Kosha
The Lexicon
A lexicographic section providing synonyms, technical terminology, and word-lists essential for understanding Vedic and Puranic literature.
Adhyayas in Kosha
Adhyaya 360
Chapter 360 — अव्ययवर्गाः (Groups of Indeclinables)
ഈ കോശ-തല അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി ഋഷി വസിഷ്ഠനോട് സംസ്കൃത അവ്യയങ്ങളുടെ (അവ്യയപദങ്ങളുടെ) സംക്ഷിപ്ത അർത്ഥ-മാപ്പ് ഉപദേശിക്കുന്നു; സംവാദം, യജ്ഞവാക്യം, വ്യാകരണ കൃത്യത എന്നിവയ്ക്കിത് സഹായകമാണ്. ആദ്യം ‘ആ’ എന്ന നിപാതത്തിന്റെ അർത്ഥങ്ങൾ—അംശത്വം, വ്യാപ്തി, പരിധി, ധാതു-യോഗജന്യ വ്യുത്പത്തി—കൂടാതെ പ്രഗൃഹ്യ സ്വഭാവം വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നിന്ദാസൂചകങ്ങൾ (കു, ധിഗ്), സമുച്ചയം/ചേർക്കൽ (ച), മംഗളവചനം (സ്വസ്തി), അതിക്രമം/അധികത (അതി), ചോദ്യം-സംശയം (സ്വിത്, നു, നനു), വിരോധം-നിശ്ചയം (തു, ഹി, ഏവ, വൈ) എന്നിവ വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നു. കാല-ക്രമ സൂചകങ്ങൾ (അദ്യ, ഹ്യഃ, ശ്വഃ, തദാ, ഇദാനീം, സാമ്പ്രതം), സ്ഥലം-ദിശ (പുരസ്താത്, പ്രതീച്യാം, അഗ്രതഃ), ആവർത്തനം/പുനരാവൃത്തി (മുഹുഃ, അസകൃത്, അഭീക്ഷ്ണം), വികാരോദ്ഗാരങ്ങൾ (ഹന്ത, ഹാ, അഹോ) എന്നിവയും ക്രമപ്പെടുത്തുന്നു. സ്വാഹാ, വൗഷട്, വഷട്, സ്വധാ എന്നീ യജ്ഞോദ്ഗാരങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തി, ഭാഷയിലെ കണപദങ്ങളും ശരിയായ വൈദിക പ്രയോഗത്തിലൂടെ ധർമ്മസേവ ചെയ്യുന്നതായി കാണിക്കുന്നു. ആകെ, ഭുക്തിക്കായി വ്യക്തമായ ഭാഷയും മുക്തിക്കായി ധർമ്മാനുസൃത ശുദ്ധവാക്കും—ഇരട്ടത്തെയും പിന്തുണയ്ക്കുന്ന പവിത്ര ഭാഷാശാസ്ത്രോപദേശം ഇതാണ്।
Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
ഈ അധ്യായത്തിൽ അഗ്നിപുരാണത്തിന്റെ കോശഭാഗത്തിലെ അവ്യയവർഗ്ഗം സമാപിക്കുന്നതായി വ്യക്തമാക്കുന്നു. ആഗ്നേയ അധ്യാപനപ്രവാഹത്തിൽ വ്യാകരണത്തിൽ മാറ്റമില്ലാത്ത അവ്യയങ്ങളിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്, വാക്യപ്രയോഗത്തിലെ അർത്ഥ-നിയന്ത്രണത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്ന ക്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സമാപനസൂത്രം ഈ സാങ്കേതിക ഘടകം പൂർത്തിയായതായി അറിയിച്ച്, അടുത്ത വിദ്യയായ നാനാർത്ഥ (ബഹുഅർത്ഥ) പദങ്ങളുടെ വർഗ്ഗീകരണത്തിലേക്ക് മാറ്റം ഒരുക്കുന്നു. ശബ്ദവിദ്യയെ വെളിപ്പെട്ട ഉപദേശമായി സ്ഥാപിച്ച്, യജ്ഞകർമ്മം, വ്യവഹാരം/ന്യായനിർണ്ണയം, ശാസ്ത്രവ്യാഖ്യാനം എന്നിവയിൽ ഭാഷാസ്പഷ്ടത അനിവാര്യമാണെന്ന് ഗ്രന്ഥം പറയുന്നു; അതുവഴി ഭുക്തി ധർമ്മാനുസൃതമാകുകയും, മുക്തിയുടെ ലക്ഷ്യവും നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
ഭഗവാൻ അഗ്നി വസിഷ്ഠമുനിയോട് കോശശൈലിയിൽ പര്യായവർഗങ്ങൾ നിരൂപിക്കുന്നു. ആദ്യം ഭൂമി, മണ്ണ് എന്നിവയുടെ പദങ്ങൾ; തുടർന്ന് ലോകം, ദിശ-ദേശം, മാർഗം/പഥം തുടങ്ങിയ സ്ഥലം-വിശ്വസംബന്ധ പദങ്ങൾ. പിന്നെ നഗരം-നിഗമം-സ്ഥാനീയ ഭരണക്രമവും വാസ്തുശാസ്ത്ര വിവരണത്തിനും ഉപകാരപ്പെടുന്ന നാമാവലി—നഗരം, ചന്ത, വീഥി, കവാടം, പ്രാകാരം, മതിൽ, സഭാമണ്ഡപം, ഗൃഹം, പ്രാസാദം, വാതിൽ-ഉപകരണങ്ങൾ, പടികൾ, ശുചീകരണ പദങ്ങൾ—വരുന്നു. തുടർന്ന് പർവ്വതം, വനം, ഉപവനം തുടങ്ങിയ പ്രകൃതി വർഗങ്ങൾ; ദീർഘമായ ആയുർവേദ നിഘണ്ടു പ്രവാഹത്തിൽ വൃക്ഷം, ലത, ഔഷധി, ദ്രവ്യപര്യായങ്ങൾ നിറം/ആകൃതി ഭേദങ്ങളോടെ പറയുന്നു. അവസാനം വ്യാഘ്രം, വരാഹം, ചെന്നായ, ചിലന്തി, പക്ഷികൾ, തേൻചീറ്റി തുടങ്ങിയ ജീവി-പക്ഷി പര്യായങ്ങളും കൂമ്പാരം, സംഘം, ഗുച്ചം തുടങ്ങിയ സമുഹനാമങ്ങളും ചേർക്കുന്നു. ഭാഷാനിശ്ചിതത്വം ധർമ്മോപകരണമാകെ വൈദ്യവും വാസ്തുവും ലോകക്രമവും ആത്മാനുശാസനത്തോട് ഏകീകരിക്കുന്നതാണെന്ന് അധ്യായം വ്യക്തമാക്കുന്നു।
Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
അഗ്നിദേവൻ കോശക്രമത്തിൽ മുൻ അധ്യായത്തിലെ ഭൂമി/വനം/ഔഷധിവർഗ്ഗങ്ങളെന്ന പരിസ്ഥിതി വിഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് മാറി മനുഷ്യകേന്ദ്രിത വർഗ്ഗീകരണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ “പുരുഷൻ”, “സ്ത്രീ”, “വധു” എന്നിവയുടെ പര്യായങ്ങൾ, തുടർന്ന് സാമൂഹ്യ-നൈതികമായി അടയാളപ്പെടുത്തിയ സ്ത്രീതരങ്ങൾ, ബന്ധുത്വ-വംശവിഭാഗങ്ങൾ (സപിണ്ഡ/സനാഭ, ഗോത്രം, ബന്ധുക്കൾ), കൂടാതെ ഗൃഹസ്ഥ തിരിച്ചറിയലിലെ ഭർത്താവ്–ഭാര്യ പദജോടികൾ വരുന്നു. പിന്നെ ഗർഭം, ജനനം/പ്രജനനം സംബന്ധമായ പദങ്ങൾ, ദേഹാവസ്ഥകളും വൈകല്യങ്ങളും, രോഗനാമങ്ങൾ—പ്രത്യേകിച്ച് കുഷ്ഠാദി ചർമ്മരോഗങ്ങളും ശ്വാസ/ക്ഷയ രോഗങ്ങളും—കൂടാതെ ശുക്രം, മാംസം, മേദസ്, ശിരകൾ തുടങ്ങിയ ദേഹദ്രവ്യങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അസ്ഥി-അംഗപ്രത്യംഗങ്ങൾ, വ്യാകരണ ലിംഗപ്രയോഗ സൂചനകൾ, അര-ഗുഹ്യം മുതൽ തോളുകൾ, നഖങ്ങൾ, കഴുത്തുപ്രദേശം, മുടി വരെ ശരീരഭാഗ പദസമ്പത്ത് വിശദമായി നൽകുന്നു. അവസാനം അങ്കുലം, വിതസ്തി, രത്നി/അരത്നി അളവുകൾ, അലങ്കാരം-വേഷം, ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്ര-തന്തു പദങ്ങൾ, പരിമാണ-ആകൃതി-ഘടനാരൂപങ്ങൾ എന്നിവ സംഗ്രഹിച്ച്, കൃത്യനാമകരണത്തിലൂടെ ലോകവിദ്യയെ ധർമ്മജ്ഞാനമായി വ്യക്തമാക്കുന്നു।
Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
കോശപദ്ധതിയിലെ സംക്ഷിപ്ത നിർവചനങ്ങളിലൂടെ ഭഗവാൻ അഗ്നി വൈദിക യജ്ഞസാക്ഷരതക്കും ബ്രാഹ്മണീയ സാമൂഹ്യ-ആചാര ചുമതലകൾക്കും ആവശ്യമായ സൂക്ഷ്മ പദങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം വംശം, അന്വവായം, ഗോത്രം, കുലം/അഭിജന-അന്വയം എന്നിവകൊണ്ട് വംശപരിചയ സൂചനകൾ നിർണ്ണയിച്ച്, തുടർന്ന് അധ്വരത്തിൽ ആചാര്യനെ മന്ത്ര-വ്യാഖ്യാതാവായും ആദേഷ്ടാവിനെ യജ്ഞ-നിർദ്ദേശക ഉദ്യോഗസ്ഥനായും പറയുന്നു. പിന്നെ യജ്ഞപരിസരം—യജമാനൻ/യഷ്ടാ, സഹയാജകർ, സഭാ-ഭൂമികകൾ, കൂടാതെ ഋത്വിജ ത്രയം (അധ്വര്യു, ഉദ്ഗാതൃ, ഹോതൃ) യജുസ്-സാമൻ-ഋക് വിദഗ്ധതയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി വ്യക്തമാക്കുന്നു. യൂപത്തിലെ ചഷാലം, വേദിയുടെ ചതുരാകൃതി, ആമിക്ഷാ, പൃഷദാജ്യം, പരമാന്നം, ഉപാകൃത പശു തുടങ്ങിയ ഉപകരണ-ഹവിസ്സുകളുടെ നിർവചനങ്ങളും അഭിഷേകം/പ്രോക്ഷണം/പൂജ എന്നിവയുടെ പര്യായങ്ങളും നൽകുന്നു. അവസാനം നിയമം–വ്രതം വ്യത്യാസം, കല്പം–അനുകല്പം, വിധി-വിവേകം, ശ്രുതി പഠനത്തിന്റെ ഉപാകരണം, തപസ്വികളുടെ തരങ്ങൾ, കൂടാതെ യമം (നിത്യ ദേഹസംയമം) വിരുദ്ധം നിയമം (അവസരാനുസൃതം ബാഹ്യസഹായത്തോടെ ആചരിക്കൽ) എന്ന സാങ്കേതിക ഭേദം പറഞ്ഞ് ബ്രഹ്മഭൂയ/ബ്രഹ്മത്വ/ബ്രഹ്മസായുജ്യത്തിൽ സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
അഗ്നിദേവൻ കോശക്രമത്തിൽ സമൂഹ–ഭരണത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്ന പദങ്ങളെ നിർവചിക്കുന്നു. രാജത്വത്തിന്റെ പടികൾ—രാജന്യ, ക്ഷത്രിയ/വിരാട്, അധീശ്വര; ചക്രവർത്തി, സാർവഭൗമ, മണ്ഡലേശ്വര—മന്ത്രിസംവിധാനം—മന്ത്രിൻ, ധീ-സചിവ, അമാത്യ, മഹാമാത്ര—എന്നിവയും; ന്യായ–രാജസ്വ മേൽനോട്ട പദങ്ങൾ—പ്രാഡ്വിവാക, അക്ഷദർശക, ഭൗരിക, കനകാധ്യക്ഷ—എന്നിവയും പറയുന്നു. അന്തഃപുര ഭരണത്തിൽ അന്തർവംശിക, സൗവിദല്ല, കഞ്ചുകിൻ, സ്ഥാപത്യ മുതലായ പദങ്ങൾ വരുന്നു. തുടർന്ന് നയശാസ്ത്രസംബന്ധ വിഷയങ്ങൾ—ശത്രു/മിത്ര/ഉദാസീന/പാർഷ്ണിഗ്രാഹ, ചാരന്മാർ–വിവരദാതാക്കൾ, തത്സമയം/വിലംബ ഫലം, ദൃശ്യ/അദൃശ്യ കാരണത്വം—വിവരിക്കുന്നു. പിന്നെ വൈദ്യശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക നാമങ്ങൾ, വ്യാകരണത്തിലെ ലിംഗ സൂചനകൾ, ധനുർവേദത്തിൽ കവചം, വ്യൂഹ–ചക്ര–അനീക, അക്ഷൗഹിണി വരെ ഗണന, ധനുസ്–പ്രത്യഞ്ച–ശര–തൂണീർ–ഖഡ്ഗ–പരശു–കത്തി–ശക്തി–ധ്വജ തുടങ്ങിയ ആയുധനാമങ്ങൾ. അവസാനം വൈശ്യജീവിക—കൃഷി, പലിശ, വ്യാപാരം—അളവുകളും നാണയവും, ലോഹങ്ങൾ–രസ/രസായന ദ്രവ്യങ്ങൾ, കൂടാതെ ശൂദ്ര/അന്ത്യജ ശ്രേണി–തൊഴിൽ പദാവലി വഴി ഭരണത്തിനും സാമ്പത്തികത്തിനും ശില്പത്തിനും കൃത്യമായ ഭാഷ അനിവാര്യമെന്ന് കാണിക്കുന്നു.
Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി തൊഴിൽ-സ്ഥാപനപരമായ പദങ്ങളിൽ നിന്ന് മാറി, കോശശൈലിയിൽ സാധാരണ നാമങ്ങൾ, വിശേഷണങ്ങൾ, അവയുടെ ലിംഗപ്രയോഗം, പര്യായങ്ങൾ, ഉപയോഗമാനം എന്നിവ ക്രമീകരിക്കുന്നു. സുകൃതീ, പുണ്യവാൻ, ധന്യ, മഹാശയ തുടങ്ങിയ ഗുണ-ശ്രേഷ്ഠത; കഴിവ്-വിദ്യ; ദാന-ഔദാര്യം; നായക, അധിപ തുടങ്ങിയ അധികാര-നേതൃത്വ പദങ്ങൾ എന്നിവ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദുഷ്ടത, വൈകിപ്പ്, അതിവേഗം, ആലസ്യം, ഉദ്യമം, ലോഭം, വിനയം, ധൈര്യം, സംയമം, വാചാലത, അപകീർത്തി, ക്രൂരത, കപടം, കഞ്ഞുഷത, അഹങ്കാരം, ശുഭസ്വഭാവം തുടങ്ങിയ നൈതിക-പെരുമാറ്റ വിരുദ്ധതകൾ വിവരിക്കുന്നു. സൗന്ദര്യം–ശൂന്യത, ശ്രേഷ്ഠത, സ്ഥൂലത–കൃശത, സമീപം–ദൂരം, വൃത്താകാരം, ഉയരം, ധ്രുവ-നിത്യ-സനാതനത, പാരായണദോഷങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പദസമ്പത്തും നൽകുന്നു. അഭിയോഗ/അഭിഗ്രഹ പോലുള്ള പ്രയോഗിക പദങ്ങളും, പ്രമാണവാക്കുകൾ—ശബ്ദപ്രമാണം, ഉപമാനം, അർഥാപത്തി, പരാർത്ഥധീ, അഭാവജ്ഞാനം—എന്നിവയും പറഞ്ഞ്, അവസാനം മനുഷ്യബോധത്തിനായി ഹരിയെ ‘അലിംഗ’ എന്നു സൂചിപ്പിച്ച് വ്യാകരണം-അർത്ഥം-പ്രമാണവിദ്യയെ ധർമ്മത്തെ താങ്ങുന്ന ദിവ്യജ്ഞാനക്രമമായി ഏകീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
ഭഗവാൻ അഗ്നി പ്രളയതത്ത്വം നാലുവിധമായി ക്രമീകരിക്കുന്നു—നിത്യ (ജീവികളുടെ നിരന്തര നാശം), നൈമിത്തിക (ബ്രഹ്മാവിന്റെ കല്പാന്തത്തിൽ നടക്കുന്ന ആവർത്ത പ്രളയം), പ്രാകൃത (വിപുല യುಗചക്രാന്തത്തിൽ ലോകലയം), ആത്യന്തിക (മോക്ഷജ്ഞാനത്തിലൂടെ ആത്മാവ് പരമാത്മാവിൽ ലയിക്കുക)। നൈമിത്തിക പ്രളയത്തിൽ ദീർഘ അനാവൃഷ്ടി, സൂര്യന്റെ ഏഴ് കിരണങ്ങളാൽ ജലശോഷണം, ഏഴ് സൂര്യരൂപങ്ങളുടെ ഉദയം, സർവത്ര ദഹനം, കാലാഗ്നി-രുദ്ര വരെ അഗ്നിയുടെ ഉച്ചസ്ഥിതി, പാതാളം മുതൽ സ്വർഗം വരെ ദഹനം, ജീവികളുടെ ഉയർന്ന ലോകങ്ങളിലേക്കുള്ള ഗമനം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു। തുടർന്ന് മഴ അഗ്നിയെ ശമിപ്പിക്കുന്നു, കാറ്റുകൾ മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നു; ഹരി ശേഷനിൽ ഏകാർണവത്തിൽ യോഗനിദ്രയിൽ ശയിച്ച് വീണ്ടും ബ്രഹ്മരൂപത്തിൽ സൃഷ്ടി ആരംഭിക്കുന്നു। പ്രാകൃത പ്രളയം സാംഖ്യക്രമത്തിൽ—പൃഥ്വി ജലത്തിൽ, ജലം അഗ്നിയിൽ, അഗ്നി വായുവിൽ, വായു ആകാശത്തിൽ, ആകാശം അഹങ്കാരത്തിൽ, പിന്നെ മഹത്തിൽ, ഒടുവിൽ പ്രകൃതിയിൽ ലയിക്കുന്നു; അവസാനം പ്രകൃതിയും പുരുഷനും നാമ-വർണാതീത പരമത്തിൽ ലയിച്ച്, അവിടെ എല്ലാ വികൽപ്പങ്ങളും അവസാനിക്കുന്നു।