Adhyaya 49

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रं नाम अष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः अथोनपञ्चाशो ऽध्यायः मत्स्यादिलक्षणवर्णनं भगवानुवाच दशावतारं मत्स्यादिलक्षणं प्रवदामि ते मत्स्याकारस्तु मत्स्यः स्यात् कूर्मः कार्माकृलिर्भवेत्

ഇങ്ങനെ ആദിമഹാപുരാണമായ അഗ്നിപുരാണത്തിൽ ‘ചതുർവിംശതി-മൂർത്തി-സ്തോത്രം’ എന്ന അഷ്ടാചത്വാരിംശ അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഇനി ഒൻപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം—‘മത്സ്യാദി ലക്ഷണവർണ്ണനം’. ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു: മത്സ്യാദി ദശാവതാരങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ നിനക്കു പറയുന്നു. മത്സ്യാകൃതിയുള്ളവൻ മത്സ്യൻ; കൂർമാകൃതിയുള്ളവൻ കൂർമൻ.

Verse 2

शङ्खपद्मी इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नराङ्गो वाथ कर्तव्यो भूवराहो गदादिभृत् दक्षिणे वामके शङ्खं लक्ष्मीर्वा पद्ममेव वा

ഗ, ങ എന്ന് അടയാളപ്പെടുത്തിയ രണ്ട് കൈയെഴുത്തുപ്രതികളുടെ പാഠത്തിൽ പേര് ‘ശങ്കപദ്മീ’ എന്നാണ്. പ്രതിമ മനുഷ്യദേഹത്തോടെയോ ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്ന വരാഹരൂപത്തിലോ, ഗദാദി ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ചതായോ നിർമ്മിക്കണം. വലതും ഇടതും കൈകളിൽ ശംഖം ഉണ്ടായിരിക്കണം; കൂടെ ലക്ഷ്മി ഉണ്ടായിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ പദ്മം മാത്രം മതിയാകും.

Verse 3

श्रीवामकूर्परस्था तु क्ष्मानन्तौ चरणानुगौ वराहस्थापनाद्राज्यं भवाब्धितरणं भवेत्

ശ്രീ (ലക്ഷ്മി)യെ ഇടത് മുട്ടുകൈയിൽ സ്ഥാപിക്കണം; ക്ഷ്മാ (ഭൂമി)യും അനന്തനും പാദങ്ങളെ അനുഗമിക്കുന്ന സേവകരായി കാണിക്കണം. ഇത്തരത്തിലുള്ള വരാഹപ്രതിഷ്ഠയാൽ രാജാധികാരം ലഭിക്കുകയും ഭവസാഗരം കടക്കാനുള്ള മാർഗമാവുകയും ചെയ്യും.

Verse 4

नरसिंहो विवृत्तास्यो वामोरुक्षतदानवः तद्वक्षो दारयन्माली स्फुरच्चक्रगदाधरः

നരസിംഹൻ വായ് വിശാലമായി തുറന്നവനായിരിക്കണം; ഇടത് തുടയാൽ ദാനവനെ പ്രഹരിച്ചു. മാല ധരിച്ച് അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലം പിളർത്തുകയും, മിന്നുന്ന ചക്രവും ഗദയും ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 5

छत्री दण्डी वामनः स्यादथवा स्याच्चतुर्भुजः रामश्चापेषुहस्तः स्यात् कड्गी परशुनान्वितः

വാമനനെ കുടയും ദണ്ഡവും ധരിച്ചവനായി കാണിക്കണം, അല്ലെങ്കിൽ ചതുര്ഭുജനായി കാണിക്കാം. രാമനെ ധനുസ്സും അമ്പുകളും കൈകളിൽ ഉള്ളവനായി കാണിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ഖഡ്ഗധാരിയും പരശുസഹിതനുമായും ആകാം.

Verse 6

रामश्चापी शरी खड्गी शङ्खी वा द्विभुजः स्मृतः गदालाङ्गलधारी च रामो वाथ चतुर्भुजः

രാമനെ ദ്വിഭുജനായി സ്മരിക്കുന്നു—ധനുസ്സധാരിയായോ, അമ്പുകളുള്ളവനായോ, ഖഡ്ഗധാരിയായോ, ശംഖധാരിയായോ. അല്ലെങ്കിൽ രാമനെ ചതുര്ഭുജനായി, ഗദയും ലാങ്ഗലവും (ഹലം) ധരിച്ചവനായും കാണിക്കാം.

