Adhyaya 48
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 4814 Verses

Adhyaya 48

Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)

വാസ്തു-പ്രതിഷ്ഠയും ഈശാന-കല്പവും ഉള്ള പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി കേശവ, നാരായണ മുതലായ വിഷ്ണുവിന്റെ ഇരുപത്തിനാലു വൈഷ്ണവ മൂർത്തികളെ ക്രമമായി വിവരിക്കുന്നു. പദ്മം, ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നീ ദിവ്യചിഹ്നങ്ങളുടെ നിശ്ചിതക്രമം പ്രകാരം ഓരോ രൂപത്തിന്റെയും പ്രതിമാ-ലക്ഷണം നിർണ്ണയിക്കുന്നു; ചിലിടങ്ങളിൽ ശാർങ്ഗ ധനുസ്സും കൗമോദകിയും പരാമർശിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായം പ്രതിമാശാസ്ത്രത്തിനുള്ള പ്രായോഗിക സൂചികയും പൂജ, പ്രദക്ഷിണ, രക്ഷാജപം എന്നിവയിൽ പാരായണം ചെയ്യേണ്ട സ്തോത്രഘടകവുമാണ്. തുടർന്ന് വ്യൂഹസിദ്ധാന്തം (വാസുദേവ→സങ്കർഷണ→പ്രദ്യുമ്ന→അനിരുദ്ധ) അനുസരിച്ച് മന്ത്രജപത്തെ ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ പ്രസരണക്രമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ഇത് ദ്വാദശാക്ഷരമന്ത്രബന്ധിതമായ ചതുര്വിംശതി-മൂർത്തി-സ്തോത്രമാണെന്നും, പാരായണമോ ശ്രവണവുമിലൂടെ ശുദ്ധിയും സർവ്വസിദ്ധിയും ലഭിച്ച് ഭുക്തിയും മുക്തിയും രണ്ടും ലഭ്യമാകുന്നതെന്നും പറയുന്നു.

Shlokas

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिपूजाकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः अथाष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रकथनं भगवानुवाच ओंरूपः केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्री प्रदक्षिणं

ഇങ്ങനെ ആദിമഹാപുരാണമായ അഗ്നിപുരാണത്തിൽ ‘ശാലഗ്രാമാദി പൂജാകഥനം’ എന്ന ഏഴുനാല്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി ആരംഭിക്കുന്നു നാല്പത്തെട്ടാം അധ്യായം—‘വിഷ്ണുവിന്റെ ഇരുപത്തിനാലു മൂർത്തികളുടെ സ്തോത്രകഥനം’. ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—‘കേശവൻ ഓം-സ്വരൂപൻ; പദ്മം, ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ ധരിച്ചവൻ. നാരായണൻ ശംഖം, പദ്മം, ഗദ, ചക്രം ധരിച്ചവൻ; പ്രദക്ഷിണയോടെ പൂജിക്കേണ്ടത്.’

Verse 2

ततो गदो माधवोरिशङ्खपद्मी नमामि तं चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी गोविन्द ऊर्जितः

അതിനുശേഷം ഞാൻ മാധവനെ സ്തുതിക്കുന്നു—ഗദ, ശംഖ, പദ്മം ധരിച്ചവനെ. ചക്രം, കൗമോദകീ ഗദ, പദ്മം, ശംഖം ധരിച്ച ആ ശക്തിമാനായ ഗോവിന്ദനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.

Verse 3

भोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश् च चक्रधृक् शङ्खचक्राब्जगदिनं मधुसूदनमानमे

ഭോഗവും പോഷണവും നല്കുന്ന മധുസൂദനനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു—അവൻ വിഷ്ണു; ശ്രീയുത ഗദാധാരി, പദ്മധാരി, ശംഖധാരി, ചക്രധാരി; അവന്റെ ചിഹ്നങ്ങൾ ശംഖം, ചക്രം, പദ്മം, ഗദ.

Verse 4

भक्त्या त्रिविक्रमः पद्मगदी चक्री च शङ्ख्यपि शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः पातु मां सदा

ഭക്തിയോടെ ത്രിവിക്രമൻ എപ്പോഴും എന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ—അവൻ പദ്മം, ഗദ, ചക്രം, ശംഖം എന്നിവയും ധരിച്ചവൻ; ശംഖ-ചക്ര-ഗദാ-പദ്മങ്ങളാൽ യുക്തനായ വാമനൻ എന്നെ സദാ കാക്കട്ടെ.

Verse 5

गदितः श्रीधरः पद्मी चक्रशार्ङ्गी च शङ्ख्यपि हृषीकेशो गदाचक्री पद्मी चक्रशङ्खी च पातु नः

ശ്രീധരൻ—ശ്രീയുത ഗദാധാരി, പദ്മധാരി, ചക്രവും ശാർങ്ഗധനുസ്സും ധരിക്കുന്നവൻ, ശംഖധാരിയും—ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കട്ടെ. ഹൃഷീകേശൻ—ഗദാ-ചക്രധാരി, പദ്മധാരി, ചക്ര-ശംഖധാരി—ഞങ്ങളെയും കാക്കട്ടെ.

Verse 6

वरदः पद्मनाभस्तु शङ्खाब्जारिगदाधरः दामोदरः पद्मशङ्खगदाचक्री नमामि तं

വരദൻ, പദ്മനാഭൻ—ശംഖം, പദ്മം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ ധരിച്ചവൻ—ദാമോദരൻ; പദ്മ-ശംഖ-ഗദാ-ചക്ര ദിവ്യചിഹ്നങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതനായ അവനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 7

तेने गदी शङ्खचक्री वासुदेवोब्जभृज्जगत् सङ्कर्षणो गदी शङ्खी पद्मी चक्री च पातु वः

ഗദ, ശംഖ, ചക്രം ധരിച്ച് പദ്മം വഹിക്കുന്ന വാസുദേവൻ ലോകത്തെ രക്ഷിക്കട്ടെ; ഗദ-ശംഖധാരിയും പദ്മ-ചക്രധാരിയും ആയ സംകർഷണൻ നിങ്ങളെയും കാക്കട്ടെ।

Verse 8

जितं तत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चक्री गद्यथ शङ्ख्यपि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी चक्री शङ्खगदी प्रद्युम्नः पद्मभृत् प्रभुः अनिरुद्धश् चक्रगदी शङ्खी पद्मी च पातु नः

പദ്മം വഹിക്കുന്ന പ്രഭു പ്രദ്യുമ്നൻ—ഗദയും ചക്രവും ധരിച്ചു ശംഖധാരിയായവൻ—ഞങ്ങളെ കാക്കട്ടെ; ചക്ര-ഗദാധാരി, ശംഖധാരി, പദ്മധാരി അനിരുദ്ധനും ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കട്ടെ।

Verse 9

सुरेशोर्यब्जशङ्खाढ्यः श्रीगदी पुरुषोत्तमः अधोक्षजः पद्मगदी शङ्खी चक्री च पातु वः

പദ്മവും ശംഖവും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, ശ്രീഗദ ധരിച്ച പുരുഷോത്തമൻ അധോക്ഷജൻ—പദ്മ-ഗദ, ശംഖ, ചക്രധാരി—നിങ്ങളെ കാക്കട്ടെ।

Verse 10

देवो नृसिंहश् चक्राब्जगदाशङ्खी नमामि तम् अच्युतः श्रीगदी पद्मी चक्री शङ्खी च पातु वः

ചക്രം, പദ്മം, ഗദ, ശംഖം ധരിച്ച ദിവ്യ നൃസിംഹനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു. ശ്രീഗദ, പദ്മം, ചക്രം, ശംഖം ധരിച്ച അച്യുതൻ നിങ്ങളെ കാക്കട്ടെ।

Verse 11

बालरूपी शङ्खगदी उपेन्द्रश् चक्रपद्म्यपि जनार्दनः पद्मचक्री शङ्खधारी गदाधरः

അവൻ ബാലരൂപൻ; ശംഖവും ഗദയും ധരിക്കുന്നവൻ; ഉപേന്ദ്രൻ; ചക്രവും പദ്മവും കൂടി ധരിക്കുന്നവൻ. അവൻ ജനാർദനൻ—പദ്മ-ചക്രധാരി, ശംഖധാരി, ഗദാധരൻ.

Verse 12

शङ्खी पद्मी च चक्री च हरिः कौमोदकीधरः कृष्णः शङ्खी गदी पद्मी चक्री मे भुक्तिमुक्तिदः

ശംഖം, പദ്മം, ചക്രം ധരിച്ച് കൗമോദകീ ഗദയും വഹിക്കുന്ന ഹരി—കൃഷ്ണൻ—ആ ശംഖീ, ഗദീ, പദ്മീ, ചക്രീ പ്രഭു എനിക്കു ഭുക്തിയും മുക്തിയും രണ്ടും നൽകട്ടെ.

Verse 13

आदिमूत्तिर्वासुदेवस्तस्मात् सङ्कर्षणोभवत् सङ्कर्षणाच्च प्रद्युम्नः प्रद्युम्नादनिरुद्धकः

ആദിമൂർത്തി വാസുദേവൻ; അവനിൽ നിന്ന് സങ്കർഷണൻ ഉദ്ഭവിച്ചു. സങ്കർഷണനിൽ നിന്ന് പ്രദ്യുമ്നൻ, പ്രദ്യുമ്നനിൽ നിന്ന് അനിരുദ്ധൻ പ്രസ്ഫുടിച്ചു.

Verse 14

केशवादिप्रभेदेन ऐकैकस्य त्रिधा क्रमात् द्वादशाक्षरकं स्तोत्रं चतुर्विंशतिमूर्तिमत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि निर्मलः सर्वमाप्नुयात्

കേശവാദി ഭേദപ്രകാരം, ഓരോന്നെയും ത്രിവിധക്രമത്തിൽ ക്രമീകരിച്ച ഈ ദ്വാദശാക്ഷര സ്തോത്രം വിഷ്ണുവിന്റെ ഇരുപത്തിനാലു മൂർത്തികളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഇതു പാരായണം ചെയ്യുന്നവനോ ശ്രവിക്കുന്നവനോ നിർമലനായി സർവ്വഫലവും പ്രാപിക്കും.

Frequently Asked Questions

The chapter specifies each Vaiṣṇava form by the ordered arrangement of emblems (śaṅkha, cakra, gadā, padma), enabling precise pratimā-lakṣaṇa for worship, recognition, and ritual deployment in Vāstu-pratiṣṭhā contexts.

It turns iconographic precision into sādhanā: recitation/hearing purifies (śuddhi), invokes protection (rakṣā), and aligns devotion with the vyūha cosmology—explicitly promising both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberative purity).

They function as canonical identifiers (cihna) for distinct forms and as contemplative anchors in worship, ensuring the deity’s form (rūpa) and function (protection, sustenance, boon-giving) are invoked without ambiguity.