൃഷ്ഠം, ഭുജം, വിരൽ, നഖം, കണ്ഠം, ചെവി, മുഖം, പല്ല്, നാസിക, കണ്ണ്, ലലാടം—ഇങ്ങനെ ആകാശകാലം ദേഹമയമായ ആചാരക്രമമാകുന്നു. ചിത്രാ/ആർദ്രാ, വർഷാന്ത്യം എന്നിവയിൽ പ്രത്യേക പൂജ; ശർക്കര നിറച്ച കലശത്തിൽ സ്വർണ ഹരി പ്രതിഷ്ഠ, ദക്ഷിണാ വസ്തുക്കൾ പാഠഭേദപ്രകാരം വ്യത്യാസം. തുടർന്ന് കാർത്തിക-കൃത്തികാ കേന്ദ്രമായ ശാംഭവായനീയ വ്രതം—കേശവനാമങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ അച്യുതമന്ത്രം, മാസാനുസൃത നൈവേദ്യം, പഞ്ചഗവ്യശുദ്ധി, വിസർജനാനന്തരം നൈവേദ്യ-നിർമാല്യ ഭേദത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തനിർവചനം. അവസാനം പാപനാശം, പുണ്യവർധനം, അക്ഷയശ്രീ, വംശതുടർച്ച എന്നിവയ്ക്കുള്ള പ്രാർത്ഥന; ഏഴുവർഷാനുഷ്ഠാനത്തിൽ ഭുക്തി-മുക്തി. പിന്നെ അനന്തവ്രതം (മാർഗശീർഷ/മൃഗശീർഷ)—രാത്രിഭോജനം, തൈലവర్జനം, നാലുമാസ ഹോമക്രമം, അനന്തപുണ്യം, മന്ധാതാവിന്റെ ജന്മദൃഷ്ടാന്തം।
Adhyaya 197
Chapter 197 — दिवसव्रतानि (Day-based Vows): Dhenu-vrata, Payo-vrata, Trirātra-vrata, Kārttika-vrata, and Kṛcchra Observances
അഗ്നിദേവൻ ദിവസാധിഷ്ഠിത വ്രതങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പുതിയ ഉപദേശഭാഗം ആരംഭിക്കുന്നു. ആദ്യം ധേനു-വ്രതം—ഗോബന്ധിത ദാനവിധിയും ദാനയജ്ഞത്തിന്റെ ചട്ടക്കൂടും സഹിതം—വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പയോ-വ്രതം നിയന്ത്രിത തപസ്സായി പറയുന്നു: ഒരു ദിവസം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ‘പരമസമൃദ്ധി’, ദീർഘാനുഷ്ഠാനത്തോടൊപ്പം വിലയേറിയ പ്രതീകദാനങ്ങൾ (സ്വർണ്ണകല്പവൃക്ഷം, പാല-മാനത്തിൽ അളക്കുന്ന ‘സ്വർണ്ണപൃഥിവി’ മുതലായവ) ചേർക്കുന്നു. പിന്നെ ത്രിരാത്ര-വ്രതം—പക്ഷത്തിലോ മാസത്തിലോ ആവർത്തനം, ഏകഭക്തഭോജനനിയമം, ജനാർദ്ദനൻ/വിഷ്ണുവിലേക്കുള്ള ഭക്തികേന്ദ്രിത ഏകാഗ്രത—ധനലാഭം മുതൽ ഹരിധാമപ്രാപ്തിവരെ, വംശോന്നതിവരെ ഫലപ്രദമെന്ന് പറയുന്നു. മാർഗശീർഷ ശുക്ലപക്ഷം, അഷ്ടമി/ദ്വാദശി തുടങ്ങിയ കാലചിഹ്നങ്ങൾ, “ഓം നമോ വാസുദേവായ” ജപം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, വസ്ത്രം-ശയ്യ-ആസനം-ഛത്രം-യജ്ഞോപവീതം-പാത്രാദി ദാനങ്ങൾ, കൂടാതെ വിധിദോഷങ്ങൾക്ക് ക്ഷമാപ്രാർത്ഥനയും ഉൾപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് കാർത്തികവ്രതം വ്യക്തമായി ഭുക്തി-മുക്തി-പ്രദമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവസാനം മാഹേന്ദ്ര, ഭാസ്കര, ശാന്തപന തുടങ്ങിയ കൃച്ഛ്രതപസ്സുകൾ—പാൽ/തൈര്/ഉപവാസക്രമങ്ങളും തിഥി-വാരനിയമങ്ങളും സഹിതം—ഫലലക്ഷ്യമായ ധർമ്മതപോവിജ്ഞാനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 198
