Adhyaya 85

Verse 1

निवृत्तिकलाशोधनं नाम चतुरशीतितमो ऽध्यायः शिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दग्धनिःशेषपाशस्य इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठाकलाशोधनोक्तिः ईश्वर उवाच तत्त्वयोरथ सन्धानं कुर्याच्छुद्धविशुद्धयोः ह्रस्वदीर्घप्रयोगेण नादनादान्तसङ्गिना

‘നിവൃത്തികലാശോധനം’ എന്ന പേരിലുള്ള എൺപത്തിനാലാം അധ്യായം (ഇവിടെ സമാപ്തം). (ചിഹ്നിത പാണ്ഡുലിപികളിൽ പാഠഭേദങ്ങൾ: ‘ശിവാത്മനെ’ എന്നും ‘ദഗ്ധനിഃശേഷപാശസ്യ’ എന്നും). ഇനി എൺപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം ആരംഭം: ‘പ്രതിഷ്ഠാകലശ-ശോധനം’ എന്ന ഉപദേശം. ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ശുദ്ധവും അശുദ്ധവും എന്ന രണ്ടു തത്ത്വങ്ങളുടെ സംധാനത്തെ ഹ്രസ്വ-ദീർഘമാത്രാപ്രയോഗത്തോടെ, നാദം-അനാദം-നാദാന്തം സഹിതം നിർവഹിക്കണം।

Verse 2

ॐ हां ह्रूं हांअप्तेजो वायुराकाशं तन्मात्रेन्द्रियबुद्धयः गुणत्रयमहङ्कारश् चतुर्विंशः पुमानिति

ॐ— തുടർന്ന് ആപഃ (ജലം), തേജസ് (അഗ്നി), വായു, ആകാശം; തന്മാത്രകൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ബുദ്ധി; കൂടാതെ ത്രിഗുണങ്ങളും അഹങ്കാരവും— ഇങ്ങനെ ‘ഇരുപത്തിനാലാമത്തെ’ പുരുഷതത്ത്വം എന്നു നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।

Verse 3

प्रतिष्ठायां निविष्ठानि तत्त्वान्येतानि भावयेत् पञ्चविंशतिसङ्ख्यानि खादियान्ताक्षराणि च

പ്രതിഷ്ഠാകാലത്ത് ഈ തത്ത്വങ്ങൾ അവിടെ നിവിഷ്ടമായതായി ഭാവിച്ച് ധ്യാനിക്കണം— എണ്ണം ഇരുപത്തിയഞ്ച്; കൂടാതെ ‘ഖ’ മുതൽ ആരംഭിച്ച് ‘യ’യിൽ അവസാനിക്കുന്ന അക്ഷരങ്ങളെയും (ചിന്തിക്കണം)।

Verse 4

पञ्चाशदधिका षष्टिर्भुवनैस्तुल्यसञ्ज्ञिताः तावन्त एव रुद्राश् च विज्ञेयास्तत्र तद्यथा

ഭുവനങ്ങൾ അറുപത്തിയഞ്ച് (65), തുല്യമായ നാമസഞ്ജ്ഞകളോടെ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അത്രയേറെ രുദ്രന്മാരും അവിടെ അറിയേണ്ടതാണ്— അതായത് ഇപ്രകാരം।

Verse 5

अमरेशः प्रभावश् च नेमिषः पुष्करो ऽपि च तथा पादिश् च दण्डिश् च भावभूतिरथाष्टमः

അമരേശൻ, പ്രഭാവൻ, നേമിഷൻ, പുഷ്കരൻ; അതുപോലെ പാദി, ദണ്ഡിൻ—എട്ടാമത്തെ (പ്രമാണ)മായി ഭവഭൂതി.

Verse 6

नकुलीशो हरिश् चन्द्रः श्रीशैलो दशमः स्मृतः अन्वीशो ऽस्रातिकेशश् च महाकालो ऽथ मध्यमः

നകുലീശൻ, ഹരി, ചന്ദ്രൻ; ശ്രീശൈലം പത്താമതായി സ്മൃതം. കൂടാതെ അന്വീശനും അസ്രാതികേശനും; പിന്നെ എണ്ണിപ്പറയലിന്റെ മദ്ധ്യസ്ഥനായ മഹാകാലൻ.

Verse 7

केदारो भैरवश् चैव द्वितीयाष्टकमीरितं ततो गयाकुरुक्षेत्रखलानादिकनादिके

‘കേദാരനും ഭൈരവനും’—ഇത് രണ്ടാം അഷ്ടകമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ഗയ, കുരുക്ഷേത്രം, കൂടാതെ ഖലാന, കനാദികാ മുതലായ തീർത്ഥങ്ങൾ പരാമർശിക്കുന്നു.

Verse 8

विमलश्चाट्टहासश् च महेन्द्रो भाम एव च वस्वापदं रुद्रकोटिरवियुक्तो महावन्तः

അവൻ വിമലൻ (നിർമലൻ)യും ആട്ടഹാസൻ (പ്രചണ്ഡഹാസം)യും; അവൻ മഹേന്ദ്രനും ഭാമനും; അവൻ വസ്വാപദം (വസുക്കളുടെ ധാമം), രുദ്രകോടി, അവിയുക്തൻ (അവിച്ചിന്നൻ) 그리고 മഹാവന്തൻ (മഹാബലവാൻ).

Verse 9

गोकर्णो भद्रकर्णश् च स्वर्णाक्षः स्थाणुरेव च अजेशश् चैव सर्वज्ञो भास्वरः सूदनान्तरः

അവൻ ഗോകർണനും ഭദ്രകർണനും; അവൻ സ്വർണാക്ഷൻ (സ്വർണ്ണനേത്രൻ) കൂടാതെ സ്ഥാണു (അചലൻ)യും. അവൻ അജേശൻ (അജന്റെ ഈശൻ), സർവജ്ഞൻ; അവൻ ഭാസ്വരൻ (ദീപ്തിമാൻ)യും സൂദനാന്തരൻ (ശത്രുസംഹാരകൻ, അന്തം വരുത്തുന്നവൻ)യും.

Verse 10

सुबाहुर्मत्तरूपी च विशालो जटिलस् तथा ॐ हां हूं हूं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अल्पीशो भ्रान्तिकेशश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विमलश् चण्डहासश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः रौद्रो ऽथ पिङ्गलाक्षश् च कालदंष्ट्री भवेत्ततः

(അവൻ) സുബാഹു, മത്തരൂപി, വിശാലൻ, ജടിലൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ചില ചിഹ്നിത കൈയെഴുത്തുപാഠങ്ങളിൽ ബീജോച്ചാരം “ॐ ഹാം ഹൂം ഹൂം ഹാം” എന്നും കാണുന്നു. കൂടാതെ (അവൻ) അൽപീശ, ഭ്രാന്തികേശ, വിമല, ചണ്ഡഹാസ എന്നും. തുടർന്ന് (അവൻ) റൗദ്ര, പിംഗലാക്ഷ, പിന്നെ കാലദംഷ്ട്രീ (കാലസദൃശ ദംഷ്ട്രയുള്ളവൻ) ആകുന്നു.

Verse 11

विदुरश् चैव घोरश् च प्राजापत्यो हुताशनः कामरूपी तथा कालः कर्णो ऽप्यथ भयानकः

കൂടാതെ (അവൻ) വിദുരൻ എന്നും ഘോരൻ എന്നും; (അവൻ) പ്രാജാപത്യൻ, ഹുതാശനൻ (ഹവിസ്സു ഭക്ഷിക്കുന്ന അഗ്നി) എന്നും; കാമരൂപി; അതുപോലെ കാലൻ (കാലം/മരണം); കർണ്ണൻ; പിന്നെ ഭയാനകൻ (അത്യന്തം ഭയങ്കരൻ) എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 12

मतङ्गः पिङ्गलश् चैव हरो वै धातृसज्ञकः शङ्कुकर्णो विधानश् च श्रीकण्ठश् चन्द्रशेखरः

അവൻ മതംഗൻ, പിംഗലൻ; നിശ്ചയമായി ഹരൻ; ധാതൃ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ; ശങ്കുകർണ്ണൻ, വിധാനൻ; കൂടാതെ ശ്രീകണ്ഠൻ, ചന്ദ്രശേഖരൻ.

