Raja-dharma
Governance & Royal Duty
The duties of kings and rulers -- statecraft, justice, taxation, diplomacy, and the dharmic foundation of governance.
Adhyayas in Raja-dharma
Adhyaya 218
Rājābhiṣeka-kathana (Account of the Royal Consecration)
പുഷ്കരൻ രാമനോടു ചോദിച്ച ചോദ്യം പ്രേരണയായി അഗ്നി രാജധർമ്മപ്രസംഗം വീണ്ടും തുടർന്നു, വസിഷ്ഠനോട് രാജാഭിഷേകത്തിന്റെ ക്രമവിധാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം രാജത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണം—ശത്രുനിഗ്രഹം, പ്രജാരക്ഷണം, ദണ്ഡത്തിന്റെ മിതപ്രയോഗം—എന്ന് നിർണ്ണയിച്ച്; തുടർന്ന് ഒരു വർഷം പുരോഹിതനിയോഗം, യോഗ്യ മന്ത്രിമാരുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, ഉത്തരാധികാരകാലനിയമങ്ങൾ, രാജാവിന്റെ മരണത്തിൽ ശീഘ്രാഭിഷേകവിധി എന്നിവ പറയുന്നു. അഭിഷേകത്തിന് മുമ്പ് ഐന്ദ്രി-ശാന്തി, ഉപവാസം, കൂടാതെ വൈഷ്ണവ, ഐന്ദ്ര, സാവിത്രി, വൈശ്വദേവ, സൗമ്യ, സ്വസ്ത്യയന മന്ത്രവർഗങ്ങളാൽ ക്ഷേമം, ദീർഘായുസ്സ്, നിർഭയത്വം എന്നിവയ്ക്കായി ഹോമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അപരാജിതാ കലശം, സ്വർണ്ണപാത്രങ്ങൾ, ശതഛിദ്ര സിഞ്ചനപാത്രം, അഗ്നിയുടെ ശുഭലക്ഷണ-അപശകുനങ്ങൾ, കൂടാതെ വൽമീകം, ക്ഷേത്രം, നദീതീരം, രാജപ്രാങ്കണം മുതലായ പ്രതീകാത്മക സ്ഥലങ്ങളിലെ മണ്ണുകൊണ്ടുള്ള മൃദ്ശോധനക്രമം വിശദമായി വരുന്നു. അവസാനം നാലു വർണ്ണ മന്ത്രിമാർ വ്യത്യസ്ത പാത്രങ്ങളാൽ സിഞ്ചനം ചെയ്ത് അഭിഷേകം നടത്തുക, ബ്രാഹ്മണപാഠം, സഭാരക്ഷ, ബ്രാഹ്മണദാനം, ദർപ്പണദർശനം, ശിരോബന്ധം/മകുടബന്ധനം, മൃഗചർമ്മങ്ങളിൽ ആസനം, പ്രദക്ഷിണ, അശ്വ-ഗജയാത്ര, നഗരപ്രവേശം, ദാനങ്ങൾ, വിസർജനം—ഇവയാൽ അഭിഷേകം രാജകീയ നിക്ഷേപവും ധാർമ്മിക യജ്ഞവും ആണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 219
Abhiṣeka-mantrāḥ (Consecration Mantras)
ഈ അധ്യായം രാജാഭിഷേകത്തിനുള്ള മന്ത്രവിധി-മാനുവലായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. കുശയാൽ പവിത്രീകരിച്ച കലശജലം പ്രോക്ഷണം ചെയ്ത് ജപിക്കേണ്ട പാപഹര മന്ത്രങ്ങൾ പുഷ്കരൻ ഉപദേശിക്കുന്നു; ഈ കർമ്മം സർവ്വസിദ്ധിയും സമഗ്രവിജയവും നൽകുമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഇത് രക്ഷാ-ജയപ്രയോഗങ്ങളുടെ വിശാലമായ പട്ടികയായി വിരിയുന്നു—ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു-മഹേശ്വരൻ, വാസുദേവ-വ്യൂഹം, ദിക്പാലകർ, ഋഷി-പ്രജാപതികൾ, പിതൃവർഗങ്ങൾ, പവിത്ര അഗ്നികൾ, ദേവപത്നിമാർയും രക്ഷാശക്തികളും; കൂടാതെ കാലത്തിന്റെ ഘടന—കൽപം, മന്വന്തരങ്ങൾ, യുഗങ്ങൾ, ഋതുക്കൾ, മാസങ്ങൾ, തിഥികൾ, മുഹൂർത്തങ്ങൾ. പിന്നെ മനുക്കൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, മരുതുകൾ, ഗന്ധർവ-അപ്സരസുകൾ, ദാനവ-രാക്ഷസർ, യക്ഷ-പിശാചുകൾ, നാഗങ്ങൾ, ദിവ്യ വാഹനങ്ങളും ആയുധങ്ങളും, മാതൃകാ ഋഷികളും രാജാക്കളും, വാസ്തുദേവതകൾ, ലോക-ദ്വീപ-വർഷ-പർവ്വതങ്ങൾ, തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യനദികളും—അവസാനം അഭിഷേക-രക്ഷാമന്ത്രത്തോടെ സമാപനം. സർവ്വബ്രഹ്മാണ്ഡക്രമം ആഹ്വാനിച്ച് രാജത്വത്തെ ധർമ്മാധിഷ്ഠിതമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു.
Adhyaya 220
Sahāya-sampattiḥ (Securing Support/Allies): Royal Appointments, Court Offices, Spies, and Personnel Ethics
അഭിഷേകമന്ത്രങ്ങൾക്കു ശേഷം ഈ അധ്യായം ‘സഹായ-സമ്പത്ത്’ എന്ന വിഷയത്തിലേക്ക് മാറുന്നു—അഭിഷിക്തനായ രാജാവ് കഴിവുള്ള മനുഷ്യ-സംവിധാനത്തിലൂടെ വിജയം എങ്ങനെ ഉറപ്പാക്കണം എന്ന്. സേനാപതി, പ്രതീഹാരൻ, ദൂതൻ, ഷാഡ്ഗുണ്യ-വിദ് സന്ധി-വിഗ്രഹികൻ, രക്ഷകർ-സാരഥികൾ, വിതരണ-പ്രമുഖൻ, സഭാസദസ്സുകൾ, ലേഖകർ, ദ്വാരാധികാരികൾ, കോശാധ്യക്ഷൻ, വൈദ്യൻ, ഗജ-അശ്വാധ്യക്ഷർ, ദുര്ഗപാലൻ, വാസ്തുജ്ഞനായ സ്ഥപതി തുടങ്ങിയ പദവികളുടെ നിയമനരൂപരേഖ ഇവിടെ പറയുന്നു. അന്തഃപുരത്തിൽ വയസ്സനുസരിച്ച നിയമനം, ആയുധശാലയിലെ ജാഗ്രത, പരീക്ഷിത സ്വഭാവവും ഉത്തമ/മധ്യമ/അധമ ശേഷിയും അനുസരിച്ച ജോലി വിഭജനം, തെളിയിച്ച കഴിവിനൊത്ത ഉത്തരവാദിത്തം നൽകൽ എന്നിവ നയമായി വരുന്നു. പ്രയോജനാർത്ഥം ദുഷ്ടരോടും ബന്ധം വയ്ക്കാം, പക്ഷേ വിശ്വാസമില്ല; ഗൂഢചരർ രാജാവിന്റെ കണ്ണുകളാണ് എന്ന സിദ്ധാന്തവും ഉണ്ട്. അവസാനം പല ഉറവിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഉപദേശം, വിശ്വസ്തത-വൈരം സംബന്ധിച്ച മാനസികബോധം, ജനപ്രീതി വർധിപ്പിക്കുന്ന ഭരണത്തിലൂടെ സമൃദ്ധിയും യഥാർത്ഥ സർവ്വഭൗമത്വവും നേടുന്നതിനെ ഊന്നുന്നു।
Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭരണത്തിന്റെ പടിവാതിൽക്രമം വ്യക്തമാക്കുന്നു—ഗ്രാമമുഖ്യൻ, പത്ത് ഗ്രാമങ്ങളുടെ മേൽനോട്ടാധികാരി, നൂറ് ഗ്രാമങ്ങളുടെ അധികാരി, ജനപദ/ജില്ലാ ഗവർണർ. വേതനം പ്രവർത്തനഫലത്തിന് അനുസരിച്ചിരിക്കണം; പെരുമാറ്റം നിരന്തര പരിശോധനകളിലൂടെ ഓഡിറ്റ് ചെയ്യണം. ഭരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം ‘രക്ഷ’യാണ്—സംരക്ഷിത രാജ്യത്തിൽ നിന്നാണ് രാജസമൃദ്ധി; സംരക്ഷണം പരാജയപ്പെട്ടാൽ രാജധർമ്മം പോലും കപടമാകും. അർത്ഥം ധർമ്മ-കാമങ്ങളുടെ പ്രവർത്തക അടിസ്ഥാനം, എന്നാൽ അത് ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം നികുതിയിലൂടെയും ദുഷ്ടനിഗ്രഹത്തിലൂടെയും മാത്രം സമ്പാദിക്കണം. കള്ളസാക്ഷ്യത്തിന് പിഴ, ഉടമയില്ലാത്ത സ്വത്ത് മൂന്ന് വർഷം നിക്ഷേപമായി സൂക്ഷിക്കൽ, ഉടമസ്ഥത തെളിവിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ, കൂടാതെ പ്രായപൂർത്തിയാകാത്തവർ, പുത്രിമാർ, വിധവകൾ, ദുർബല സ്ത്രീകൾ എന്നിവരുടെ സംരക്ഷണം—ബന്ധുക്കളുടെ അന്യായ പിടിച്ചെടുക്കൽ തടയൽ—വിവരിക്കുന്നു. പൊതുവായ മോഷണത്തിൽ രാജാവ് നഷ്ടപരിഹാരം നൽകണം; മോഷണതടയൽ ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ അശ്രദ്ധയുണ്ടെങ്കിൽ അവരിൽ നിന്ന് വീണ്ടെടുക്കാം; വീട്ടിനുള്ളിലെ മോഷണത്തിൽ ഉത്തരവാദിത്വം പരിമിതം. വരുമാനനീതിയിൽ ചുങ്കം വ്യാപാരിക്ക് ന്യായലാഭം ലഭിക്കുന്ന വിധം; കടവ്/ഫെറിയിൽ സ്ത്രീകൾക്കും സന്ന്യാസികൾക്കും ഇളവ്; ധാന്യം, വനോൽപ്പന്നം, കന്നുകാലി, സ്വർണം, ചരക്ക് എന്നിവയിൽ നിശ്ചിത പങ്ക്. ക്ഷേമാദേശം: വിശപ്പുള്ള ശ്രോത്രിയരിൽ നികുതി ചുമത്തരുത്; പകരം ജീവിക്കാനുള്ള സഹായം നൽകണം—അവരുടെ ക്ഷേമം രാജ്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തോട് ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു.
Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
ഈ അധ്യായത്തിൽ രാജധർമ്മം ‘അന്തഃപുര-ചിന്ത’ വരെ വ്യാപിപ്പിച്ച് അന്തഃപുരത്തിന്റെ ഭരണക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു. ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നീ പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ പരസ്പരസംരക്ഷണവും യുക്തമായ സേവാവ്യവസ്ഥയും കൊണ്ടാണ് നിലനിൽക്കുന്നതെന്ന് പറയുന്നു. ത്രിവർഗത്തെ വൃക്ഷോപമയായി കാണിക്കുന്നു—ധർമ്മം വേർ, അർത്ഥം ശാഖകൾ, കർമഫലം ഫലം; ആ വൃക്ഷത്തെ കാത്താൽ യഥോചിത ഫലഭാഗം ലഭിക്കും. തുടർന്ന് ആഹാരം, നിദ്ര, മൈഥുനം എന്നിവയിൽ സംയമം, കൂടാതെ അന്തഃപുരബന്ധങ്ങളിൽ സ്നേഹം/വൈരാഗ്യം, ലജ്ജ അല്ലെങ്കിൽ അഴിമതി തിരിച്ചറിയാനുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ പറഞ്ഞ് കലഹവും ഗൂഢാലോചനയും തടയാനുള്ള നീതി നൽകുന്നു. പിന്നീടുള്ള ഭാഗത്ത് അഷ്ടവിധ ‘അന്തഃപുര-വിദ്യ’—ശൗചം, ആചമനം, വിരേചനം, മർദ്ദനം/ഭാവനം, പാകം, ഉത്തേജനം, ധൂപനം, സുഗന്ധീകരണം—വിവരിക്കുന്നു. ധൂപദ്രവ്യങ്ങൾ, സ്നാനസുഗന്ധികൾ, സുഗന്ധിതൈലങ്ങൾ, മുഖവാസം, ഗുളിക/വടി തയ്യാറാക്കൽ, ശുചിത്വരീതികൾ എന്നിവയുടെ പട്ടികയുണ്ട്. അവസാനം രാജാവ് വിശ്വാസകാര്യത്തിലും രാത്രിചര്യയിലും ജാഗ്രത പാലിച്ച് സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കണം; അതാണ് ധാർമ്മിക രാജത്വത്തിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.
Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
ഈ അധ്യായത്തിൽ രാജധർമ്മ–നീതിശാസ്ത്രധാരയിൽ പുഷ്കരൻ പറയുന്നു: രാജ്യരക്ഷയുടെ ആദ്യപടി യുവരാജനെ സംരക്ഷിക്കലാണ്. രാജകുമാരനെ ധർമ്മ–അർത്ഥ–കാമങ്ങളിലും ധനുർവേദത്തിലും പരിശീലിപ്പിച്ച്, വിനീതരും സംയമികളും ആയവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിർത്തി ദുഷ്സംഗം ഒഴിവാക്കണം. തുടർന്ന് വ്യക്തിശാസനത്തിൽ നിന്ന് സ്ഥാപനശാസനം—വിനീതരെ പദവികളിൽ നിയമിക്കൽ, വേട്ട, മദ്യം, പാശം/ചൂതാട്ടം തുടങ്ങിയ വ്യസനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കൽ, കടുത്ത വാക്ക്, അപവാദം, നിന്ദ, ധനദൂഷണം/അഴിമതി എന്നിവ വിട്ടുനിൽക്കൽ. അയോഗ്യ ദേശ–കാല–പാത്രങ്ങളിൽ ദാനം ദോഷകരമെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി, ജയക്രമം—ആദ്യം സേവകരെ ശാസിക്കുക, പിന്നെ നഗരം–ജനപദം വശപ്പെടുത്തുക, തുടർന്ന് പരിഖ മുതലായ ബാഹ്യ പ്രതിരോധം ഉറപ്പാക്കുക. മിത്രങ്ങളുടെ ത്രിവിധ ഭേദവും സപ്താംഗ രാഷ്ട്രസിദ്ധാന്തവും—രാജാവാണ് മൂലം; അതിനാൽ പരമസംരക്ഷണം, ദണ്ഡം കാല–പരിസ്ഥിതിയനുസരിച്ച്. മന്ത്രനീതിയിൽ ചലനങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയുക, ഉപദേശം രഹസ്യമാക്കുക, തെരഞ്ഞ മന്ത്രിമാരുമായി വേർതിരിച്ച് ആലോചിക്കുക, രഹസ്യചോർച്ച തടയുക. രാജവിദ്യ—ആൻവീക്ഷികീ, അർത്ഥവിദ്യ, വാർത്ത; ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണം അടിസ്ഥാനമാകുന്നു. അവസാനം ദുർബലരുടെ പരിപാലനം, സൂക്ഷ്മവിശ്വാസം, മൃഗോപമകളാൽ രാജാചരണം, ജനപ്രീതിയിൽ നിന്നാണ് രാജസമൃദ്ധി എന്ന നിഗമനം।
Adhyaya 225
Chapter 225 — राजधर्माः (The Duties of Kings): Daiva and Pौरुष (Effort), Upāyas of Statecraft, and Daṇḍa (Punitive Authority)
ഈ അധ്യായം ‘ദൈവം’ എന്നത് മുൻകർമ്മങ്ങളുടെ ശേഷഫലമെന്നായി പുനർവ്യാഖ്യാനിച്ച്, രാജധർമ്മത്തിൽ പൗരുഷം (മാനവശ്രമം) വിജയത്തിന്റെ നിർണായക ഉപാധിയാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. എങ്കിലും ശ്രമം അനുകൂല സാഹചര്യങ്ങളാൽ പിന്തുണയ്ക്കപ്പെടുമ്പോൾ സമയോചിതമായി ഫലം പാകപ്പെടുന്നു—മഴയുടെ സഹായത്തോടെ കൃഷി ഫലിക്കുന്നതുപോലെ—എന്ന യാഥാർത്ഥ്യസമന്വയവും പറയുന്നു. നീതിശാസ്ത്രത്തിലെ രാജോപായങ്ങൾ സാമ, ദാന, ഭേദ, ദണ്ഡം എന്നിവയോടൊപ്പം മായ (തന്ത്രപരമായ വഞ്ചന), ഉപേക്ഷ (കണക്കുകൂട്ടിയ അവഗണന), ഇന്ദ്രജാലം (മോഹം/കൂട്ടുതന്ത്രം) ചേർത്ത് ഏഴ് പ്രയോഗങ്ങളായി വിശദീകരിക്കുന്നു. പരസ്പരം വൈരമുള്ള വിഭാഗങ്ങളിൽ ഭേദം വിതയ്ക്കുക, ശത്രുവിനെ നേരിടുന്നതിന് മുമ്പ് സഖ്യങ്ങൾ, മന്ത്രിമാർ, രാജബന്ധുക്കൾ, ഖജനാവ് മുതലായ ആന്തര-ബാഹ്യ വിഭവങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തുക എന്നിങ്ങനെ ഉപദേശിക്കുന്നു. ദാനം സ്വാധീനത്തിന്റെ പരമോപാധിയായി പ്രശംസിക്കുന്നു; ദണ്ഡം ലോകധർമ്മ-സാമൂഹ്യക്രമത്തിന്റെ തൂണായി കണ്ട്, നീതിയോടെ സൂക്ഷ്മമായി കൃത്യമായി പ്രയോഗിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം രാജാവിനെ സൂര്യ-ചന്ദ്രന്മാരുടെ മഹിമയും സുലഭതയും, വായുവിനെപ്പോലെ ഗൂഢചാരബുദ്ധിയും, യമനെപ്പോലെ ദോഷനിയന്ത്രണവും ആയി ഉപമിച്ച്, രാഷ്ട്രനീതിയെ ധാർമ്മിക കോസ്മികക്രമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 226
Chapter 226 — राजधर्माः (Rājadharma: Royal Duties and Daṇḍanīti)