Monthly Vows (Māsa-vratāni) and Cāturmāsya Disciplines; Introduction of Kaumudī-vrata
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി മാസവ്രതങ്ങളെ ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്ന ശാസ്ത്രീയ ശീലസാധനയായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം ചാതുർമാസ്യനിയമങ്ങൾ—പ്രത്യേകിച്ച് പവിത്ര നാലുമാസത്തിൽ തൈലാഭ്യംഗം ഉപേക്ഷിക്കൽ—പിന്നീട് മാസാനുസൃത ത്യാഗങ്ങളും ദാനങ്ങളും (വൈശാഖത്തിൽ ഗോദാനം; മാഘം അല്ലെങ്കിൽ ചൈത്രത്തിൽ ശർക്കര-ഗോ ദാനം മുതലായവ) പറയുന്നു. നക്തഭോജനം, ഏകഭക്തം, ഫലവ്രതം, ഒരുദിവസം വിട്ട് ഉപവാസം, മൗനം, ചാന്ദ്രായണം, പ്രാജാപത്യം തുടങ്ങിയ തപസ്സുകൾ സ്വർഗം, വിഷ്ണുലോകം, ഒടുവിൽ മോക്ഷാഭിമുഖ പുണ്യം എന്നിങ്ങനെ ക്രമഫലം നൽകുന്നു. സംകല്പവും കാലനിശ്ചയവും വ്രതത്തെ പൂർണമാക്കുന്നു—ചാതുർമാസ്യ ഒരുക്കങ്ങൾ, സൂര്യൻ കർക്കടകത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ ഹരിപൂജ, ഇടയിൽ മരണം വന്നാലും വ്രതം പൂർത്തിയായതായി കണക്കാക്കണമെന്ന പ്രാർത്ഥന. അവസാനം ആശ്വിനത്തിലെ കൗമുദീവ്രതം: ദ്വാദശിയിൽ വിഷ്ണുപൂജ പുഷ്പം, ദീപം, നെയ്യ്, എള്ളെണ്ണ അർപ്പണം, ‘ഓം നമോ വാസുദേവായ’ മന്ത്രം; നാലു പുരുഷാർത്ഥസിദ്ധി വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 199
Adhyāya 199 — Nāna-vratāni (Various Vows): Ṛtu-vrata, Saṅkrānti-vrata, Viṣṇu/Devī/Umā Observances
അഗ്നി വ്രതഖണ്ഡത്തിൽ ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്ന നാനാവ്രതങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം നാലു ഋതുക്കളിലായി ചെയ്യുന്ന ഋതുവ്രതങ്ങൾ—സമിധാ ആഹുതികളോടെയുള്ള ഹോമം, സന്ധ്യാസമയ മൗനം, അവസാനം ഘൃതധേനുവും ഘൃതകുംഭവും ദാനം—എന്നിവ പറയുന്നു. തുടർന്ന് സാരസ്വതാചരണത്തിൽ പഞ്ചാമൃതസ്നാനം, വർഷാന്ത്യത്തിൽ ഗോദാനം; ചൈത്രത്തിലെ വിഷ്ണു ഏകാദശി നക്താശീ വ്രതം, വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തി ഫലം; കൂടാതെ ശ്രീ/ദേവീ വ്രതത്തിൽ പായസാഹാരം, ജോടി പശുക്കളുടെ ദാനം, പിതൃ–ദേവാർപ്പണം കഴിഞ്ഞ് മാത്രമേ ഭോജനം എന്ന ശിഷ്ടാചാരം പറയുന്നു. പിന്നെ സംക്രാന്തിവ്രതത്തിൽ രാത്രിജാഗരണം സ്വർഗ്ഗദായകമെന്ന്, അമാവാസ്യാ-സംക്രാന്തി, ഉത്തരായണം, വിഷുവം തുടങ്ങിയ സമയങ്ങളിൽ പ്രത്യേക കാഠിന്യം; പ്രസ്ഥപരിമിത ഘൃതസ്നാനം, 32 പലം അളവിലുള്ള ദ്രവ്യങ്ങളാൽ പാപനാശവിധി എന്നിവ ഉണ്ട്. അവസാനം സ്ത്രീകൾക്ക് തൃതീയയും അഷ്ടമിയും തിഥികളിൽ ഉമാ–മഹേശ്വര വ്രതം, സൗഭാഗ്യവും അവിയോഗവും ലഭിക്കാൻ; സൂര്യഭക്തിയാൽ ലിംഗാനുസൃത പുനർജന്മഫലശ്രുതിയും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 200
Dīpadāna-vrata (The Vow of Offering Lamps)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ദീപദാനവ്രതം ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നതായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ദേവാലയത്തിലോ ബ്രാഹ്മണന്റെ ഗൃഹത്തിലോ ഒരു വർഷം ദീപം അർപ്പിച്ച് തെളിയിച്ചാൽ സമഗ്രസമൃദ്ധി ലഭിക്കും; പ്രത്യേകിച്ച് ചാതുർമാസ്യത്തിലും കാർത്തികത്തിലും ഇതിന്റെ പുണ്യം അതുല്യം, വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തിയും സ്വർഗ്ഗഭോഗങ്ങളും നൽകുന്നു. തുടർന്ന് ലലിതയുടെ കഥയിൽ വിഷ്ണുമന്ദിരത്തിലെ ദീപവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഉദ്ദേശമില്ലാത്ത ഒരു പ്രവൃത്തിയും മഹാഫലം നൽകി; അവൾ രാജകുലത്തിൽ പുനർജന്മം നേടി ദാമ്പത്യസമൃദ്ധിയും ലഭിച്ചു. ദീപമോഷണം കടുത്ത നിന്ദ്യമാണ്—മൂക/ജഡ ജന്മവും അന്ധകാര-നരകപാതവും ഫലം. ഇന്ദ്രിയാസക്തി, ദുഷ്കാമം, പരസ്ത്രീഗമനം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച് ഹരിനാമജപവും ലളിതമായ അർപ്പണമായി ദീപദാനവും ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശം. അവസാനം ദീപദാനം എല്ലാ വ്രതഫലങ്ങളും വർധിപ്പിക്കുന്നതും, ഈ ഉപദേശം ശ്രവിച്ച് അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ഉയർന്ന ഗതി ലഭിക്കുന്നതുമെന്നു പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 201
Worship of the Nine Vyūhas (Nava-vyūha-arcana)
ഈ അധ്യായം മുൻപത്തെ ദീപദാന-വ്രതത്തിന്റെ സമാപനം സൂചിപ്പിച്ച് ഉടൻ തന്നെ ഹരിപ്രദത്തമായ നവവ്യൂഹ-അർച്ചനയുടെ സാങ്കേതിക ലിതുര്ജിയിലേക്ക് കടക്കുന്നു. അഗ്നി താമര-മണ്ഡലക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു—മദ്ധ്യത്തിൽ വാസുദേവൻ, ദിക്കുകളിൽ സങ്കർഷണൻ, പ്രദ്യുമ്നൻ, അനിരുദ്ധൻ, നാരായണൻ; ഓരോരുത്തർക്കും പ്രത്യേക