
Chapter 76 — चण्डपूजाकथनम् (Narration of the Worship of Caṇḍa/Caṇḍeśa)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഈശാന-കല്പത്തിന് അനുസൃതമായി ശൈവ-ആഗമ ചട്ടക്കൂടിൽ ചണ്ഡ/ചണ്ഡേശ പൂജാക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു. സാധകൻ ശിവനെ സമീപിച്ച് പൂജയും ഹോമവും നടത്തി കർമഫലസ്വീകാരം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഉദ്ഭവ മുദ്രയോടെ അർഘ്യദാനം, ഹൃദ്ബീജം മൂലമന്ത്രത്തിന് മുമ്പായി വരുന്ന മന്ത്രക്രമം, സ്തുതി-പ്രണാമം, പിന്നെ പിൻതിരിഞ്ഞ് ക്ഷമയാചനയോടെ പ്രത്യേക അർഘ്യം അർപ്പിക്കൽ—വിനയവും പിഴവുസ്വീകാരവും സൂചിപ്പിച്ച്—വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നാരാച മുദ്രയോടെ ഫട് അന്തമുള്ള അസ്ത്രമന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് അന്തർശക്തികളുടെ പിൻവലിക്കൽ, മൂർതിമന്ത്രംകൊണ്ട് ലിംഗത്തിന് ശക്തിസംസ്കാരം നടത്തൽ. ചണ്ഡന്റെ ആവാഹനം, ഹൃദയം-ശിരസ്-ശിഖാ-കവച-അസ്ത്ര അംഗ/ന്യാസ മന്ത്രങ്ങൾ, ധ്യാനത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം—രുദ്ര-അഗ്നി ഉത്ഭവം, കൃഷ്ണവർണം, ത്രിശൂലം-ടങ്കം, ജപമാലയും കമണ്ഡലുവും—എന്നിവ പറയുന്നു. പ്രധാന മന്ത്രപാഠങ്ങളിലെ പാണ്ഡുലിപി-ഭേദങ്ങൾ, ജപത്തിന്റെ അനുപാതം (അംഗങ്ങൾക്ക് ദശാംശം), ചില ദ്രവ്യദാനങ്ങൾക്ക് നിയന്ത്രണം, ശിവാജ്ഞപ്രകാരം നിർമ്മാല്യവും ഭുക്തശേഷവും അർപ്പിക്കാനുള്ള നിർദ്ദേശം എന്നിവയും ഉണ്ട്. അവസാനം സംഹാര മുദ്ര-സംഹാര മന്ത്രംകൊണ്ട് ലയ/വിസർജനം, ഗോമയജലത്തോടെ നിക്ഷേപസ്ഥല ശുദ്ധി, അവശിഷ്ട നിക്ഷേപം, ആചമനം, ശേഷിക്കുന്ന കർമങ്ങളുടെ തുടർച്ച എന്നിവ പറയുന്നു।
Verse 1
हः गणेभ्य उ इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ऋपिभ्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वायव्यामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ षट्सप्ततितमो ऽध्यायः चण्दपूजाकथनं ईश्वर उवाच ततः शिवान्तिकङ्गत्वा पूजाहोमादिकं मम गृहाण भगवन् पुण्यफलमित्यभिधाय च
“ഹഃ—ഗണേഭ്യഃ” എന്നു ഒരു ചിഹ്നിത പാഠം; “ഹാം—ഋഷിഭ്യഃ” എന്നു മറ്റൊരു പാഠം. “വായവ്യാം (വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിൽ” എന്നു ഒരു പാഠം; “നൈഋതേ (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദിശയിൽ” എന്നു മറ്റൊരു പാഠം. ഇനി എഴുപത്താറാം അധ്യായം—ചണ്ഡപൂജാകഥനം. ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു: “പിന്നെ ശിവന്റെ സമീപത്ത് ചെന്നു, പൂജ, ഹോമം മുതലായവ നടത്തി, ‘ഭഗവൻ, എന്റെ പൂജാ-ഹോമാദികൾ സ്വീകരിക്കണമേ; ഇതു പുണ്യഫലം’ എന്നു പറഞ്ഞു…”
Verse 2
अर्घ्योदकेन देवाय मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया हृद्वीजपूर्वमूलेन स्थिरचित्तो निवेदयेत्