ഈ അധ്യായം രാജധർമ്മത്തിലെ ദണ്ഡനീതിയെ ഒരു കൈപുസ്തകമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യം കൃഷ്ണല, ത്രിയവ, സുവർണ്ണ, നിഷ്ക, ധരണ, കാർഷാപണ/പണ തുടങ്ങിയ തൂക്കം‑നാണയ മാനങ്ങൾ നിർണ്ണയിച്ച് അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പിഴയും ശിക്ഷയും ക്രമീകരിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് സാഹസത്തിന്റെ മൂന്ന് നിലകൾ—പ്രഥമ, മധ്യമ, ഉത്തമ—എന്നിങ്ങനെ ദണ്ഡങ്ങൾ പറയുന്നു. തുടർന്ന് കള്ളത്തരം സംബന്ധിച്ച വ്യാജ ആരോപണം, രാജരക്ഷകൻ/ന്യായാധിപൻ മുമ്പിലെ അസത്യവാക്ക്, കൂട്ട് സാക്ഷ്യം, നിക്ഷേപം (ഡെപ്പോസിറ്റ്) അപഹരിക്കൽ അല്ലെങ്കിൽ നശിപ്പിക്കൽ—ഇവയ്ക്കുള്ള ശിക്ഷകൾ വിവരിക്കുന്നു. വ്യാപാര‑തൊഴിൽ തർക്കങ്ങളിൽ മറ്റൊരാളുടെ സ്വത്ത് വിൽക്കൽ, പണം വാങ്ങി സാധനം നൽകാതിരിക്കുക, ജോലി ചെയ്യാതെ വേതനം വാങ്ങൽ, പത്ത് ദിവസത്തിനകം വിൽപ്പന പിൻവലിക്കൽ തുടങ്ങിയ നിയമങ്ങൾ ഉണ്ട്. വിവാഹവഞ്ചന, മുമ്പ് നൽകിയ വധുവിന്റെ പുനർവിവാഹം, രക്ഷാധികാരി/കാവൽക്കാരുടെ അശ്രദ്ധ എന്നിവയും പറയുന്നു. ഗ്രാമപരിധി‑അളവുകൾ, മതിൽ മുതലായ നഗരസുരക്ഷ, അതിർത്തി ലംഘനം, മോഷണത്തിന്റെ ഘട്ടങ്ങൾ, വലിയ മോഷണം‑അപഹരണം എന്നിവയിൽ മരണശിക്ഷ വരെ വിധിയുണ്ട്. അപമാനം‑ദുരാചാരങ്ങളിൽ വർണ്ണാനുസൃത ശിക്ഷ, ഗുരുതരത്തിൽ അംഗച്ഛേദം; ബ്രാഹ്മണർക്കു ശരീരശിക്ഷയ്ക്കുപകരം നാടുകടത്തൽ പ്രധാനമാണ്. അഴിമതിയുള്ള കാവൽക്കാരൻ, മന്ത്രി, ന്യായാധിപൻ എന്നിവർക്കു സ്വത്ത് പിടിച്ചെടുക്കലും നാടുകടത്തലും. അവസാനം തീകൊളുത്തൽ, വിഷപ്രയോഗം, പരസ്ത്രീഗമനം, ആക്രമണം, വിപണി വഞ്ചന (കള്ളക്കലവ്/നകലി നാണയം), അശുചിത്വലംഘനം, അന്യായ സമൻസ്, കസ്റ്റഡിയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടൽ—ഇവയ്ക്കെതിരെ ധർമ്മസംരക്ഷണത്തിനായുള്ള സത്യകേന്ദ്രിത ദണ്ഡവ്യവസ്ഥ പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 227
युद्धयात्रा (Yuddhayātrā) — The War-Expedition
ഈ അധ്യായത്തിൽ ദണ്ഡപ്രണയനത്തെ തുടർന്ന് രാജാവിന്റെ അടുത്ത കടമയായ യാത്ര (സൈനിക ദൗത്യം) എപ്പോൾ എങ്ങനെ നടത്തണം എന്ന നിർണ്ണയം പറയുന്നു. പുഷ്കരൻ രാജധർമ്മവും നിതിശാസ്ത്രവും അടിസ്ഥാനമാക്കി മാനദണ്ഡങ്ങൾ നൽകുന്നു: ശക്തനായ ശത്രുവിന്റെ ഭീഷണി ഉണ്ടായാൽ, പ്രത്യേകിച്ച് പിന്നിൽ നിന്ന് ആക്രമിക്കുന്ന പാർഷ്ണിഗ്രാഹന് മേൽക്കൈ നേടുമ്പോൾ രാജാവ് പുറപ്പെടണം; എന്നാൽ മുൻകൂട്ടി സന്നാഹം പരിശോധിക്കണം—സജ്ജമായ യോദ്ധാക്കൾ, സഹായികൾ-പരിചാരകർ, മതിയായ ഭക്ഷ്യ-ഉപകരണസാധനങ്ങൾ, കൂടാതെ തലസ്ഥാനം/ആധാരകേന്ദ്രത്തിന്റെ ഉറച്ച സംരക്ഷണം. തുടർന്ന് നിമിത്തശാസ്ത്രം വഴി സമയനിർണ്ണയം—ശത്രുവിന് ബാധിക്കുന്ന ദുരന്തങ്ങൾ, ഭൂകമ്പത്തിന്റെ ദിശ, കേതു-ദോഷം മുതലായ സൂചനകൾ. ദേഹസ്ഫുരണം, സ്വപ്നലക്ഷണങ്ങൾ, ശകുന-അപശകുനങ്ങൾ എന്നിവ നോക്കി കോട്ടയിലേക്കുള്ള മുന്നേറ്റവും വിജയാനന്തര മടങ്ങിവരവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഋതുവിനനുസരിച്ച് സേനാസംയോജനം—മഴക്കാലത്ത് പദാതി-ഗജബലം പ്രധാനം, ശീതകാലം/വസന്തം/ആരംഭശരദിൽ രഥ-അശ്വബലം കൂടുതലായി; സൂചനകൾ വലത്-ഇടത്, സ്ത്രീ-പുരുഷ ഭേദം എന്നിവ പ്രകാരവും വിലയിരുത്തണം।
Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
പുഷ്കരൻ രാജധർമ്മ–നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ ചട്ടക്കൂടിൽ ക്രമബദ്ധമായ സ്വപ്നശാസ്ത്രം ഉപദേശിക്കുന്നു. സ്വപ്നങ്ങളെ ശുഭം, അശുഭം, ശോകനാശകം എന്നിങ്ങനെ വിഭജിച്ച്, ദേഹ–സാമൂഹിക ദൃശ്യങ്ങളെ ‘നിമിത്ത’ങ്ങളായി കാണുന്നു. തലയിൽ പൊടി/ഭസ്മം, മുണ്ഡനം, നഗ്നത, മലിനവസ്ത്രം, ചെളി പുരട്ടൽ, ഉയരത്തിൽ നിന്ന് വീഴൽ; ഗ്രഹണം, ഇന്ദ്രധ്വജപതനം, ഗർഭത്തിലേക്ക് വീണ്ടും പ്രവേശം, ചിതാരോഹണം, രോഗം, പരാജയം, ഗൃഹധ്വംസനം, അതിക്രമകൃത്യങ്ങൾ എന്നിവ അശുഭലക്ഷണങ്ങളായി പറഞ്ഞ് ശുദ്ധിയും ക്രമവും പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്ന പ്രതിവിധികൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പാഠഭേദങ്ങളും രേഖപ്പെടുത്തി, നെയ്യ്/എണ്ണ കുടിക്കൽ അല്ലെങ്കിൽ അതിൽ മുങ്ങൽ, ചുവന്ന മാല, അഭ്യംഗം തുടങ്ങിയ ശുഭസ്വപ്നങ്ങൾ പ്രത്യേകിച്ച് പറയാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമെന്ന് പറയുന്നു. തുടർന്ന് സ്നാനം, ബ്രാഹ്മണ–ഗുരു സത്കാരം, തിലഹോമം, ഹരി–ബ്രഹ്മ–ശിവ–സൂര്യ–ഗണപൂജ, സ്തോത്രപാരായണം, പുരുഷസൂക്തജപം എന്നിവയുടെ വിധി വരുന്നു. സ്വപ്നസമയാനുസാരം ഫലം—ആദ്യ യാമത്തിൽ ഒരു വർഷം, പിന്നെ ആറുമാസം, മൂന്നുമാസം, പകുതി മാസം, പുലർച്ചയ്ക്കടുത്ത് പത്ത് ദിവസത്തിനകം—എന്ന്; ശുഭസ്വപ്നത്തിന് ശേഷം വീണ്ടും ഉറങ്ങരുത്. സ്വപ്നാന്തത്തിൽ രാജാവ്/ആന/കുതിര/സ്വർണം, വെള്ളവസ്ത്രം, തെളിഞ്ഞ ജലം, ഫലവൃക്ഷങ്ങൾ, നിർമ്മലാകാശം കാണുന്നത് സമൃദ്ധിനിമിത്തങ്ങൾ; നിമിത്തം വിധിവാദമല്ല, ധാർമ്മിക തിരുത്തലിന്റെ ആഹ്വാനമാണെന്ന് ഏകീകരിക്കുന്നു.
Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
ഈ അധ്യായം സ്വപ്നാധ്യായത്തിനു പിന്നാലെ ഉടൻ ‘ശകുനം’—പൊതു അപശകുനങ്ങളും നേരിടുന്ന സൂചനകളും—രാജധർമ്മത്തിലും ഗൃഹനിർണ്ണയങ്ങളിലും പ്രയോജനപ്പെടുന്നതായി വിശദീകരിക്കുന്നു. പുഷ്കരൻ അശുഭ ദർശനം/വസ്തു/വ്യക്തികളെ നിരത്തുന്നു—കരി, ചെളി, തൊലി-മുടി മുതലായ അശുദ്ധ ദ്രവ്യങ്ങൾ, ചില അവഗണിത/അശുദ്ധമായി കരുതപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങൾ, പൊട്ടിയ പാത്രങ്ങൾ, കപാലം-എലുമ്പുകൾ—കൂടാതെ ബേസുര വാദ്യധ്വനി, കർക്കശ കോലാഹലം തുടങ്ങിയ അശുഭ ശബ്ദ-ശകുനങ്ങളും. ദിശയും നിലയും അനുസരിച്ച് ‘വാ’ ‘പോ’ തുടങ്ങിയ വാക്കുകളുടെ ശുഭ-അശുഭത, മുന്നിലോ പിന്നിലോ നിൽക്കുന്നവനോട് പറയുമ്പോൾ വരുന്ന വ്യത്യാസം, ‘എവിടെ പോകുന്നു? നിൽക്കൂ, പോകരുത്’ പോലുള്ള മരണസൂചക വചനങ്ങളും പറയുന്നു. വാഹനങ്ങൾ ഇടറുക, ആയുധം പൊട്ടുക, തലക്ക് അടിയേറ്റ്, ഘടകങ്ങൾ/ഫിറ്റിംഗ് ഇടിഞ്ഞുവീഴുക എന്നിവയും ദോഷസൂചനകൾ. ധാർമ്മിക പരിഹാരമായി ഹരി (വിഷ്ണു) പൂജയും സ്തുതിയും ചെയ്ത് അശുഭം നശിപ്പിച്ച്, പിന്നെ രണ്ടാം സ്ഥിരീകരണ ശകുനം കണ്ട ശേഷം, വിരുദ്ധ/നിവാരക പ്രവർത്തിയോടെ പ്രവേശിക്കണമെന്ന് വിധി. അവസാനം വെളുത്ത വസ്തുക്കൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, പൂർണ്ണകുംഭം, പശു, അഗ്നി, സ്വർണം-വെള്ളി-രത്നങ്ങൾ, നെയ്യ്-തൈര്-പാൽ, ശംഖ്, കരിമ്പ്, ശുഭവാക്ക്, ഭക്തിഗാനം—ഇവയെ ശുഭശകുനങ്ങളായി പറയുന്നു.
Adhyaya 230
Chapter 230: शकुनानि (Śakunāni) — Omens
ഈ അധ്യായത്തിൽ പുഷ്കരൻ ശകുനശാസ്ത്രത്തെ ക്രമബദ്ധമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു—നിൽക്കുമ്പോൾ, യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെടുമ്പോൾ, ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ശകുനങ്ങളാൽ ഫലനിർണ്ണയം, കൂടാതെ ദേശ–നഗരങ്ങളുടെ ഫലപ്രവചനം. ശകുനങ്ങൾ രണ്ട് വിധം: ദീപ്ത/ഉഗ്രവും ശാന്തവും; ദീപ്തം പാപ/അനിഷ്ടഫലത്തിലേക്കും ശാന്തം ശുഭഫലത്തിലേക്കും നയിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. കാലം, ദിക്ക്, സ്ഥലം, കരണം (ജ്യോതിഷ ഘടകം), ശബ്ദം/വിളി, ജാതി/വർഗം—ഈ ആറു വ്യത്യാസങ്ങളാൽ വ്യാഖ്യാനം; മുൻപുള്ള ഘടകങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ പ്രാബല്യം. ദിക്ക്–സ്ഥലം–ആചാരം–ശബ്ദം–ആഹാരം മുതലായവയിൽ ദീപ്തലക്ഷണങ്ങൾ, ഗ്രാമ്യ/വന്യ, രാത്രിചര/ദിവാചര, ഉഭയചര ജീവികളുടെ പട്ടികയും നൽകുന്നു. സൈന്യചലനത്തിൽ മുൻ/പിന് വിന്യാസം, വലത്–ഇടത് സ്ഥാനം, പുറപ്പെടുമ്പോൾ കാണുന്ന സൂചനകൾ, അതിർത്തിക്കുള്ളിൽ/പുറത്ത് കേൾക്കുന്ന വിളികൾ, വിളികളുടെ എണ്ണമനുസരിച്ച ഫലങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം നിയമങ്ങളായി പറയുന്നു. വർഷത്തിലെ സാരംഗത്തിന്റെ ആദ്യ ദർശനം വാർഷികഫല സൂചകമെന്ന പ്രത്യേക നിർദ്ദേശവും ഉണ്ട്; രാജധർമ്മത്തിൽ അന്ധവിശ്വാസമല്ല, ശാസ്ത്രീയമായ വിവേചനമാണ് ആശ്രയം എന്ന് ഊന്നുന്നു।
Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
ഈ അധ്യായം ശകുനശാസ്ത്രത്തെ രാജധർമ്മത്തിലും നീതിശാസ്ത്രത്തിലും ചേർത്ത്, രാജാക്കന്മാർക്കും സേനാധിപന്മാർക്കും യാത്രക്കാരർക്കും ലക്ഷണങ്ങൾ പ്രവർത്തനയോഗ്യമായ ‘വിവരം/ബുദ്ധിവിവേകം’ ആണെന്ന് പറയുന്നു. തുടക്കത്തിൽ കാക്ക-ശകുനങ്ങൾ ഉപരോധം, നഗരഗ്രഹണം തുടങ്ങിയ യുദ്ധകാര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി പറയുന്നു; തുടർന്ന് പാളയത്തിലും യാത്രയിലും ഇടത്-വലത് നില, മുന്നിൽ വന്ന് തടസ്സപ്പെടൽ, കൂവലിന്റെ/ശബ്ദത്തിന്റെ ഭേദങ്ങൾ മുതലായവ വഴി ശുഭാശുഭ നിർണ്ണയം വിശദീകരിക്കുന്നു. വാതിലിനടുത്ത് ‘കാക്കപോലെ’ സംശയകരമായ ചലനം അഗ്നിക്കേടോ വഞ്ചനയോ സൂചിപ്പിക്കുന്നതായി സാമൂഹിക മുന്നറിയിപ്പായി പറയുന്നു; കൂടാതെ ചിഹ്നങ്ങൾ/ടോക്കൺ, സ്വത്ത് ലാഭ-നഷ്ടം എന്നിവ തെളിവോടെ കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള വിധിയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. തുടർന്ന് നായകളുടെ കുരയ്ക്കൽ, ഉളളൽ, മണത്ത് ഇടത്-വലത് തിരിയൽ തുടങ്ങിയ ശകുനങ്ങൾ, ശരീര-പെരുമാറ്റ സൂചനകൾ—കുലുക്കം, രക്തസ്രാവം, ഉറക്കം/സ്വപ്ന ലക്ഷണങ്ങൾ—വിവരിക്കുന്നു. കാള, കുതിര, ആന (പ്രത്യേകിച്ച് മദാവസ്ഥ, കൂട്ടുകൂടൽ, പ്രസവാനന്തര സ്ഥിതി) എന്നിവ രാജഭാഗ്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധവും ദൗത്യയാത്രയും ദിശ, കാറ്റ്, ഗ്രഹസ്ഥിതി, കുട വീഴൽ പോലുള്ള വിഘ്നങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ഫലം പറയുന്നു. അവസാനം സന്തോഷമുള്ള സൈന്യവും ശുഭഗ്രഹഗതിയും വിജയം, ശവഭക്ഷി പക്ഷികളും കാക്കകളുടെ അധിപത്യം രാജ്യക്ഷയം—എന്ന് ധർമ്മബന്ധിതമായ തന്ത്രബുദ്ധിയിൽ ശകുനവായനയെ സ്ഥാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 232
Yātrā-Maṇḍala-Cintā and Rājya-Rakṣaṇa: Auspicious Travel Rules and the Twelve-King Mandala