ബീജാക്ഷരങ്ങൾ, തത്ത്വ/കർമ്മസ്ഥാനനിയമങ്ങൾ, ജലസ്ഥാപനം മുതലായ നിർദ്ദേശങ്ങൾ. തുടർന്ന് സദ്ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, നൃസിംഹ, ഭൂർവരാഹാദി രൂപങ്ങളുടെ മന്ത്ര-ബീജ വിന്യാസം, ദ്വാരദേശത്തും പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്തും സഹായക ന്യാസങ്ങൾ, ഗരുഡ-ഗദാ മന്ത്രങ്ങളുടെ പ്രത്യേക നടപടികൾ വിവരിക്കുന്നു. പിന്നെ ബാഹ്യ മണ്ഡലത്തിൽ നിന്ന് അന്തർമുഖീകരണം—ദശാംഗ-ക്രമ പൂജ, ദിക്പാലർക്കായി ഘടസ്ഥാപനം, തോരണ-വിതാന കൽപ്പന, ചന്ദ്രാമൃത ധ്യാനം. അവസാനം ദ്വാദശ ബീജ ന്യാസത്തോടെ ‘ദിവ്യദേഹം’ നിർമ്മാണം, പുഷ്പക്ഷേപം വഴി ശിഷ്യ തിരിച്ചറിവ്, ശുദ്ധിക്കായുള്ള ഹോമസംഖ്യകൾ, ദീക്ഷാദക്ഷിണ എന്നിവ പറഞ്ഞ്—ദീക്ഷയെ ഈ കർമ്മവിജ്ഞാനത്തിന്റെ സാമൂഹ്യ-ആത്മീയ മുദ്രയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 202
Puṣpādhyāya-kathana (Account of Flowers in Worship)
വ്രതഖണ്ഡത്തിലെ പ്രായോഗിക പൂജാവിധി ഉപദേശത്തെ തുടർന്നുകൊണ്ട് ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് പറയുന്നു: പുഷ്പം, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, ചന്ദനം മുതലായ അർപ്പണങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായ ഭക്തിമാധ്യമങ്ങളായി ഹരി (വിഷ്ണു)യെ പ്രസന്നനാക്കുകയും പാപഹാനി, ഭുക്തി, മുക്തി, വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തി എന്നീ ക്രമഫലങ്ങൾ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ആദ്യം ‘ദേവയോഗ്യ’ പുഷ്പ-പത്രങ്ങളുടെ പട്ടികയും പല ഉപഹാരങ്ങളുടെ പ്രത്യേക ഫലങ്ങളും പറയുന്നു; തുടർന്ന് വാടിയ, പൊട്ടിയ, ദോഷമുള്ള, അമംഗളമായ വസ്തുക്കൾ കൊണ്ട് പൂജ ചെയ്യരുതെന്ന പരിധി സ്ഥാപിക്കുന്നു. സമ്പ്രദായഭേദമായി ചില പുഷ്പങ്ങൾ വിഷ്ണുവിന് യോജ്യം, ശിവനു വേറേ, കൂടാതെ ചില അർപ്പണങ്ങൾ ശിവപൂജയിൽ നിഷിദ്ധമെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം പരമ ‘പുഷ്പങ്ങൾ’ ആന്തരിക ഗുണങ്ങളാണെന്ന്—അഹിംസ, ഇന്ദ്രിയജയം, ക്ഷാന്തി, ദയ, ശമം, തപസ്, ധ്യാനം, സത്യം (ചില പാഠങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധയും)—പ്രതിപാദിച്ച് ബാഹ്യാചാരം അന്തർശുദ്ധിയാൽ പൂർണമാകുന്നു എന്ന് കാണിക്കുന്നു. ഉപസംഹാരത്തിൽ ആസനം, മൂർത്തി-പഞ്ചാംഗം, അഷ്ടപുഷ്പിക, ദേവനാമക്രമം (വിഷ്ണുവിന് വാസുദേവ-ആദി; ശിവന് ഈശാന-ആദി) എന്നിവയിൽ അർപ്പണങ്ങളുടെ വിന്യാസം പറയുന്നു.