അർഘ്യജലംകൊണ്ട് ദേവനു അർഘ്യം നിവേദിക്കണം, “ഉദ്ഭവ” എന്നറിയപ്പെടുന്ന മുദ്ര പ്രയോഗിച്ച്; ഹൃദ്ബീജം മുൻനിർത്തിയ മൂലമന്ത്രം ജപിച്ചു മനസ്സിനെ സ്ഥിരമാക്കണം।
Verse 3
ततः पूर्ववदभ्यर्च्य स्तुत्वा स्तोत्रैः प्रणम्य च अर्घ्यं पराङ्मुखं दत्वा क्षमस्वेत्यभिधाय च
പിന്നീട് മുൻപുപോലെ ആരാധിച്ച്, സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ച്, നമസ്കരിച്ച്; മുഖം തിരിച്ച് അർഘ്യം അർപ്പിച്ച് “ക്ഷമസ്വ” (ക്ഷമിക്കണമേ) എന്നു പറയണം।
Verse 4
नाराचमुद्रयास्त्रेण फडन्तेनात्मसञ्चयं संहृत्य दिव्यया लिङ्गं मूर्तिमन्त्रेण योजयेत्
നാരാചമുദ്രയോടുകൂടി ‘ഫട്’ അന്ത്യമുള്ള അസ്ത്രമന്ത്രംകൊണ്ട് അന്തർഗതമായി സമാഹരിച്ച പ്രാണശക്തിയെ സംഹരിച്ചു, ദിവ്യ മൂർത്തിമന്ത്രംകൊണ്ട് ലിംഗത്തെ യോജിപ്പിച്ച് (ശക്തീകരിച്ച്) സ്ഥാപിക്കണം।
Verse 5
स्थण्डिले त्वर्चिते देवे मन्त्रसङ्घातमात्मनि नियोज्य विधिनोक्तेन विदध्याच्चण्डपूजनं
സജ്ജീകരിച്ച സ്ഥണ്ഡിലത്തിൽ ദേവനെ അർച്ചിച്ച ശേഷം, മന്ത്രസമൂഹത്തെ സ്വയം ഉള്ളിൽ നിയോഗിച്ച്/ന്യാസം ചെയ്ത്, വിധിപ്രകാരം ചണ്ഡാ (ഉഗ്ര ദേവീരൂപം) പൂജ നടത്തണം।
Verse 6
ॐ चण्डेशानाय नमो मध्यतश् चण्डमूर्तये ॐ धूलिचण्डेश्वराय हूं फट् स्वाहा तमाह्णयेत्
“ഓം ചണ്ഡേശാനായ നമഃ; മദ്ധ്യത്തിൽ ചണ്ഡമൂർത്തയേ. ഓം ധൂളി-ചണ്ഡേശ്വരായ ഹൂം ഫട് സ്വാഹാ.” ഇങ്ങനെ അവനെ ആവാഹനം ചെയ്യണം।
Verse 7
चण्डहृदयाय हूं फट् ॐ चण्डशिरसे तथा ॐ चण्डशिखायै हूं फट् चण्डायुः कवचाय च
“ചണ്ഡന്റെ ഹൃദയത്തിന്—ഹൂം ഫട്; അതുപോലെ ചണ്ഡന്റെ ശിരസ്സിന്—ഓം; ചണ്ഡന്റെ ശിഖയ്ക്ക്—ഓം ഹൂം ഫട്; കൂടാതെ ചണ്ഡന്റെ ആയുഃ-കവചമന്ത്രവും (ചൊല്ലണം).”
Verse 8
चण्डस्त्राय तथा हूं फट् चण्डं रुद्राग्निजं स्मरेत् शूलटङ्कधरं कृष्णं साक्षसूत्रकण्डलुं
“ചണ്ഡാസ്ത്രായ—ഹൂം ഫട്” എന്ന മന്ത്രം പ്രയോഗിച്ച്, രുദ്ര-അഗ്നിജനായ ചണ്ഡനെ ധ്യാനിക്കണം—കൃഷ്ണവർണ്ണൻ, ശൂലവും ടങ്കവും ധരിച്ചവൻ, അക്ഷസൂത്രവും കമണ്ഡലുവും കൈവശമുള്ളവൻ।
Verse 9
टङ्काकरे ऽर्धचन्द्रे वा चतुर्वक्त्रं प्रपूजयेत् लिचण्डेश्वराय इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः क्रूं फडिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं चण्डशिरसे स्वाहेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हूं फट् चण्दत इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः टङ्कारेणार्धचन्द्रे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यथाशक्ति जपं कुर्यादङ्गानान्तु दशांशतः
ടങ്ക (ചിസൽ/കുറുവാൾ) രൂപത്തിലോ അർദ്ധചന്ദ്ര രൂപത്തിലോ ചതുര്മുഖ ദേവതയെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം. ചില പാഠഭേദങ്ങളിൽ മന്ത്രഭേദങ്ങൾ ഉണ്ട്—“ലി ചണ്ഡേശ്വരായ”, “ക്രൂം ഫഡ്”, “ഹൂം ചണ്ഡശിരസേ സ്വാഹാ”, “ഹൂം ഫട് ചണ്ഡായ” മുതലായവ. തുടർന്ന് യഥാശക്തി ജപം ചെയ്യണം; അങ്കമന്ത്രങ്ങളുടെ എണ്ണം മുഖ്യജപത്തിന്റെ ദശാംശമായിരിക്കണം.
Verse 10
गोभूहिरण्यवस्त्रादिमणिहेमादिभूषणं विहाय शेसनिर्माल्यं चण्डेशाय निवेदयेत्
പശു, ഭൂമി, സ്വർണം, വസ്ത്രം, രത്നം, സ്വർണാഭരണങ്ങൾ മുതലായ ദാനങ്ങൾ അവനു അർപ്പിക്കാതെ, ശേഷിക്കുന്ന നിർമ്മാല്യം (പൂജയുടെ പവിത്ര അവശിഷ്ടം) ചണ്ഡേശനു നിവേദിക്കണം.
Verse 11
लेह्यचोष्याद्यनुवरं ताम्बूलं स्रग्विलेपनं निर्माल्यं भोजनं तुभ्यं प्रदत्तन्तु शिवाज्ञया
ലേഹ്യ-ചോഷ്യാദി ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, അനുവര, താംബൂലം, മാലയും ലേപനവും, നിർമ്മാല്യം, ഭോജനം—ഇവയൊക്കെയും ശിവാജ്ഞപ്രകാരം നിനക്കു സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 12
सर्वमेतत् क्रियाकाण्डं मया चण्ड तवाज्ञया न्यूनाधिकं कृतं मोहात् परिपूर्णं सदास्तु मे
ഹേ ചണ്ഡാ! നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ ഈ സമസ്ത ക്രിയാകാണ്ഡവും നിർവഹിച്ചു. മോഹവശാൽ കുറവോ കൂടുതലോ സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അത് എനിക്കു സദാ പരിപൂർണ്ണമാകട്ടെ.
Verse 13
इति विज्ञाप्य देवेशं दत्वार्घ्यं तस्य संस्मरन् संहारमूर्तिमन्त्रेण शनैः संहारमुद्रया
ഇങ്ങനെ ദേവേശനെ വിജ്ഞാപിച്ച്, അവനു അർഘ്യം അർപ്പിച്ച്, അവനെ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട്, സംഹാരമൂർത്തിയുടെ മന്ത്രത്താലും സംഹാരമുദ്രയോടും കൂടി പതുക്കെ സംഹാരവിധി നിർവഹിക്കണം.
Verse 14
पूरकान्वितमूलेन मन्त्रानात्मनि योजयेत् निर्माल्यापनयस्थानं लिम्पेद्गोमयवारिणा प्रोक्ष्यार्घ्यादि विसृज्याथ आचान्तो ऽन्यत्समाचरेत्
പൂരകസഹിതമായ മൂലമന്ത്രംകൊണ്ട് മന്ത്രങ്ങളെ ആത്മാവിൽ യോജിപ്പിക്കണം. നിർമ്മാല്യം നീക്കുന്ന സ്ഥലം ഗോമയമിശ്രിത ജലത്തോടെ ലേപിക്കണം; തുടർന്ന് പ്രോക്ഷണം ചെയ്ത് അർഘ്യാദി ശേഷങ്ങൾ വിസർജ്ജിക്കണം. ആചമനം ചെയ്ത് ശേഷിക്കുന്ന കർമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കണം.
Precise mantra–mudrā coordination (udbhava for arghya; Nārāca with astra-mantra ending in phaṭ; saṃhāra-mudrā for dissolution), proportional japa rules (aṅga-mantras at one-tenth), and explicit nirmālya handling/purification protocols—along with recorded pāṭhabheda (manuscript variants) for mantra readings.
By framing ritual exactness, humility (explicit kṣamā/forgiveness), internalization of mantras (antar-nyāsa), and controlled dissolution (saṃhāra) as disciplines that purify agency and align the practitioner’s body–speech–mind with Śaiva order, supporting both ritual efficacy and inner steadiness.