ഈ അധ്യായം രാജയാത്ര (യാത്ര)യെ രാജധർമ്മവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച്, രാജാവിന്റെയും സൈന്യത്തിന്റെയും ഗമനം ധർമ്മകർമ്മമാണെന്നും അതിന് ജ്യോതിഷനിർണ്ണയവും ശകുനപരിശോധനയും ആവശ്യമാണ് എന്നും പറയുന്നു. ഗ്രഹദൗർബല്യം, വിപരീതഗതി, പീഡ, ശത്രുരാശി, അശുഭയോഗങ്ങൾ (വൈധൃതി, വ്യതീപാത), കരണമാലിന്യം, നക്ഷത്രഭയം (ജന്മ, ഗണ്ഡ), രിക്ത തിഥികൾ എന്നിവയിൽ യാത്ര ഒഴിവാക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ദിശാനിയമം ഉത്തര–കിഴക്ക്, പടിഞ്ഞാറ്–തെക്ക് എന്ന ജോടിസഹായം, നക്ഷത്രം–ദിശ മാപ്പിംഗ്, കൂടാതെ വാരം/ഗ്രഹം അനുസരിച്ച ഛായാമാന (ഗ്നോമോണിക്) കണക്കുകൾ എന്നിവയിലൂടെ ക്രമീകരിച്ച് നയശാസ്ത്രത്തിൽ ജ്യോതിഷശാസ്ത്രത്തിന്റെ സംയോജനം കാണിക്കുന്നു. ശുഭലക്ഷണങ്ങളുണ്ടെങ്കിൽ രാജാവ് ഹരിയെ സ്മരിച്ചു വിജയാർത്ഥം പുറപ്പെടുന്നു; തുടർന്ന് രാജ്യരക്ഷയിൽ സപ്താംഗ സിദ്ധാന്തവും മണ്ഡലനീതിയും വിശദീകരിക്കുന്നു. ദ്വാദശരാജ മണ്ഡലം, ശത്രുവിഭാഗങ്ങൾ, പിന്നിൽ നിന്നുള്ള ഭീഷണി പാർഷ്ണിഗ്രാഹ, ആക്രന്ദ–ആസാര തുടങ്ങിയ തന്ത്രസ്ഥിതികൾ, ദണ്ഡവും അനുഗ്രഹവും സമദർശിയായി പ്രയോഗിക്കുന്ന ശക്തനായ ഭരണാധികാരിയുടെ ആദർശം എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം ധർമ്മവിജയത്തിന്റെ നയം—അശത്രുക്കളെ ഭീതിപ്പെടുത്താതെ ശക്തി വർധിപ്പിക്കുക, ജനവിശ്വാസം കാക്കുക, നീതിയുക്ത ജയത്തിലൂടെ അനുരാഗം നേടുക—എന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
ഈ അധ്യായത്തിൽ ആന്തരദണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് വിദേശനീതിയിലേക്കുള്ള മാറൽ കാണിക്കുന്നു. പുഷ്കരൻ ബാഹ്യശത്രുക്കളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ഉപായങ്ങൾ വിവരിച്ച് രാജനീതിയിലെ ഷാഡ്ഗുണ്യം നിർവചിക്കുന്നു. ദണ്ഡം രണ്ട് വിധം—പ്രകടവും ഗൂഢവും; കൊള്ള, ഗ്രാമ‑വിള നാശം, അഗ്നിക്കൊളുത്തൽ, വിഷപ്രയോഗം, ലക്ഷ്യവധം, അപവാദം/നിന്ദ, ജലദൂഷണം മുതലായവ വഴി ശത്രുവിന്റെ പിന്തുണ അടിത്തറ മുറിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. യുദ്ധം ലാഭകരമല്ലാതെയോ വിഭവക്ഷയം വരുത്തുകയോ ചെയ്താൽ ‘ഉപേക്ഷ’യെ കണക്കുകൂട്ടിയ നിലപാടായി സ്വീകരിക്കണം. തുടർന്ന് മായോപായങ്ങൾ—കൃത്രിമ നിമിത്തങ്ങൾ, ശകുനങ്ങളുടെ കൈകാര്യം (ഉല്കാസദൃശ അഗ്നിയന്ത്രങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ), പ്രചാരണം, യുദ്ധഘോഷങ്ങൾ, ‘ഇന്ദ്രജാല’ യുദ്ധമയ—ശത്രുമനോബലം തകർക്കാനും സ്വപക്ഷം ശക്തിപ്പെടുത്താനും ഉദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം സന്ധി, വിഗ്രഹ, യാന, ആസന, ദ്വൈധീഭാവ, സംശ്രയ/സംശയ എന്നീ ആറു ഉപായങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി, സമാനനോ ശക്തനോ ആയവനുമായി സഖ്യം, കൂടാതെ സാഹചര്യപ്രകാരം എപ്പോൾ കാത്തിരിക്കുക, എപ്പോൾ കുതിക്കുക, എപ്പോൾ ഇരട്ടനയം, എപ്പോൾ മേലധികാരിയുടെ ആശ്രയം തേടണം എന്ന നിർദ്ദേശവും നൽകുന്നു।
Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
ഈ അധ്യായം രാജാവിന്റെ പ്രതിദിന ആചാര-ഭരണക്രമം ആદર્શമായി വിവരിക്കുന്നു. രാജാവ് പുലർച്ചയ്ക്ക് മുമ്പ് എഴുന്നേറ്റ് വാദ്യധ്വനികളിനിടയിൽ മറഞ്ഞോ വേഷംമാറ്റിയോ ഉള്ളവരെ പരിശോധിച്ച്, തുടർന്ന് വരവ്-ചെലവ് കണക്കുകൾ പരിശോധിച്ച് ഭരണാരംഭം തന്നെ ധനകാര്യ ഉത്തരവാദിത്വത്തോടെ നടത്തുന്നു. ശൗചവും സ്നാനവും കഴിഞ്ഞ് സന്ധ്യാവന്ദനം, ജപം, വാസുദേവപൂജ, ഹോമം, പിതൃതർപ്പണം എന്നിവ നടത്തി ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം നൽകുന്നു; അതിലൂടെ രാജാധികാരം യജ്ഞ-ദാനധർമ്മത്തിൽ സ്ഥാപിതമാകുന്നു. പിന്നെ വൈദ്യൻ നിർദേശിച്ച ഔഷധം സേവിച്ച് ഗുരുവിന്റെ ആശീർവാദം വാങ്ങി സഭയിൽ പ്രവേശിച്ച് ബ്രാഹ്മണർ, മന്ത്രിമാർ, പ്രമുഖർ എന്നിവരോടൊപ്പം മുൻന്യായവും ഉപദേശവും ആശ്രയിച്ച് വിധികൾ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. മന്ത്രരക്ഷയ്ക്ക് ഊന്നൽ—ഒറ്റയ്ക്കോ അതിപ്രസിദ്ധമായോ പെരുമാറരുത്; ആകാര-ഇംഗിതങ്ങളിലൂടെ രഹസ്യം ചോർന്നുപോകുന്ന സൂചനകൾ തിരിച്ചറിയണം. ദിവസത്തിൽ സൈന്യപരിശോധന, വാഹന-ശസ്ത്രപരിശീലനം, ആഹാരസുരക്ഷ; സന്ധ്യയിൽ വീണ്ടും ഉപാസന, ആലോചന, ചാരന്മാരുടെ നിയോഗം, അന്തഃപുരത്തിലും കാവലോടെയുള്ള സഞ്ചാരം—ധർമ്മനിയന്ത്രിതമായ നിരന്തര ജാഗ്രതയാണ് രാജധർമ്മമെന്ന് ചിത്രീകരിക്കുന്നു।
Adhyaya 235
Raṇadīkṣā (War-Consecration) — Agni Purāṇa Adhyāya 235
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഏഴ് ദിവസത്തിനുള്ളിൽ യുദ്ധയാത്ര ആരംഭിക്കാനുള്ള രാജകീയ ‘രണദീക്ഷ’ ക്രമം കൃത്യമായി വിവരിക്കുന്നു; യുദ്ധം ധാർമ്മിക കര്മ്മമെന്ന നിലയിൽ ശുദ്ധി, ദൈവാനുഗ്രഹം, നീതിപാലനം എന്നിവ അനിവാര്യമാണെന്ന് പറയുന്നു. ആദ്യം വിഷ്ണു-ശിവ-ഗണേശപൂജ; തുടർന്ന് ദിനക്രമത്തിൽ ദിക്പാലർ, രുദ്രർ, ഗ്രഹങ്ങൾ, അശ്വിനീകുമാരർ എന്നിവർക്കുള്ള ശാന്തി, വഴിയിൽ കാണുന്ന ദേവതകൾക്ക് അർപ്പണം, രാത്രിയിൽ ഭൂതാദികൾക്ക് നിവേദ്യം. മന്ത്രപ്രധാന സ്വപ്നവിധിയിലൂടെ ശുഭാശുഭ നിമിത്തങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നു; ആറാം ദിവസം വിജയസ്നാനം-അഭിഷേകം, ഏഴാം ദിവസം ത്രിവിക്രമപൂജ, ആയുധ-വാഹനങ്ങളുടെ നീരാജനസംസ്കാരം, രക്ഷാപാഠങ്ങൾ എന്നിവ നടത്തി രാജാവ് ആന, രഥം, കുതിര, ധുര്യപശുക്കൾ എന്നിവയിൽ കയറുമ്പോൾ പിന്നോട്ടു നോക്കരുത്. രണ്ടാം ഭാഗം ധനുര്വേദവും രാജനീതിയും: കൂറ്റയുദ്ധ/വഞ്ചനാതന്ത്രങ്ങൾ, വ്യൂഹങ്ങളുടെ വർഗ്ഗീകരണം (മൃഗ/അംഗ-ആകൃതിയും വസ്തു-ആകൃതിയും), ഗരുഡ, മകര, ചക്ര, ശ്യേന, അർധചന്ദ്ര, വജ്ര, ശകട, മണ്ഡല, സർവതോഭദ്ര, സൂചി തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങൾ, അഞ്ചുവിധ സൈന്യവിഭാഗം. വിതരണപാത തകരുമ്പോൾ അപകടം, രാജാവ് സ്വയം പോരാടരുത്, നിരകളുടെ ഇടവിട്ട്, ഭേദനതന്ത്രം, പരിചധാരികൾ-ധനുര്ധരർ-രഥികർ എന്നിവരുടെ ചുമതല, ഭൂപ്രകൃതിയനുസരിച്ച നിയോഗം, ഉത്സാഹവർധക പ്രതിഫലങ്ങൾ, വീരമരണത്തിന്റെ ധർമ്മതത്ത്വം എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം നിയന്ത്രണങ്ങൾ: ഓടുന്നവരെ, നിരായുധരെ, അസൈനികരെ, ശരണാഗതരെ കൊല്ലരുത്; സ്ത്രീകളെ സംരക്ഷിക്കുക; ജയാനന്തരം ദേശാചാരങ്ങളെ മാനിക്കുക; ലാഭം നീതിയായി പങ്കിടുക; സൈനികരുടെ കുടുംബങ്ങളെ കാക്കുക—ഇതാണ് ധർമ്മരാജന് വിജയം ഉറപ്പാക്കുന്ന രണദീക്ഷ.
Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
ഈ അധ്യായത്തിൽ മുൻ ഭാഗത്തിലെ വ്യത്യസ്ത കൊലോഫോണുകളുടെ സൂചന നൽകി രാജധർമ്മത്തിൽ ഭക്തിയുടെ പ്രയോഗം വിശദീകരിക്കുന്നു. പുഷ്കരൻ പറയുന്നു—രാജ്യലക്ഷ്മിയുടെ സ്ഥിരതക്കും വിജയത്തിനുമായി രാജാവ് ഇന്ദ്രൻ ഒരിക്കൽ ശ്രീ (ലക്ഷ്മി)യെ സ്തുതിക്കാൻ ഉപയോഗിച്ച ശ്രീസ്തോത്രം ജപിക്കണം. ഇന്ദ്രസ്തോത്രത്തിൽ ലക്ഷ്മിയെ ജഗന്മാതാവ്, വിഷ്ണുവിന്റെ അവിനാഭാവിനീ ശക്തി, മംഗള-സമൃദ്ധി കൂടാതെ സംസ്കാരധാരണത്തിന്റെ മൂലകാരണം എന്നിങ്ങനെ പുകഴ്ത്തുന്നു; അവൾ വെറും ധനരൂപമല്ല, ഭരണത്തിന്റെ തൂണുകളായ വിദ്യകൾ—ആൻവീക്ഷികീ, ത്രയീ, വാർത്താ, ദണ്ഡനീതി—ഇവയുടെ മൂർത്തരൂപവുമാണ് എന്ന് പറഞ്ഞ് രാഷ്ട്രീയക്രമത്തെ ദൈവശക്തിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രീ പിന്മാറുമ്പോൾ ലോകപതനവും ഗുണ-ധർമ്മക്ഷയവും; അവളുടെ കടാക്ഷം ലഭിക്കുമ്പോൾ അയോഗ്യനും ഗുണം, വംശമഹത്വം, വിജയം എന്നിവ നേടുന്നു എന്ന നൈതിക-രാഷ്ട്രീയ കാരണബന്ധം പഠിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ഈ സ്തോത്രത്തിന്റെ പാരായണ-ശ്രവണങ്ങളാൽ ഭുക്തിയും മുക്തിയും ലഭിക്കുമെന്ന്, ശ്രീപതി ഇന്ദ്രന് സ്ഥിരരാജ്യവും യുദ്ധവിജയവും വരമായി നൽകിയെന്നും പറയുന്നു.
Adhyaya 237
Chapter 237 — Rāma’s Teaching on Nīti (रामोक्तनीतिः)
ഭഗവാൻ അഗ്നി ലക്ഷ്മണനോട് രാമോക്ത നീതിയെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു—വിജയലക്ഷ്യമുള്ളതായിരുന്നാലും ധർമ്മസമ്മതമായ ആചാരസംഹിത. രാജധർമ്മം ശാസ്ത്രനിഷ്ഠവും ആത്മസംയമമൂലവുമായ പ്രയോഗവിജ്ഞാനമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. രാജാവിന്റെ നാലുതരം സാമ്പത്തിക-നൈതിക കടമകൾ: ധർമ്മപൂർവ്വം ധനാർജനം, അതിന്റെ വർധനം, സംരക്ഷണം, യോഗ്യർക്കു യഥാവിധി വിനിയോഗം. ഭരണനയം (നയ)യുടെ അടിസ്ഥാനം വിനയം—ശാസ്ത്രനിശ്ചയത്തിൽ നിന്നുള്ള ഇന്ദ്രിയജയം. ബുദ്ധി, സ്ഥിരത, കഴിവ്, ഉദ്യമം, ധൃതി, വാക്ചാതുര്യം, ദാനശീലം, ആപത്സഹിഷ്ണുത തുടങ്ങിയ രാജഗുണങ്ങളും; ശൗചം, മൈത്രി, സത്യം, കൃതജ്ഞത, സമത്വം തുടങ്ങിയ സമൃദ്ധികര ഗുണങ്ങളും പറയുന്നു. വിഷയവനത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്ന ‘ഇന്ദ്രിയ-ആന’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ജ്ഞാനത്തെ അങ്കുശമാക്കി നിയന്ത്രണം ഉപദേശിക്കുകയും, കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ഹർഷം, മാനം, മദം എന്നീ ആറു അന്തർശത്രുക്കളെ ഉപേക്ഷിക്കണമെന്നും പറയുന്നു. ആൻവീക്ഷികീ, ത്രയീ, വാർത്ത, ദണ്ഡനീതി എന്നീ നാല് ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ മേഖലകൾ—ഹിതം, ധർമ്മം, ലാഭ-നഷ്ടം, ന്യായ-അന്യായ നയം—എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. സർവ്വധർമ്മം: അഹിംസ, സത്യവും മൃദുവുമായ വാക്ക്, ശുദ്ധി, കരുണ, ക്ഷമ; രാജാവ് ദുർബലരെ സംരക്ഷിക്കണം, പീഡനം ഒഴിവാക്കണം, ശത്രുവിനോടും പ്രിയമായി സംസാരിക്കണം, ഗുരു-വൃദ്ധരെ ആദരിക്കണം, വിശ്വസ്ത മൈത്രി വളർത്തണം, അഹങ്കാരമില്ലാതെ ദാനം ചെയ്യണം, എല്ലായ്പ്പോഴും ഔചിത്യത്തോടെ പ്രവർത്തിക്കണം—ഇതാണ് മഹാത്മലക്ഷണം।
Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
ഈ അധ്യായത്തിൽ രാമൻ അഗ്നിപുരാണത്തിലെ നീതിശാസ്ത്രധാരയിൽ രാജധർമ്മത്തെ സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. രാജ്യത്തിന്റെ സപ്താംഗ സിദ്ധാന്തം—സ്വാമി (രാജാവ്), അമാത്യർ (മന്ത്രിമാർ), രാഷ്ട്രം (ഭൂമി-പ്രജ), ദുര്ഗം, കോശം, ബലം (സൈന്യം), സുഹൃത്ത് (മിത്രം)—പരസ്പരം പിന്തുണയ്ക്കുന്ന അവയവങ്ങളായി നിർവചിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രാജാവിന്റെയും മന്ത്രിമാരുടെയും ഗുണങ്ങൾ—സത്യനിഷ്ഠ, മുതിർന്നവരുടെ സേവനം, കൃതജ്ഞത, ബുദ്ധി, ശുചിത്വം, വിശ്വസ്തത, ദൂരദർശിത—കൂടാതെ ലോഭം, ദംഭം, ചാഞ്ചല്യം മുതലായ ദോഷങ്ങൾ ഒഴിവാക്കൽ, മന്ത്രഗുപ്തി, സന്ധി-വിഗ്രഹ (സഖ്യം-വൈരം) നൈപുണ്യം എന്നിവ ഊന്നിപ്പറയുന്നു. സമൃദ്ധദേശലക്ഷണങ്ങൾ, നഗരസ്ഥാപന മാനദണ്ഡങ്ങൾ, ദുര്ഗങ്ങളുടെ തരം-വിതരണം, ധാർമ്മിക കോശവൃദ്ധി, സൈന്യശാസനം, ദണ്ഡനീതി എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. മിത്രതിരഞ്ഞെടുപ്പും മിത്രത നിർമ്മാണവും—സമീപനം, മധുര-സ്പഷ്ട വാക്ക്, ആദരപൂർവ്വ ദാനം—എന്ന ത്രിവിധ മാർഗം; ഭൃത്യാചാരം, ഉദ്യോഗസ്ഥനിയോഗം, രാജസ്വ നടപടികൾ, പ്രജാഭയ കാരണങ്ങൾ, സ്വയം-രാജ്യം സംരക്ഷിക്കാൻ രാജാവിന്റെ ജാഗ്രത എന്നിവയും പറയുന്നു.