Adhyaya 203
Chapter 203 — नरकस्वरूपम् (Naraka-svarūpa: The Nature of Hell)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് മരണസമയത്തും മരണാനന്തരവും കർമ്മകാരണത്വം എങ്ങനെ ഫലിക്കുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. പുഷ്പാദികൾ അർപ്പിച്ച് വിഷ്ണുവിനെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കുന്നത് നരകപതനം തടയുന്നു; ജലം, അഗ്നി, വിഷം, ആയുധം, വിശപ്പ്, രോഗം, വീഴ്ച തുടങ്ങിയ സമീപകാരണം ലഭിക്കുമ്പോൾ ദേഹധാരിയുടെ മരണം സംഭവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ജീവൻ കർമ്മാനുസാരം മറ്റൊരു ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നു—പാപത്തിന് യാതന, ധർമ്മത്തിന് സുഖം. യമന്റെ ഭയങ്കര ദൂതന്മാർ പാപികളെ തെക്കൻ വാതിലിലൂടെ ‘കുപഥ’ത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു; ധർമ്മിഷ്ഠർ മറ്റു മാർഗങ്ങളിലൂടെ പോകുന്നു. അധ്യായം വിവിധ നരകങ്ങളും ശിക്ഷകളും പട്ടികപ്പെടുത്തി, ഹിംസ, മോഷണം, ലൈംഗികദോഷം, യജ്ഞ/വിധിദൂഷണം, കടമനിര്ലക്ഷ്യം മുതലായ പാപങ്ങൾക്ക് യോജിച്ച യാതനകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം പരിഹാരമായി സ്ഥിരമായ വ്രതാചരണം—പ്രത്യേകിച്ച് മാസോപവാസം, ഏകാദശി വ്രതം, ഭീഷ്മ-പഞ്ചകം—നരകഗതിയിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്ന ധർമ്മരക്ഷകമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു।
Adhyaya 204
Chapter 204 — मासोपवासव्रतम् (The Vow of Month-long Fasting)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠനോട് മാസോപവാസ-വ്രതം സർവ്വവ്രതങ്ങളിലും ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. വൈഷ്ണവ യാഗത്തിനു ശേഷം ഗുരുവിന്റെ അനുമതിയോടെ ചെയ്യണം; കൃച്ഛ്രാദി തപസ്സുകളാൽ ശേഷി പരിശോധിച്ച് വാനപ്രസ്ഥർ, സന്ന്യാസികൾ, സ്ത്രീകൾ (വിധവകൾ ഉൾപ്പെടെ) എന്നിവർക്കും അധികാരം വിപുലീകരിക്കുന്നു. ആശ്വിന ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ഏകാദശി ഉപവാസത്തിനു ശേഷം ആരംഭിച്ച് വിഷ്ണുവിന്റെ ഉത്ത്ഥാനം വരെ മുപ്പത് ദിവസം വിഷ്ണു-ആരാധനയായി തുടരുന്നു. വ്രതധാരി ദിനം മൂന്നു പ്രാവശ്യം ത്രിസ്നാനപൂർവ്വം വിഷ്ണുപൂജ, നൈവേദ്യം, ജപം, ധ്യാനം എന്നിവ നടത്തി വാക്സംയമം, അസക്തി, സ്പർശ/ആചരണനിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്നു. ദ്വാദശിയിൽ പൂജ, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ദക്ഷിണാദാനം ചെയ്ത് ശരിയായ പാരണയോടെ സമാപനം; പതിമൂന്നിന്റെ കൂട്ടങ്ങളായി ദാനവിധികൾ പറയുന്നു. ഫലം—ശുദ്ധി, കുലോന്നതി, വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തി; മൂർച്ച വന്നാൽ പാൽ-നെയ്യ് ബ്രാഹ്മണസമ്മത ഹവിസായി അനുവദിക്കുന്നു।