Verse 7

वामोर्ध्वे लाङ्गलं दद्यादधः शङ्खं सुशोभनं मुषलं दक्षिणोर्ध्वे तु चक्रञ्चाधः सुशोभनं

ഇടത് മുകളിലായി ലാങ്ഗലം സ്ഥാപിക്കയും അതിന് താഴെ ശോഭനമായ ശംഖം വയ്ക്കയും വേണം. വലത് മുകളിലായി മുഷലം വച്ച് അതിന് താഴെ ശോഭനമായ ചക്രം വയ്ക്കണം.

Verse 8

शान्तात्मा लम्बकर्णश् च गौराङ्गश्चाम्बरावृतः ऊर्ध्वपद्मस्थितो बुद्धो वरदाभयदायकः

ബുദ്ധൻ ശാന്താത്മാവും ദീർഘകർണ്ണനും ഗൗരാംഗനും വസ്ത്രാവൃതനും ആകുന്നു. ഉയർന്ന പദ്മാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് വരദവും അഭയവും ദാനം ചെയ്യുന്നു.

Verse 9

धनुस्तूणान्वितः कल्की म्लेच्छोत्सादकरो द्विजः अथवाश्वस्थितः खड्गी शङ्खचक्रशरान्वितः

കൽക്കി—ദ്വിജനായി—ധനുസ്സും തൂണീരും ധരിച്ചു മ്ലേച്ഛന്മാരെ നശിപ്പിക്കുന്നവനാകും. അല്ലെങ്കിൽ അശ്വാരൂഢനായി ഖഡ്ഗധാരിയായി, ശംഖ-ചക്ര-ശരങ്ങളോടുകൂടിയവനായി ചിത്രിക്കപ്പെടും.

Verse 10

लक्षणं वासुदेवादिनवकस्य वदामि ते दक्षिणोर्ध्वे गदा वामे वामोर्ध्वे चक्रमुत्तमं

വാസുദേവാദി നവകത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു: വലത് മുകളിലെ കൈയിൽ ഗദ, ഇടത് കൈയിൽ—ഇടത് മുകളിലെ കൈയിൽ—ഉത്തമ ചക്രം.

Verse 11

ब्रह्मेशौ पार्श्वगौ नित्यं वासुदेवोस्ति पूर्ववत् शङ्खी स वरदो वाथ द्विभुजो वा चतुर्भुजः

ബ്രഹ്മാവും ഈശനും (ശിവൻ) നിത്യവും പാർശ്വങ്ങളിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടണം; വാസുദേവൻ മുൻപുപോലെ തന്നെയിരിക്കണം. അദ്ദേഹം ശംഖധാരിയാണ്; വരദരൂപത്തിലും കാണിക്കാം; ദ്വിഭുജനോ ചതുര്ഭുജനോ ആയി ചിത്രീകരിക്കാം.

Verse 12

लाङ्गली मुषली रामो गदापद्मधरः स्मृतः वामोरुहृतदानव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौराङ्गश्चायुधावृत इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः धनुर्वाणान्वित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रद्युम्नो दक्षिणे वज्रं शङ्खं वामे धनुः करे

ബലരാമൻ ലാങ്ഗലി (നങ്ങൽ)യും മുഷലി (മുസലം)യും ധരിക്കുന്നവനായി, കൂടാതെ ഗദയും പദ്മവും ധരിക്കുന്നവനായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. (ചില പാഠഭേദങ്ങളിൽ—“വാമോരുഹൃതദാനവൻ”, “ഗൗരാംഗൻ ആയുധാവൃതൻ”, “ധനുർവാണാന്വിതൻ” എന്നും കാണുന്നു.) പ്രദ്യുമ്നൻ വലങ്കയ്യിൽ വജ്രം, ഇടങ്കയ്യിൽ ശംഖം, കൈയിൽ ധനുസ്സും ധരിക്കുന്നു.

Verse 13

गदानाभ्यावृतः पीत्या प्रद्युम्नो वा धनुःशरी चतुर्भुजो निरुद्धः स्यात्तथा नारायणो विभुः

പ്രദ്യുമ്നനെ നാഭിപ്രദേശത്ത് ഗദയാൽ ആവൃതനായി, പീതവർണ്ണപ്രഭയിൽ ദീപ്തനായി ധ്യാനിക്കണം; അനിരുദ്ധനെ ധനുസ്സും ബാണവും ധരിക്കുന്ന ചതുര്ഭുജനായി ധ്യാനിക്കണം. അതുപോലെ സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭു നാരായണനെയും ധ്യാനിക്കണം.

Verse 14

चतुर्मुखश् चतुर्बाहुर्वृहज्जठरमण्डलः लम्बकूर्चो जटायुक्तो व्रह्मा हंसाग्रवाहनः

ബ്രഹ്മാവ് ചതുര്മുഖനും ചതുര്ഭുജനും ആകുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജഠരമണ്ഡലം വിശാലവും വൃത്താകാരവുമാണ്. ദീർഘമായ കേശഗുച്ഛങ്ങളോടെയും ജടകളോടെയും അദ്ദേഹം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന വാഹനം ഹംസമാണ്.

Verse 15

दक्षिणे चाक्षसूत्रञ्च स्रुवो वामे तु कुण्डिका आज्यस्थाली सरस्वती सावित्री वामदक्षिणे

വലത്തുഭാഗത്ത് അക്ഷസൂത്രം (ജപമാല) ഉണ്ടായിരിക്കണം; ഇടത്തുഭാഗത്ത് സ്രുവം (ഹോമചമചം)യും കുണ്ഡിക (ജലപാത്രം)യും ഉണ്ടായിരിക്കണം. ആജ്യസ്ഥാലി (ഘൃതപാത്രം)യും സ്ഥാപിക്കണം; സരസ്വതിയും സാവിത്രിയും യഥാക്രമം ഇടത്തും വലത്തും സ്ഥാനപ്പെടണം.

Verse 16

विष्णुरष्टभुजस्तार्क्षे करे खड्गस्तु दक्षिणे गदाशरश् च वरदो वामे कार्मुकखेटके

വിഷ്ണുവിനെ അഷ്ടഭുജനായി, താർക്ഷ്യൻ (ഗരുഡൻ) മേൽ ആരൂഢനായി വർണ്ണിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വലങ്കയ്യുകളിൽ ഖഡ്ഗം ഉണ്ട്; ഗദയും ശരവും (ബാണം) ധരിക്കുന്നു; ഇടങ്കയ്യുകളിൽ വരം നൽകിക്കൊണ്ട് ധനുസ്സും ഖേടകവും (ഢാൽ) ധരിക്കുന്നു.

Verse 17

चक्रशङ्खौ चतुर्बाहुर् नरसिंहश् चतुर्भुजः शङ्खचक्रधरो वापि विदारितमहासुरः

നരസിംഹനെ നാലുകൈകളോടെ, ചക്രവും ശംഖവും ധരിച്ച രൂപത്തിൽ ചിത്രീകരിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ശംഖ-ചക്രധാരിയായി മഹാസുരനെ കീറിത്തെറിപ്പിച്ചവനായി കാണിക്കണം.

Verse 18

अचतुर्बाहुर्वराहस्तु शेषः पाणितले धृतः धारयन् बाहुना पृथ्वीं वाम्नेन कमलाधरः

വരാഹൻ ചതുര്ബാഹുവല്ല; അവൻ കൈത്തളത്തിൽ ശേഷനെ ധരിക്കുന്നു. ഒരു ഭുജംകൊണ്ട് ഭൂമിയെ താങ്ങി, ഇടത് ഭുജത്തിൽ താമര ധരിക്കുന്നു.

Verse 19

पादलग्ना धरा कार्या पदा लक्ष्मीर्व्यवस्थिता त्रैलोक्यमोहनस्तार्क्ष्ये अष्टबाहुस्तु दक्षिणे

ധരാദേവിയെ പാദങ്ങളിൽ ചേർന്നു പിടിച്ചിരിക്കുന്നവളായി രൂപപ്പെടുത്തണം; ലക്ഷ്മിയെ പാദങ്ങൾക്ക് സമീപം നിലകൊള്ളുന്നതായി കാണിക്കണം. താർക്ഷ്യൻ (ഗരുഡൻ) മേൽ ‘ത്രൈലോക്യമോഹനൻ’ ചിത്രീകരിക്കണം; വലതുവശത്ത് ദേവൻ അഷ്ടബാഹുവായിരിക്കണം.

Verse 20

चक्रं खड्गं च मुषलं अङ्कुशं वामके करे शङ्खशार्ङ्गगदापाशान् पद्मवीणासमन्विते

ഇടത് കൈകളിൽ ചക്രം, ഖഡ്ഗം, മുഷലം, അങ്കുശം ഉണ്ടായിരിക്കണം; കൂടാതെ ശംഖം, ശാർങ്ഗം (ധനുസ്സ്), ഗദ, പാശം, പദ്മം, വീണ എന്നിവയോടും അവൾ സമന്വിതയായിരിക്കണം.

Verse 21

लक्ष्मीः सरस्वती कार्ये विश्वरूपो ऽथ दक्षिणे मुद्गरं च तथा पाशं शक्तिशूलं शरं करे

ഇടത് വശത്ത് ലക്ഷ്മിയും സരസ്വതിയും സ്ഥാപിക്കണം; വലത് വശത്ത് വിശ്വരൂപനെ. അവന്റെ കൈയിൽ മുദ്ഗരം, പാശം, ശക്തി, ശൂലം, ശരം എന്നിവ ധരിച്ചതായി കാണിക്കണം.

Verse 22

वामे शङ्खञ्च शार्ङ्गञ्च गदां पाशं च तोमरं दक्षिणे चक्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी रत्यावृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लम्बभ्रुव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाटः धारयन्नाकुलां पृथ्वीं वामेन कमलामध इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लाङ्गलं परशुं दण्डं छुरिकां चर्मक्षेपकं

ഇടത് കൈകളിൽ ശംഖം, ശാർങ്ഗം (വില്ല്), ഗദ, പാശം, തോമരം; വലത് കൈയിൽ ചക്രം—എന്നാണ് ചിഹ്നിത കൈയെഴുത്തുപ്രതി വായന. മറ്റു ചിഹ്നിത വായനകളിൽ “ഗദാധാരി, രതിയാൽ ആവൃതൻ”, “ദീർഘഭ്രൂവൻ”, കൂടാതെ “കലങ്ങിയ ഭൂമിയെ ധരിച്ചു; ഇടത് കൈയിൽ താഴെ കമലാ (ലക്ഷ്മി)യെ ധരിച്ചു” എന്നും കാണുന്നു. പിന്നെയും—ലാങ്ഗലം, പരശു, ദണ്ഡം, ഛുരിക, ചർമക്ഷേപകം (ചർമ-പ്രക്ഷേപണ ആയുധം) എന്നിവയും പട്ടികപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 23

विंशद्बाहुश् चतुर्वक्त्रो दक्षिणस्थोथ वामके त्रिनेत्रे वामपार्श्वे न शयितो जलशाय्यपि

അവൻ ഇരുപത് ഭുജങ്ങളുള്ളവനും നാലുമുഖങ്ങളുള്ളവനും ആകുന്നു; വലതുവശത്തും ഇടതുവശത്തും അവൻ സ്ഥിതനാണ്. അവൻ ത്രിനേത്രൻ; ഇടത് പാർശ്വത്തിൽ ജലശായീ രൂപത്തിലുപോലും അവനെ ശയനസ്ഥനായി കാണിക്കുന്നില്ല.

Verse 24

श्रिया धृतैकचरणो विमलाद्याभिरीडितः नाभिपद्मचतुर्वक्त्रो हरिशङ्करको हरिः

ശ്രീ (ലക്ഷ്മി) ധരിക്കുന്ന ഏകചരണനായ ഹരി, വിമലാ മുതലായ ദേവിമാർ സ്തുതിക്കുന്നവൻ; അവന്റെ നാഭിപദ്മത്തിൽ നിന്ന് ചതുര്മുഖൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ഉദ്ഭവിച്ചു; ഹരിയും ശങ്കരനും—ഇരുവരുടെയും കാരണഭൂതനായ ആ പരമ ഹരിയേ ആരാധ്യൻ.

Verse 25

शूलर्ष्टिधारी दक्षे च गदाचक्रधरो पदे रुद्रकेशवलक्ष्माङ्गो गौरीलक्ष्मीसमन्वितः

വലത് കൈയിൽ അവൻ ശൂലവും ഋഷ്ടിയും (കുന്തം) ധരിക്കുന്നു; ഇടത് കൈയിൽ ഗദയും ചക്രവും. അവന്റെ ദേഹത്തിൽ രുദ്ര-കേശവ ചിഹ്നങ്ങൾ, ലക്ഷ്മിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടി നിലകൊള്ളുന്നു; അവൻ ഗൗരിയും ലക്ഷ്മിയും സഹിതൻ ആകുന്നു.

Verse 26

शङ्खचक्रगदावेदपाणिश्चाश्वशिरा हरिः वामपादो धृतः शेषे दक्षिणः कूर्मपृष्ठगः

അശ്വശിരാ ഹരി തന്റെ കൈകളിൽ ശംഖം, ചക്രം, ഗദ, വേദം എന്നിവ ധരിക്കുന്നു; അവന്റെ ഇടത് പാദം ശേഷനിൽ ആശ്രിതം, വലത് പാദം കൂർമ (ആമ)യുടെ പൃഷ്ഠത്തിൽ സ്ഥിതമാണ്.

Verse 27

दत्तात्रेयो द्विबाहुः स्याद्वामोत्सङ्गे श्रिया सह विश्वक्सेनश् चक्रगदी हली शङ्खी हरेर्गणः

ദത്താത്രേയനെ ദ്വിബാഹുവായി ചിത്രീകരിക്കണം; അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാമമടിയിൽ ശ്രീ (ലക്ഷ്മി) സഹിതം ആസീനയായിരിക്കണം. ഹരിയുടെ ഗണനായ വിശ്വക്സേനനെ ചക്രവും ഗദയും, ഹലവും ശംഖവും ധരിച്ചവനായി കാണിക്കണം.