Verse 13

सहैतेन च पर्यन्ताः कथ्यन्ते ऽथ पदान्यपि ं ज्योतिः ॐ पुरुष ॐ अग्ने ॐ अधूम ॐ अभस्म ॐ अनादि ॐ नाना ॐ धूधू ॐ भूः ॐ भुवः ॐ स्वः अनिधन निधनोद्भव शिव शर्व परमात्मन् महेश्वर महादेव सद्भावेश्वर महातेजः योगाधिपतये मुञ्च प्रथम सर्व सर्वेसर्वेति द्वात्रिंशत् पदानि वीजभावे त्रयो मन्त्रा वामदेवः शिवः शिखा

ഇവയോടൊപ്പം ഉപസംഹാരഭാഗങ്ങളും പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ഇനി മന്ത്രപദങ്ങളും നൽകുന്നു—“ṃ ജ്യോതിഃ; ॐ പുരുഷ; ॐ അഗ്നേ; ॐ അധൂമ; ॐ അഭസ്മ; ॐ അനാദി; ॐ നാനാ; ॐ ധൂധൂ; ॐ ഭൂഃ; ॐ ഭുവഃ; ॐ സ്വഃ; അനിധന; നിധനോദ്ഭവ; ശിവ; ശർവ; പരമാത്മൻ; മഹേശ്വര; മഹാദേവ; സദ്ഭാവേശ്വര; മഹാതേജഃ; യോഗാധിപതയേ (നമഃ); മുഞ്ച; പ്രഥമ; സർവ; സർവേസർവ”—ഇവ മുപ്പത്തിരണ്ട് പദങ്ങൾ. ബീജഭാവത്തിൽ മൂന്ന് മന്ത്രങ്ങൾ—വാമദേവ, ശിവ, ശിഖാ।

Verse 14

गान्धारी च सुषुम्णा च नाड्यौ द्वौ मारुतौ तथा समानोदाननामानौ रसनापायुरिन्द्रिये

ഗാന്ധാരി, സുഷുമ്ണാ—ഇവ രണ്ട് നാഡികളാണ്; അതുപോലെ രണ്ട് മാരുതങ്ങൾ (പ്രാണവായുക്കൾ) ഉണ്ട്, അവയുടെ നാമങ്ങൾ സമാനവും ഉദാനവും; കൂടാതെ (ഇവ) രസന (നാവ്)യും അപായു (ഗുദം) എന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 15

रसस्तु विषयो रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः मण्डलं वर्तुलं तच्च पुण्डरीकाङ्कितं सितं

രസം വിഷയമാണ്; രൂപം, ശബ്ദം, സ്പർശം, രസം—ഇവ ഇന്ദ്രിയഗുണങ്ങൾ. വൃത്താകാര രൂപത്തെ ‘മണ്ഡലം’ എന്നു പറയുന്നു; അത് വൃത്തം, പദ്മചിഹ്നം അങ്കിതം, ശ്വേതവർണ്ണം കൂടിയാണ്.

Verse 16

स्वप्नावस्थाप्रतिष्ठायां कारणं गरुडध्वजं प्रतिष्ठान्तकृतं सर्वं सञ्चिन्त्य भुवनादिकं

സ്വപ്നാവസ്ഥയിലെ പ്രതിഷ്ഠ (ഭാവന)യിൽ ഗരുഡധ്വജനായ വിഷ്ണുവിനെ കാരണതത്ത്വമായി ധ്യാനിക്കണം. പ്രതിഷ്ഠാന്തകൃത്യങ്ങൾ മനസ്സിൽ പൂർത്തിയാക്കി, ഭുവനാദി സമസ്ത ലോകക്രമവും കൂടി ദർശിക്കണം.

Verse 17

सूत्रं देहे स्वमन्त्रेण प्रविश्यैनां वियोजयेत् ं ह्रां हां प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्य् अनेनोद्भवमुद्रया रेचकेन कुम्भे समारोपयेत् ॐ हां ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्चयित्वा सम्पूज्य स्वाहान्तेनाहुतीनां त्रयेण सन्निधाय ततः ॐ हां विष्णवे नम इति विष्णुमावाह्य सम्पूज्य सन्तर्प्य विष्णो तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं

സ്വമന്ത്രംകൊണ്ട് (പ്രതിഷ്ഠാ-)സൂത്രത്തെ ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ച്, ആ (പാശശക്തി)യെ വേർതിരിക്കണം. “ഹ്രാം ഹാം പ്രതിഷ്ഠാകലാപാശായ നമഃ” എന്ന മന്ത്രം ഉദ്ഭവമുദ്രയോടെ, രേചകത്തിൽ അതിനെ ഉയർത്തി കുംഭത്തിൽ സമാരോപിക്കണം. തുടർന്ന് “ഓം ഹാം ഹ്രീം പ്രതിഷ്ഠാകലാപാശായ നമഃ” എന്ന മന്ത്രത്തോടെ അർച്ചനയും സമ്പൂജനവും ചെയ്ത്, സ്വാഹാന്തമായ മൂന്ന് ആഹുതികളാൽ സന്നിധി സ്ഥാപിക്കണം. പിന്നെ “ഓം ഹാം വിഷ്ണവേ നമഃ” എന്നു വിഷ്ണുവിനെ ആവാഹിച്ച് പൂജിച്ച് സന്തർപ്പിച്ച്—“ഹേ വിഷ്ണോ, നിന്റെ അധികാരത്തിൽ ഇവിടെ ഈ മുമുക്ഷുവിനെ ഞാൻ ദീക്ഷിപ്പിക്കുന്നു” എന്നു പറയണം.

Verse 18

भाव्यं त्वयानुकूलेन विष्णुं विज्ञापयेदिति ततो वागीश्वरीं देवीं वागीशमपि पूर्ववत्

“സാധിക്കേണ്ടത് നിന്റെ അനുകൂലതയാൽ തന്നെ സിദ്ധിക്കട്ടെ” എന്നു വിഷ്ണുവിനോട് അപേക്ഷിക്കണം. തുടർന്ന് മുൻപുപോലെ വാഗീശ്വരീ ദേവിയെയും വാഗീശനെയും കൂടി അപേക്ഷിക്കണം.

Verse 19

आवाह्याभ्यर्च्य सन्तर्प्य शिष्यं वक्षसि ताडयेत् ॐ हां हां हं फट्प्रविशेदप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः

ആവാഹനം ചെയ്ത്, അർച്ചന-പൂജയും സന്തർപ്പണവും നടത്തി ശിഷ്യന്റെ വക്ഷസ്സിൽ പ്രഹരിക്കണം. “ഓം ഹാം ഹാം ഹം ഫട്” എന്നു ഉച്ചരിച്ച്, ഇതേ മന്ത്രംകൊണ്ട് (അവനിൽ) പ്രവേശിപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് ചൈതന്യത്തെ വിഭജിച്ച്/ജാഗ്രതമാക്കണം.

Verse 20

शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्टयाङ्कुशमुद्रया ॐ हां हं हों ह्रूं फट् स्वाहान्तेन हृदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना

പാശസംയുക്തമായ ശസ്ത്രം മന്ത്രസിദ്ധമാക്കി, ജ്യേഷ്ഠാ ദേവിയുടെ അങ്കുശമുദ്ര പ്രയോഗിച്ച്, “ഓം ഹാം ഹം ഹോം ഹ്രൂം ഫട് സ്വാഹാ” എന്ന സ്വാഹാന്ത മന്ത്രംകൊണ്ട് ലക്ഷ്യത്തെ ഹൃദയത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കണം; അതേ മന്ത്രബലത്തിൽ അന്തർരക്ഷിതനായി (പുടിതാത്മ) കർമ്മം തുടരുക।

Verse 21

गृहीत्वा तं नमोन्तेन निजात्मनि नियोजयेत् ॐ हां हं हों आत्मने नमः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया

ആ (ബീജ/മന്ത്ര)ം ഗ്രഹിച്ച് ‘നമഃ’ എന്ന നമോന്തം ചേർത്ത് സ്വന്തം ആത്മയിൽ നിയോഗിക്കണം—“ഓം ഹാം ഹം ഹോം ആത്മനെ നമഃ”। തുടർന്ന് മുൻപുപോലെ പിതൃസംയോഗം ഭാവന ചെയ്ത് ‘ഉദ്ഭവ’ എന്ന ധ്യാനം നടത്തണം।

Verse 22

वामया तदनेनैव देवीगर्भे विनिक्षिपेत् ॐ हां हं हां आत्मने नमः देहोत्पत्तौ हृदा ह्य् एवं शिरसा जन्मना तथा

ഇടങ്കൈകൊണ്ട് ഇതേ വിധി/മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ദേവിയുടെ ഗർഭത്തിൽ (ശക്തി/ബീജം) നിക്ഷേപിക്കണം—“ഓം ഹാം ഹം ഹാം ആത്മനെ നമഃ”। ദേഹോത്പത്തിക്ക് ഹൃദയത്തിൽ, ജന്മത്തിന് ശിരസ്സിൽ ഇങ്ങനെ (ന്യാസം) ചെയ്യുന്നു।

Verse 23

ं हः फट् इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ॐ हां हं हां हूं फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः निवेदयेदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हं हां इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भावयित्वा तु दक्षयेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानाय पूर्ववत्

“ം ഹഃ ഫട്” എന്ന പാഠം ചില (ഖ, ങ, ചിഹ്നിത) പകർപ്പുകളിൽ കാണുന്നു; ഒരു ചിഹ്നിത പകർപ്പിൽ “ഓം ഹാം ഹം ഹാം ഹൂം ഫട്” എന്നും, മറ്റൊരിടത്ത് “നിവേദയേത്” എന്നും പാഠഭേദമുണ്ട്. ഖ-ങ പരമ്പരയിൽ “ഓം ഹാം ഹം ഹാം” എന്നും; ഒരു പകർപ്പിൽ “ഭാവയിത്വാ തു ദക്ഷയേ” എന്നും വായിക്കുന്നു. ശിഖാ-മന്ത്രം അധികാരത്തിനായി, കവച-മന്ത്രം ഭോഗ/രക്ഷയ്ക്കായി, ഹൃദ്-മന്ത്രം തത്ത്വശുദ്ധിക്കായി—ഇങ്ങനെ ഗർഭാധാനകർമ്മത്തിലും മുൻപുപോലെ നടത്തണം।

Verse 24

शिरसा पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैवं शतं जपेत् एवं पाशवियोगे ऽपि ततः शास्त्रजप्तया

പാശം (ബന്ധം) ശൈഥില്യമാക്കാൻ, ഇങ്ങനെ പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്ത്, ശിരസ്സോടെ (ആദരത്തോടെ) നൂറു പ്രാവശ്യം ജപിക്കണം. അതുപോലെ പാശവിയോഗം (പൂർണ്ണ വിമോചനം) നേടുന്നതിനും, തുടർന്ന് ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ജപംകൊണ്ട് സിദ്ധി വരുത്തണം।

Verse 25

छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजवता यथा ॐ ह्रीं प्रतिष्ठाकलापाशाय हः फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशमन्त्रेण पूर्ववत्

കലാബീജസഹിതമായ യാഗകത്തറിയെപ്പോലെ അസ്ത്രമന്ത്രംകൊണ്ട് അത് ഛേദിക്കണം. “ഓം ഹ്രീം പ്രതിഷ്ഠാ-കലാപാശായ ഹഃ ഫട്” എന്നു ജപിച്ച് വിസർജിച്ച് വൃത്തമാക്കി, പിന്നെ പാശമന്ത്രംകൊണ്ട് മുൻവിധിപോലെ നടത്തണം.

Verse 26

घृतपूर्णे श्रवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत् अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुरनिवृत्तये

നെയ്യ് നിറഞ്ഞ ശ്രുവത്തിൽ ആഹുതി വെച്ച് കലാസ്ത്രംകൊണ്ടുതന്നെ ഹോമം നടത്തണം. തുടർന്ന് പാശാങ്കുരത്തിന്റെ നിവൃത്തിക്കായി അസ്ത്രമന്ത്രംകൊണ്ട് അഞ്ചുതവണ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം.

Verse 27

प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फठृदावाह्य हृषीकेशं कृत्वा पूजतर्पणे

അതിനുശേഷം പ്രായശ്ചിത്തം ആവശ്യപ്പെടുന്ന ദോഷം തടയുന്നതിനായി എട്ട് ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം. “ഓം ഹഃ അസ്ത്രായ ഹ്രൂം ഫട്” മന്ത്രംകൊണ്ട് ഹൃഷീകേശനെ ഹൃദയത്തിൽ ആവാഹിച്ച് പൂജയും തർപ്പണവും നടത്തണം.

Verse 28

पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं ॐ हां रसशुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य हरे त्वया

മുൻപറഞ്ഞ വിധിപ്രകാരം അധികാരസമർപ്പണം നടത്തണം— “ഓം ഹാം രസശുൽകം ഗൃഹാണ സ്വാഹാ। നിഃശേഷദഗ്ധപാശസ്യ പശോരസ്യ ഹരേ ത്വയാ” എന്ന്; അർത്ഥം: ഹേ ഹര, പൂർണ്ണമായി ദഗ്ധമായ ബന്ധനങ്ങളുള്ള ഈ പശുവിന്റെ ബന്ധങ്ങൾ നിനക്കാൽ നീങ്ങട്ടെ.

Verse 29

न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति ततो विसृज्य गोविन्दं विद्यात्मानं नियोज्य च

“ബന്ധിതാവസ്ഥയിൽ അവിടെ നിലകൊള്ളരുത്; ശിവാജ്ഞ ശ്രാവ്യമായി പ്രസ്താവിക്കണം” എന്ന്. അതിനാൽ ഗോവിന്ദനെ വിസർജിച്ച്, തുടർന്ന് വിദ്യാത്മനെ (പണ്ഡിതാചാര്യനെ) നിയോഗിക്കണം.

Verse 30

बाहुमुक्तार्धदृश्येन चन्द्रविम्बेन सन्निभं संहारमुद्रया स्वस्थं विधायोद्भवमुद्रया

ഭുജം ഭാഗികമായി മോചിതമായി പകുതി മാത്രം ദൃശ്യമാകുകയും ചന്ദ്രബിംബത്തെപ്പോലെ തോന്നുകയും ചെയ്യുന്ന മുദ്രയാൽ ആദ്യം സംഹാരമുദ്രയിലൂടെ രൂപം/കർമ്മം സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം; തുടർന്ന് ഉദ്ഭവമുദ്രയാൽ അതിന്റെ പ്രകാശനം വരുത്തണം।

Verse 31

सूत्रे संयोज्य विन्यस्य तोयविन्दुं यथा पुरा विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः वर्धनीकृत्येति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः संहारमद्रयात्मस्थं इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दद्यात् पूर्णां विधानेन प्रतिष्ठापि विशोधिता

അതിനെ യജ്ഞോപവീതസൂത്രത്തിൽ ചേർത്ത്, മുൻപുപോലെ വിന്യാസം ചെയ്ത് ജലബിന്ദു സ്ഥാപിക്കണം. തുടർന്ന് പിതൃകളെ വിസർജനം ചെയ്ത്, അഗ്നിയെ പുഷ്പാദികളാൽ പൂജിച്ച്, നിയമപ്രകാരം പൂർണാഹുതി അർപ്പിക്കണം; ഇതാൽ പ്രതിഷ്ഠാവിധിയും ശുദ്ധമാകുന്നു।