Adhyaya 239
Ṣāḍguṇya — The Six Measures of Foreign Policy (with Rāja-maṇḍala Theory)
ഈ അധ്യായത്തിൽ രാമൻ നീതിയെ രാജ്യത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനും വിപുലീകരണത്തിനും വേണ്ട ശാസ്ത്രീയമായ ശാസനാബദ്ധ വിദ്യയായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; അതിന്റെ അടിസ്ഥാനം രാജമണ്ഡലത്തെ യഥാർത്ഥമായി മനസ്സിലാക്കലാണ്. വിജിഗീഷു രാജാവിനെ ചുറ്റിയുള്ള ദ്വാദശവിധ രാജചക്രം—അരി (ശത്രു), മിത്രം, അവരുടെ അനുക്രമ മിത്രങ്ങൾ, കൂടാതെ പാർഷ്ണിഗ്രാഹ (പിന്നിൽ നിന്നുള്ള ഭീഷണി) ആക്രന്ദ (ഉപദ്രവകാരി) തുടങ്ങിയ സ്ഥാനപരമായ ഘടകങ്ങൾ—വിവരിക്കുന്നു. മധ്യമ രാജാവ് (ശത്രുവിനും വിജിഗീഷുവിനും ഇടയിലെ) ഉദാസീനൻ (ബാഹ്യ, പലപ്പോഴും കൂടുതൽ ശക്തിയുള്ള നിഷ്പക്ഷ ശക്തി) എന്നിവരുടെ പങ്ക് വ്യക്തമാക്കി, വ്യത്യസ്ത സമീപനം ഉപദേശിക്കുന്നു—ഏകതയുള്ളവരെ അനുകൂലിക്കുക, വിഭജിതരെ നിയന്ത്രിക്കുക. സന്ധി, വിഗ്രഹം, യാനം, ആസനം മുതലായ ഉപായങ്ങളും അവയുടെ ഉപഭേദങ്ങളും, വിശ്വസിക്കാനാകാത്തവരുമായി സഖ്യം ഒഴിവാക്കേണ്ട കാരണങ്ങളും പറയുന്നു. യുദ്ധത്തിന് മുമ്പ് തത്സമയ–ഭാവി ഫലങ്ങൾ വിലയിരുത്തുക, വൈരത്തിന്റെ മൂലങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുക, ദ്വൈധീഭാവം, ആവശ്യമെങ്കിൽ ശക്തനായവന്റെ ആശ്രയം സ്വീകരിക്കുക എന്നിവ ഊന്നുന്നു. അവസാനം അതിജീവിക്കാനാകാത്തപ്പോൾ ധർമ്മനിഷ്ഠ മഹാരക്ഷകന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ച് വിശ്വസ്തമായി പെരുമാറുക—രാഷ്ട്രീയ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ ധാർമ്മിക സംയമവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 240
Mantra-śakti, Dūta-Carā (Envoys & Spies), Vyasana (Calamities), and the Sapta-Upāya of Nīti
ഈ അധ്യായത്തിൽ രാമൻ മന്ത്രശക്തി (തന്ത്രപരമായ ഉപദേശം)യെ വെറും വ്യക്തിപരമായ പരാക്രമത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് ഊന്നി, ഭരണത്തെ വിവേകാധിഷ്ഠിത ശാസ്ത്രപ്രയോഗമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ജ്ഞാനം സംജ്ഞ, സ്ഥിരീകരണം, സംശയനിവൃത്തി, ശേഷനിശ്ചയം എന്നിങ്ങനെ നിർവചിക്കുന്നു; ‘മന്ത്രം’ പഞ്ചാംഗ ഉപദേശം—മിത്രങ്ങൾ, ഉപായങ്ങൾ, ദേശ-കാല വിലയിരുത്തൽ, വിപത്തിൽ പ്രതിവിധി—എന്നാണ്; വിജയലക്ഷണങ്ങൾ മനസ്സിന്റെ തെളിമ, ശ്രദ്ധ, പ്രവർത്തനകൗശലം, സഹായക സമൃദ്ധി. മദ്യം, അശ്രദ്ധ, കാമം, അസാവധാന വാക്ക് എന്നിവ ഉപദേശം നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് മുന്നറിയിപ്പ്. തുടർന്ന് ഉത്തമ ദൂതന്റെ ഗുണങ്ങൾ, ദൂതരുടെ മൂന്ന് നിലകൾ, ശത്രുദേശ പ്രവേശനമര്യാദ, ശത്രുവിന്റെ ഉദ്ദേശം വായിക്കുന്ന രീതികൾ വിവരിക്കുന്നു. ഗൂഢചരനീതിയിൽ തുറന്ന ഏജന്റുകളും തൊഴിൽവേഷധാരികളായ രഹസ്യചാരന്മാരും ഉൾപ്പെടുന്നു. വ്യസനം/ആപത്ത് ദൈവികവും മാനുഷികവും ആയി വർഗ്ഗീകരിച്ച് ശാന്തിക്രമങ്ങളും നയപരിഹാരങ്ങളും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; രാജ്യത്തിന്റെ മുഖ്യകാര്യങ്ങൾ—വരുമാന-ചെലവ്, ദണ്ഡനീതി, ശത്രുനിവാരണം, ദുരന്തപ്രതികരണം, രാജാ-രാജ്യ സംരക്ഷണം. മന്ത്രിമാർ, ഖജനാവ്, കോട്ടകൾ, രാജന്റെ വ്യസനദോഷങ്ങൾ എന്നിവയിലെ പരാജയങ്ങൾ നിരൂപിച്ച് ശിബിരസുരക്ഷയും, അവസാനം ഏഴ് ഉപായങ്ങൾ—സാമ, ദാന, ഭേദ, ദണ്ഡ, ഉപേക്ഷ, ഇന്ദ്രജാലം, മായ—ഉപഭേദങ്ങളും ധർമ്മപരിധികളും സഹിതം; ബ്രാഹ്മണരെക്കുറിച്ച് സംയമവും ശത്രുമനോബലം തകർക്കാൻ മായയുടെ തന്ത്രപ്രയോഗവും പറയുന്നു.
Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
ഈ അധ്യായം രാജനീതി-പ്രകരണത്തിന് തുടക്കം കുറിക്കുന്നു. മന്ത്രം (ആലോചന), കോശം (രാജഭണ്ഡാരം) എന്നിവയും ചതുരംഗസേനയും ശാസ്ത്രീയമായി ഏകീകരിച്ച് രാജബലം നിർവചിക്കുന്നു. രാമൻ പറയുന്നു—യുദ്ധാരംഭം ദേവപൂജയോടെ വേണം; കൂടാതെ ഷഡ്വിധബലത്തെ അറിയണം: സ്ഥിരസേന, വിളിച്ചുചേർത്ത ദളങ്ങൾ, മിത്രബലം, ദ്രോഹികൾ/ശത്രുതത്ത്വങ്ങൾ, വന/ആടവിക-ഗിരിജന ദളങ്ങൾ—ഇവയുടെ പ്രാധാന്യവും ദൗർബല്യവും ക്രമമായി വിലയിരുത്തി. ദുര്ഗമഭൂമിയിൽ സേനാധിപരുടെ നീക്കം, രാജഗൃഹവും കോശവും സംരക്ഷിക്കൽ, അശ്വ–രഥ–ഗജ–വന്യദളങ്ങളാൽ പാളികളായ പാർശ്വവ്യൂഹം ഒരുക്കൽ എന്നിവ വിശദമാക്കുന്നു. മകര, ശ്യേന, സൂചി, വീരവക്ത്രാ, ശകട, വജ്ര, സർവതോഭദ്ര തുടങ്ങിയ വ്യൂഹങ്ങളും, എപ്പോൾ തുറന്ന യുദ്ധം എപ്പോൾ ഗൂഢ/ചതിയുദ്ധം—കാലം, ദേശം, ക്ഷീണം, രസദ്സമ്മർദ്ദം, മാനസിക ദൗർബല്യം എന്നിവ കണക്കാക്കി—നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം ദളമാപങ്ങൾ, വ്യൂഹാംഗങ്ങൾ (ഉരസ്, കക്ഷാ, പക്ഷ, മധ്യ, പൃഷ്ഠ, പ്രതിഗ്രഹ) കൂടാതെ ദണ്ഡ/മണ്ഡല/ഭോഗ വിന്യാസങ്ങളുടെ വർഗ്ഗീകരണം നൽകി യുദ്ധവിദ്യയെ ധർമസമ്മത ശാസ്ത്രമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു—വിജയം, ക്രമം, സംരക്ഷണം ലക്ഷ്യമാക്കി।
Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
മുന്പ് വ്യൂഹക്രമീകരണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരണം പൂര്ത്തിയാക്കിയ ശേഷം, ഈ അധ്യായം ബാഹ്യ തന്ത്രത്തില്നിന്ന് മാറി രാജാവ് വ്യക്തികളെ അവരുടെ ദേഹലക്ഷണങ്ങളിലൂടെ എങ്ങനെ വിലയിരുത്തണം എന്നതിലേക്കാണ് തിരിയുന്നത്. അഗ്നി ഇതിനെ പരമ്പരാഗത ശാസ്ത്രമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു—സമുദ്രന് ഗര്ഗനോട് ഉപദേശിച്ച സാമുദ്രികവിദ്യ; ഇത് സ്ത്രീ–പുരുഷന്മാരുടെ ശുഭാശുഭ സൂചനകള് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ദേഹസമത്വം, ‘ചതുര്വിധ സമത’, ന്യഗ്രോധ-പരിമണ്ഡല മാനദണ്ഡം (ഭുജവിസ്താരം = ഉയരം) തുടങ്ങിയ അനുപാതാദര്ശങ്ങള്, അങ്കുല–കിഷ്കു അളവുകള്, വക്ഷസ്ഥലാദി പ്രദേശങ്ങളിലെ രേഖകള്, പദ്മസദൃശ ലക്ഷണങ്ങള്, ജോടി അവയവങ്ങളുടെ പൊരുത്തം എന്നിവ വിശദമാക്കുന്നു. ദയ, ക്ഷമ, ശൗചം, ദാനം, വീര്യം തുടങ്ങിയ നൈതികഗുണങ്ങളെ ദേഹപരിശോധനയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി, രാജധര്മത്തില് രൂപത്തോടൊപ്പം സ്വഭാവവിവേകവും ആവശ്യമാണ് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വരള്ച്ച, തെളിഞ്ഞ ശിരകള്, ദുര്ഗന്ധം അശുഭം; മധുരവാക്യം, ഗജഗതി ശുഭം—ഭരണം, തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, ഉപദേശം എന്നിവയ്ക്കുള്ള നിതിശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രായോഗിക ഉപകരണമെന്ന നിലയില് ഇത് പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