Adhyaya 205
Bhīṣma-pañcaka-vrata (The Bhishma Five-Day Vow)
ഭഗവാൻ അഗ്നി കാർത്തിക ശുക്ല ഏകാദശിയിൽ ആരംഭിക്കുന്ന ഭീഷ്മ-പഞ്ചകത്തെ പരമ വൈഷ്ണവ വ്രതമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അഞ്ചുദിന ശാസനം—ത്രികാല സ്നാനം, ദേവ-പിതൃ തർപ്പണം, മൗനം/അന്തരസംയമം—അവസാനം ഹരിയുടെ സമ്പൂർണ്ണ പൂജയിൽ സമാപിക്കുന്നു. ദേവതയ്ക്ക് പഞ്ചഗവ്യവും പഞ്ചാമൃതവും കൊണ്ട് അഭിഷേകം, ചന്ദനലേപനം, നെയ്യോടെ ഗുഗ്ഗുളു ധൂപം, പകൽ-രാത്രി ദീപദാനം, ഉത്തമ നൈവേദ്യം, “ഓം നമോ വാസുദേവായ” 108 ജപം എന്നിവ മുഖ്യമാണ്. ഹോമത്തിൽ യവം, വ്രീഹി, തിലം ആഹുതികൾ, അക്ഷരോച്ചാരണം, ഷഡക്ഷര മന്ത്രത്തോടൊപ്പം “സ്വാഹാ” വിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പുഷ്പ-പത്രങ്ങളാൽ അംഗപൂജ, ഭൂമിശയനം, പഞ്ചഗവ്യ ഉൾപ്പെടുന്ന നിയന്ത്രിത ആഹാരം തുടങ്ങിയ തപസ്സുകളും പറയുന്നു. അവസാനം ഭീഷ്മന്റെ ഹരിപ്രാപ്തി ഓർമ്മിപ്പിച്ച് വ്രതിക്ക് ഭുക്തിയും മുക്തിയും ഫലമായി വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 206
Agastyārghyadāna-kathana (On the Giving of the Agastya Honor-Offering)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി അഗസ്ത്യനെ വിഷ്ണുസ്വരൂപനായി വ്യക്തമാക്കുകയും, അഗസ്ത്യകേന്ദ്രിതമായ വ്രതാരാധന നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇതിലൂടെ ഹരിപ്രാപ്തി ലഭിക്കുമെന്നു ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. മൂന്ന് ദിവസം സൂര്യോദയത്തിന് മുമ്പ് ഉപവാസം, പൂജ, അഗസ്ത്യനു അർഘ്യം അർപ്പിക്കൽ എന്നിവ വേണം. പ്രദോഷസമയത്ത് കാശപ്പൂക്കളാൽ നിർമ്മിച്ച പ്രതിമ ജലഘടം/കുംഭത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് രാത്രി ജാഗരണം (പ്രജാഗരം) നടത്തണം. തുടർന്ന് പ്രഭാതത്തിൽ ജലാശയത്തിനരികെ അർഘ്യം നൽകി, സമുദ്രം ഉണക്കിയത്, ആതാപി–വാതാപി നാശം തുടങ്ങിയ കൃത്യങ്ങൾ സ്മരിച്ചു സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ച് വരങ്ങളും ശുഭപരലോകഗതിയും പ്രാർത്ഥിക്കണം. ചന്ദനം, മാല, ധൂപം, വസ്ത്രം, ധാന്യം/അരി, ഫലങ്ങൾ, സ്വർണം മുതലായ ദ്രവ്യങ്ങൾ, ബ്രാഹ്മണനു ഘടദാനം, ഭോജനദാനം, ദക്ഷിണ (ഗോ, വസ്ത്രം, സ്വർണം) എന്നിവ വിശദമാക്കുന്നു. മന്ത്രപാഠഭേദങ്ങൾ പറയുന്നു; സ്ത്രീകൾക്കും ശൂദ്രർക്കും വേദമന്ത്രമില്ലാതെ ചെയ്യേണ്ട നിയമം ഉണ്ട്. ഏഴ് വർഷം അർഘ്യവ്രതം പാലിച്ചാൽ സർവ്വസമൃദ്ധി, സന്താനമില്ലാത്തവർക്ക് പുത്രലാഭം, കന്യയ്ക്ക് രാജഭർത്താവിന്റെ ലഭ്യത എന്നിവ ഫലമായി പറയുന്നു.
Adhyaya 207
Chapter 207: कौमुदव्रतं (Kaumuda-vrata)
വ്രതഖണ്ഡത്തിലെ ക്രമബദ്ധ വിവരണത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി കൗമുദ-വ്രതം ഉപദേശിക്കുന്നു—ആശ്വിന ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ഒരു മാസം നീളുന്ന വൈഷ്ണവ അനുഷ്ഠാനം. ഭുക്തിയും മുക്തിയും ലക്ഷ്യമാക്കി സംकल्पം ചെയ്ത്, ദിവസത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം, ഏകാദശി ഉപവാസം, ഹരിനാമജപം, ദ്വാദശിയിൽ വിഷ്ണുകേന്ദ്രിത പൂജാക്രമം എന്നിവ നടത്തണം. ഇന്ദ്രിയശുദ്ധിക്കായി ചന്ദനം, അഗരു, കുങ്കുമം/കേസരി ലേപനം ചെയ്ത്, താമരയും നീലത്താമരയും പുഷ്പാർപ്പണം ചെയ്യുന്നു. വാക്സംയമത്തോടെ എണ്ണവിളക്ക് നിരന്തരമായി തെളിയിച്ച്, പായസം, ആപൂപം, മോദകം മുതലായ നൈവേദ്യങ്ങൾ പകൽ-രാത്രി സമർപ്പിക്കണം. "ഓം നമോ വാസുദേവായ" മന്ത്രത്തോടെ നമസ്കരിച്ചു ക്ഷമ ചോദിച്ച്, ദേവൻ ‘ജാഗ്രത്’ എന്നു കരുതുന്നതുവരെ ബ്രാഹ്മണഭോജനം നടത്തി വ്രതം സമാപിക്കുന്നു; മാസാന്ത തപസ്സാൽ ഫലം വർധിക്കുന്നു।
Adhyaya 208
A Compendium of Vows and Gifts (Vrata-Dāna-Ādi-Samuccaya)
ഭഗവാൻ അഗ്നി വ്രതവും ദാനവും സംബന്ധിച്ച സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും ക്രമബദ്ധമായ ഒരു രൂപരേഖ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. തിഥി, വാരം, നക്ഷത്രം, സംക്രാന്തി, യോഗം തുടങ്ങിയ കാലചിഹ്നങ്ങൾ അനുസരിച്ചും ഗ്രഹണം, മന്വാദി ദിനങ്ങൾ പോലുള്ള വിശേഷ അവസരങ്ങളിലുമായി അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കുന്നു. ‘കാലം’യും ‘ദ്രവ്യം’യും രണ്ടിന്റെയും അധിഷ്ഠാതാവ് വിഷ്ണുവാണെന്നും സൂര്യൻ, ഈശൻ, ബ്രഹ്മാവ്, ലക്ഷ്മി മുതലായവർ വിഷ്ണുവിന്റെ വിഭൂതികളാണെന്നും സ്ഥാപിച്ച് വിവിധ കർമ്മങ്ങൾ ഒരേ തത്ത്വത്തിൽ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നു. പൂജാക്രമം—ആസനം, പാദ്യം, അർഘ്യം, മധുപർകം, ആചമനം, സ്നാനം, വസ്ത്രം, ഗന്ധം, പുഷ്പം, ധൂപം, ദീപം, നൈവേദ്യം—വിവരിക്കുന്നു; ദാനത്തിൽ ഗ്രാഹക ബ്രാഹ്മണന്റെ പേരും ഗോത്രവും ചൊല്ലുന്ന മാനദണ്ഡ ദാനവാക്യവും നൽകുന്നു. ദാതാവിന്റെ ഉദ്ദേശങ്ങൾ—പാപശാന്തി, ആരോഗ്യം, വംശവർദ്ധന, വിജയം, ധനസമൃദ്ധി, ഒടുവിൽ സംസാരമുക്തി—എന്നിവ പറയുന്നു. നിത്യപാഠം/ശ്രവണത്തിന് ഭുക്തി-മുക്തി ഫലശ്രുതി ഉണ്ട്; വാസുദേവാരാധനയിൽ കലർന്ന രീതികൾ ഒഴിവാക്കി ഒരേ നിയമം പാലിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.