Adhyaya 100
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 1009 Verses

Adhyaya 100

Chapter 100 — द्वारप्रतिष्ठाकथनम् (Dvāra-pratiṣṭhā-kathana: Procedure for Door Consecration)

ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശ്വരൻ ദ്വാര-പ്രതിഷ്ഠയുടെ പ്രത്യേകവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. ദ്വാരഘടകങ്ങളെ കഷായാദി ശുദ്ധിദ്രവ്യങ്ങളാൽ സംസ്കരിച്ചു ശയനം (പ്രതിഷ്ഠാ-ശയ്യ) മേൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. മൂല, മധ്യ, അഗ്ര ഭാഗങ്ങളിൽ ത്രിവിധ ന്യാസം—ആത്മതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഇടത്തത്ത്വങ്ങളുടെ ക്രമത്തിലൂടെ ഈശ്വരപര്യന്തം—തുടർന്ന് സന്നിവേശം, ഹോമം, ജപം എന്നിവയാൽ ‘യഥാരൂപ’ സിദ്ധി നേടുന്നു. ദ്വാരസ്ഥാനത്ത് അനന്തമന്ത്രരക്ഷയോടെ വാസ്തുപൂജ, രത്നപഞ്ചകസ്ഥാപനം, വിഘ്നശാന്തിക്കായി ശാന്തിഹോമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. രക്ഷാർത്ഥം ഔഷധി, ധാന്യാദി വസ്തുക്കൾ പറഞ്ഞ്, പ്രണവോച്ചാരത്തോടെ ഉദുംബരാധാരത്തിൽ രക്ഷാപൊട്ടലി കെട്ടുന്നു. സ്ഥലവിന്യാസത്തിൽ അല്പം ഉത്തരാഭിമുഖ ചരിവ്, താഴെ ആത്മതത്ത്വന്യാസം, പാർശ്വസ്തംഭങ്ങളിൽ വിദ്യാതത്ത്വം, ആകാശപ്രദേശത്ത് ശിവന്യാസം; അവസാനം മൂലമന്ത്രത്താൽ പ്രതിഷ്ഠ. ദ്വാരപാലദേവതകൾക്കും തൽപാദി ആധാരങ്ങൾക്കും യഥാശക്തി അർപ്പണം, ന്യൂനതാപ്രായശ്ചിത്താഹുതികൾ, ദിക്‌ബലി, യോജ്യ ദക്ഷിണ എന്നിവയും പറയുന്നു.

Shlokas

Verse 1

, च विन्यस्य पदपञ्चकमिति छ विन्यस्य रत्नपञ्चकमिति ज आत्मनेति छ शक्त्यर्थमिति ङ सूर्यमन्त्राश्चेति छ स्थापनेपि वेति ज अथ शततमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाकथनं ईश्वर उवाच द्वाराश्रितप्रतिष्ठाया वक्ष्यामि विधिमप्यथ द्वाराङ्गानि कषायाद्यैः संस्कृत्य शयने न्यसेत्

ഇപ്പോൾ ശതതമ അധ്യായം—ദ്വാരപ്രതിഷ്ഠാവിവരണം. ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ദ്വാരാശ്രിതമായ പ്രതിഷ്ഠയുടെ വിധിയും ഇനി ഞാൻ പറയുന്നു. ദ്വാരാംഗങ്ങളെ കഷായാദികളാൽ സംസ്കരിച്ചു ശയനത്തിൽ ന്യസിക്കണം।

Verse 2

मूलमध्याग्रभागेषु त्रयमात्मादिसेश्वरं विन्यस्य सन्निवेश्याथ हुत्वा जप्त्वात्र रूपतः

മൂലം, മധ്യം, അഗ്രം എന്നീ ഭാഗങ്ങളിൽ ആത്മാദി മുതൽ ഈശ്വരാന്തം വരെയുള്ള ത്രയത്തെ ന്യാസം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കണം; പിന്നെ ഇവിടെ ഹോമവും ജപവും ചെയ്താൽ (ദേവത/മന്ത്രം) സ്വരൂപതഃ സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 3

द्वारादथो यजेद्वास्तुन्तत्रैवानन्तमन्त्रितः रत्नादिपञ्चकं न्यस्य शान्तिहोमं विधाय च

വാതിലിൽ നിന്നാരംഭിച്ച് അവിടെയേ വാസ്തുദേവതയെ പൂജിക്കണം. അനന്തമന്ത്രം ജപിച്ച് സംരക്ഷണം ആഹ്വാനിച്ച് രത്നാദി പഞ്ചകം സ്ഥാപിച്ച് ശാന്തിഹോമവും നടത്തണം.

Verse 4

यवसिद्धार्थकाक्रान्ता ऋद्धिवृद्धिमहातिलाः गोमृत्सर्षपरागेन्द्रमोहनीलक्षणामृताः

യവം, സിദ്ധാർത്ഥകം (വെളുത്ത കടുക്), ആക്രാന്താ, ഋദ്ധി-വൃദ്ധി, മഹാതിലാ, ഗോമൃത് (ഗോമയം), സർഷപം, പരാഗം, അവയിൽ ശ്രേഷ്ഠം, മോഹിനി, ലക്ഷണാ, അമൃതാ—ഇവയാണ് ഇവിടെ എണ്ണിപ്പറയുന്ന നാമങ്ങൾ/ദ്രവ്യങ്ങൾ.

Verse 5

रोचना रुग् वचो दूर्वा प्रासादधश् च पोटलीं प्रकृत्योदुम्बरे बद्ध्वा रक्षार्थं प्रणवेन तु

രോചന, ‘രുഗ്’ എന്ന ഔഷധി, വചാ, ദൂർവാ പുല്ല്, പ്രാസാദധയുടെ ഒരു ഭാഗം എന്നിവ എടുത്ത് ചെറിയ പൊട്ടലി ഉണ്ടാക്കണം. അത് ഉദുംബരത്തിന്റെ ആധാരത്തിൽ കെട്ടി, പ്രണവം (ഓം) സഹിതം സംരക്ഷണാർത്ഥം ധരിക്കുകയോ സ്ഥാപിക്കുകയോ വേണം.

Verse 6

द्वारमुत्तरतः किञ्चिदाश्रितं सन्निवेशयेत् आत्मतत्त्वमधो न्यस्य विद्यातत्त्वञ्च शाखयोः

വാതിൽ അല്പം വടക്കോട്ടു ചായുന്നവിധം സ്ഥാപിക്കണം. താഴെ ആത്മതത്ത്വം ന്യാസം ചെയ്ത്, ഇരുവശ ശാഖകളിൽ വിദ്യാതത്ത്വം വിന്യസിക്കണം.

Verse 7

शिवमकाशदेशे च व्यापकं सर्वमङ्गले ततो महेशनाथं च विन्यसेन्मूलमन्त्रतः

ആകാശപ്രദേശത്ത് സർവ്വവ്യാപകവും സർവ്വമംഗളകരവുമായ ശിവനെ ന്യാസം ചെയ്യണം. തുടർന്ന് മൂലമന്ത്രംകൊണ്ട് മഹേശനാഥനെയും വിന്യസിച്ച് പ്രതിഷ്ഠിക്കണം.

Verse 8

विन्यस्य च निवेशयाथ इति ख विन्यस्य सन्निबोध्याथेति ज अजप्त्वानुरूपत इति ग सर्वपुष्कलमिति ख , घ च द्वाराश्रितांश् च तल्पादीन् कृतयुक्तैः स्वनामभिः जुहुयाच्छतमर्धं वा द्विगुणं शक्तितोथवा

വിധിപ്രകാരം ന്യാസം ചെയ്ത് ശേഷം പ്രതിഷ്ഠ നടത്തണം. വിന്യാസത്തിനു ശേഷം ദേവശക്തികളെ സന്നിബോധ്യ (ജാഗ്രതപ്പെടുത്തുക) ചെയ്യണം. കർമാനുരൂപമായി, ജപമില്ലാതെ (അജപ്ത), എല്ലാം പൂർണ്ണമായി (സർവപുഷ്കല) ചെയ്ത്, ദ്വാരാശ്രിത ദേവതകളെയും തൽപാദി ആധാരങ്ങളെയും അവരുടെ അവരുടെ നാമങ്ങളാൽ, യഥോചിത വിന്യാസത്തോടെ, അഗ്നിയിൽ ആഹുതി നൽകണം—നൂറ്, അല്ലെങ്കിൽ പകുതി, അല്ലെങ്കിൽ ശേഷിയനുസരിച്ച് ഇരട്ടിയായി।

Verse 9

न्यूनादिदोषमोषार्थं हेतितो जुहुयाच्च्छतं दिग्बलिम्पूर्ववद्धुत्वा प्रदद्याद्दक्षिणादिकं

ന്യൂനത മുതലായ ദോഷങ്ങൾ നീക്കുന്നതിനായി ‘ഹേതി’ മന്ത്രത്തോടുകൂടെ അഗ്നിയിൽ നൂറ് ആഹുതി നൽകണം. തുടർന്ന് മുൻപുപോലെ ദിഗ്ബലി നടത്തി, ദക്ഷിണ മുതലായ നിശ്ചിത ദാനങ്ങൾ സമർപ്പിക്കണം.

Frequently Asked Questions

A precise dvāra-pratiṣṭhā sequence: purification of door members, śayana placement, segmental nyāsa (root/middle/tip), Vāstu worship with Ananta-mantra, ratna-pañcaka placement, śānti-homa, and concluding bali/dakṣiṇā with expiation for deficiencies.

Protection is emphasized through the Ananta-mantra (invocation at the doorway) and the praṇava (Oṁ) used with a rakṣā-pōṭalī; the rite also includes śānti-homa and corrective oblations to remove nyūna-doṣa (defects of deficiency).

By mapping metaphysical principles (ātma-tattva, vidyā-tattva, Śiva, Maheśanātha) onto architectural members through nyāsa and installation, it treats the doorway as a sanctified locus where correct form, mantra, and offering align built space with dharma and auspiciousness.