മുൻ അധ്യായത്തിലെ പുരുഷ-ലക്ഷണ വിവരണം സമാപിപ്പിച്ച്, ഈ അധ്യായം സമുദ്രന്റെ വചനമായി സ്ത്രീ-ലക്ഷണത്തെ നീതി-ശാസ്ത്രവും ലക്ഷണ-ശാസ്ത്രവും ചേർന്ന മാർഗ്ഗദർശനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; ഭാവി സ്ത്രീയുടെ ശുഭത്വം വിലയിരുത്തുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യം. സുന്ദരമായ അവയവഘടന, മിതവും ലാളിത്യവുമുള്ള നടപ്പ്, ശരിയായി സ്ഥാപിതമായ പാദങ്ങളും സ്തനങ്ങളും, ദക്ഷിണാവർത്ത നാഭി പോലുള്ള ശുഭ ദേഹചിഹ്നങ്ങളും ഇവിടെ പറയുന്നു. അതോടൊപ്പം കരടുതനം, അസമത്വം, കലഹപ്രവണത, ലോഭം, കടുവാക്ക്, ചില നാമ-ബന്ധ സൂചനകൾ എന്നിവ അശുഭമായി ഒഴിവാക്കണമെന്ന് പറയുന്നു—സാമൂഹിക സൗഹാർദ്ദം ധാർമ്മിക മാനദണ്ഡമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ബാഹ്യസൗന്ദര്യത്തേക്കാൾ ഗുണവും ആചാരവും ഉന്നതമെന്ന് ഊന്നി—ആദർശ ബാഹ്യചിഹ്നങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിലും മഹത്തായ പെരുമാറ്റം സ്ത്രീയെ ‘ശുഭ’യാക്കുമെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം കൈയിലെ ഒരു പ്രത്യേക അടയാളത്തെ അപമൃത്യു-നിവാരണവും ദീർഘായുസ്സിന്റെ സൂചനയും ആയി പറഞ്ഞ്, രാജധർമ്മ സാമൂഹ്യക്രമത്തിൽ ദേഹലക്ഷണ വിശ്വാസവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 244
Chapter 244 — चामरादिलक्षणम् / आयुधलक्षणादि (Characteristics of the Fly-whisk and Related Royal Emblems; Weapon Characteristics)
അഗ്നിദേവൻ സാമൂഹിക നിരീക്ഷണത്തിൽ നിന്ന് രാജസഭാ പ്രോട്ടോകോളിലേക്കു മാറുന്നു. ചാമരവും ഛത്രവും പോലുള്ള രാജചിഹ്നങ്ങളുടെ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ നിയമസമ്മതമായ പരമാധികാരവും സംസ്കൃതമായ സഭാക്രമവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ധനുർവേദ ശൈലിയിൽ സാങ്കേതിക വിവരണം—ദണ്ഡ/സന്ധികളുടെ എണ്ണം, ആസനം-സിംഹാസനത്തിന്റെ അളവുകൾ, ധനുസ്സിന്റെ നിർമ്മാണനിയമങ്ങൾ (വസ്തുക്കൾ, അനുപാതം, ഒഴിവാക്കേണ്ട ദോഷങ്ങൾ, നൂൽ കെട്ടൽ, കൊമ്പുതുമ്പ് രൂപപ്പെടുത്തൽ)—വിശദമായി വരുന്നു. രാജയാത്രയിലും അഭിഷേകത്തിലും ധനുസ്സിനും ബാണങ്ങൾക്കും പൂജ നടത്തി ആയുധങ്ങൾ ഉപയോഗത്തിനൊപ്പം പവിത്രീകരിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ബോധിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മയുടെ യജ്ഞം തടസ്സപ്പെടുത്തിയ ഇരുമ്പുദൈത്യൻ, വിഷ്ണുവിന്റെ നന്ദകഖഡ്ഗപ്രാദുർഭാവം, വധിക്കപ്പെട്ട ദേഹങ്ങൾ ഇരുമ്പായി മാറൽ എന്ന പുരാണകാരണം ലോഹവിദ്യക്കും ആയുധാധികാരത്തിനും ദൈവിക അടിസ്ഥാനം നൽകുന്നു. അവസാനം വാൾപരിശോധന മാനദണ്ഡങ്ങൾ—നീളവിഭാഗങ്ങൾ, മധുരധ്വനി, പാളിയുടെ ആകൃതിയാദർശങ്ങൾ—കൂടാതെ ശുചിത്വ/ശാസനനിയമങ്ങൾ (രാത്രി പ്രതിബിംബം കാണൽ, വിലചർച്ച) നിരോധിച്ച് നയം, ശകുനം, ഭരണശാസ്ത്രം ഒരുമിച്ച് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.
Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി രാജാക്കന്മാർക്കായി രത്നപരീക്ഷാ (Ratna-parīkṣā) ശാസ്ത്രം ഉപദേശിക്കുന്നു; ആഭരണം രാജാധികാരത്തിന്റെ ചിഹ്നവും നിയന്ത്രിത ഭൗതിക സംസ്കാരവുമാണ്. വജ്രം, മരകതം, മാണിക്യം, മുത്ത്, നീലം, വൈഡൂര്യം (കാറ്റ്സ്-ഐ), ചന്ദ്രകാന്തം, സൂര്യകാന്തം, സ്ഫടികം എന്നിവയും അനവധി പേരുള്ള കല്ലുകളും ജൈവ/ഖനിജ ദ്രവ്യങ്ങളും പട്ടികപ്പെടുത്തി, രാജസഭയിൽ തിരിച്ചറിയൽ, മൂല്യനിർണ്ണയം, സമാഹരണം/വാങ്ങൽ എന്നിവയ്ക്ക് ഉപകാരപ്പെടുന്ന കാറ്റലോഗ് നൽകുന്നു. രത്നങ്ങളുടെ പ്രധാന മാനദണ്ഡങ്ങൾ—അന്തര്ജ്യോതി, സുതാര്യത, നിർമലത, നന്നായി രൂപപ്പെട്ട ആകൃതി; പ്രത്യേകിച്ച് സ്വർണ്ണത്തിൽ പതിപ്പിക്കുന്ന രത്നങ്ങൾക്ക്. വജ്രത്തിൽ ദോഷമുള്ളത് (പ്രഭയില്ലാത്തത്, അശുദ്ധം, പൊട്ടിയത്, കരടായത്, അല്ലെങ്കിൽ ‘പുനഃസംസ്കരിക്കാവുന്നത്’ മാത്രം) ധരിക്കരുതെന്ന് കർശനനിഷേധം; ഉത്തമ വജ്രം ഷട്കോണം, ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ, സൂര്യപ്രഭ, ശുദ്ധം, ‘അഭേദ്യം’ എന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു; മരകതപ്പുള്ളികളും തത്തയുടെ ചിറകുപോലുള്ള തിളക്കവും ദൃശ്യ മാനദണ്ഡങ്ങൾ. മുത്തുകൾക്കും ഉത്ഭവഭേദം (ഓയ്സ്റ്റർ/ശംഖ്/ദന്ത/മത്സ്യം/മേഘം) പറഞ്ഞ്, വൃത്താകാരം, തിളക്കം, സുതാര്യത, വലിപ്പം ഗുണങ്ങളായി, സൗന്ദര്യം–ശകുനം–രാജസാധുത എന്നിവയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 246
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി രാജായുധ‑ധനവിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് മാറി, വാസ്തു‑ശാസ്ത്രം വഴി സ്ഥലഭരണംയും വാസധർമ്മവും ഉപദേശിക്കുന്നു. വർണ്ണാനുസൃത ഭൂമിവർണ്ണങ്ങൾ (വെളുപ്പ്/ചുവപ്പ്/മഞ്ഞ/കറുപ്പ്) കൂടാതെ ഗന്ധ‑രസാദി ഇന്ദ്രിയപരീക്ഷകളാൽ ഭൂമി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്ന നിർണയാത്മക രീതിയും പറയുന്നു. തുടർന്ന് കുശാദികളാൽ പൂജ, ബ്രാഹ്മണ‑സത്കാരം, ഖനന‑സംസ്കാരാരംഭം എന്നിവ വിധിക്കുന്നു. സാങ്കേതിക കേന്ദ്രം 64‑പദ വാസ്തു‑മണ്ഡലം—മധ്യത്തിലെ നാല് പദങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മാ, ദിക്കുകളിലും കോണുകളിലും ദേവതകളും പ്രഭാവങ്ങളും വിന്യസിക്കുന്നു; രോഗ‑ക്ഷയം പോലുള്ള പീഡാകര സാന്നിധ്യങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നന്ദാ, വാസിഷ്ഠീ, ഭാർഗവീ, കാശ്യപീ മന്ത്രരൂപങ്ങളാൽ പ്രതിഷ്ഠ ചെയ്ത് ഗൃഹത്തെ ഭൂമി/നഗരം/ഗൃഹാധിപത്യത്തിന്റെ കീഴിലുള്ള ജീവൻ നിറഞ്ഞ പവിത്രക്ഷേത്രമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദിശാനുസൃത ശുഭവൃക്ഷാരോപണം, ഋതുവാര വാസനിർദ്ദേശം, കൃഷിവിധികൾ—സേചനമിശ്രണങ്ങൾ, വരൾച്ചയിൽ പരിചരണം, ഫലപാതം തടയൽ, ജാതിവിശേഷ ചികിത്സകൾ—ഇങ്ങനെ വാസ്തു, ആചാരം, പരിസ്ഥിതി ഒരേ ധാർമ്മിക സാങ്കേതികതയായി ലയിക്കുന്നു।
Adhyaya 247
Chapter 247 — पुष्पादिपूजाफलं (Fruits of Worship with Flowers and Other Offerings)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ അഗ്നി, വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ എല്ലാ പ്രവർത്തികളിലും സിദ്ധി ലഭിക്കുവാൻ പുഷ്പാദികളാൽ അർച്ചന ചെയ്യാനുള്ള സംക്ഷിപ്തവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. മാലതി, മല്ലിക, യൂഥി, പാടലാ, കരവീര, അശോക, കുന്ദ, തമാലപത്രം, ബിൽവ‑ശമീപത്രങ്ങൾ, ഭൃംഗരാജ, ഋതുകാലത്ത് തുളസി, വാസക, കേതകി, താമരയും രക്തോത്പലവും മുതലായവ ശ്രേഷ്ഠം; അർക്ക, ഉന്മത്തക/ധത്തൂര, കങ്കാഞ്ചി മുതലായവ വർജ്യം എന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ദാനശാസ്ത്രവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി, നിശ്ചിത അളവിൽ നെയ്യ് ദാനം മഹാപുണ്യം, രാജലാഭം, സ്വർഗപ്രാപ്തി എന്നിവ നൽകുന്നു എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ലളിതമായ ഗൃഹസ്ഥ അർപ്പണങ്ങളും രാജകീയ‑ലൗകിക‑പരലൗകിക ഫലങ്ങളായി മാറി, വൈഷ്ണവഭക്തിയിൽ ശരിയായ ദ്രവ്യതിരഞ്ഞെടുപ്പും നിയന്ത്രിത ദാനവും സമൃദ്ധിയും ധർമ്മപ്രതിഷ്ഠയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു।