Purva Bhaga
The First Part
ലിംഗപുരാണത്തിലെ ‘പൂർവ ഭാഗം’ സൃഷ്ടിവിവരണം, ലിംഗത്തിന്റെ പ്രാദുര്ഭാവം, ശിവാരാധനയുടെ വിധി-വിധാനങ്ങൾ എന്നിവയെ കേന്ദ്രമാക്കി വിശദമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ആദിയിൽ പരമേശ്വരനായ സദാശിവന്റെ അനാദി-അനന്ത സ്വരൂപം സൂചിപ്പിച്ച്, പ്രകൃതി-പുരുഷാദി തത്ത്വങ്ങളുടെ വികാസം, ലോകങ്ങളും ദേവതകളും ക്രമമായി എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിച്ചു എന്ന സൃഷ്ടിക്രമം വിവരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിൽ ലിംഗമഹിമ പ്രത്യേകമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. നിർഗുണ പരതത്ത്വം ഭക്താനുഗ്രഹാർത്ഥം ലിംഗരൂപത്തിൽ സഗുണോപാസനയ്ക്ക് ആശ്രയമാകുന്നു; ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണു പ്രസംഗത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായ അനന്തസ്തംഭരൂപ ലിംഗം ശിവന്റെ സർവ്വവ്യാപകത, അനന്തത, ചൈതന്യസ്വരൂപം എന്നിവയുടെ താത്വിക പ്രതീകമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ശിവപൂജയുടെ അംശങ്ങൾ—അഭിഷേകം, മന്ത്രജപം, വ്രതം, ഉപവാസം, ദാനം, തീർത്ഥസേവ, ശിവാലയനിർമ്മാണം—ഇവയുടെ നിയമങ്ങളും ഫലശ്രുതിയും പറയുന്നു. ശുദ്ധാചാരം, ശ്രദ്ധ, ഗുരുകൃപ എന്നിവയോടെ ലിംഗാർച്ചന പാപക്ഷയം, മംഗളം, മോക്ഷസാധനം ആകുന്നു എന്ന ഉപദേശം പ്രധാനമാണ്. ആകെ ‘പൂർവ ഭാഗം’ സൃഷ്ടിരഹസ്യം ലിംഗതത്ത്വത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠപ്പെടുത്തി, ശിവഭക്തിയെ ധർമ്മാർത്ഥകാമമോക്ഷങ്ങളുടെ പരമാശ്രയമായി ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നു. ഇത് സാധകന്റെ നിത്യ-നൈമിത്തിക കർമങ്ങൾക്ക് പവിത്ര ദിശ നൽകുകയും ശിവനിഷ്ഠ ദൃഢമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyayas in Purva Bhaga
Adhyaya 1
नैमिषारण्ये सूतागमनम् — लिङ्गमाहात्म्यभूमिका तथा शब्दब्रह्म-ओङ्कार-लिङ्गतत्त्वम्
ഈ അധ്യായത്തിൽ നാരദൻ വിവിധ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ലിംഗപൂജ നടത്തി നൈമിഷാരണ്യത്തിലേക്ക് വരുന്നു. നൈമിഷേയ ഋഷിമാർ അദ്ദേഹത്തെ ആദരിച്ച്, വ്യാസശിഷ്യനായ സൂതൻ രോമഹർഷണനെ കണ്ടപ്പോൾ ലിംഗമാഹാത്മ്യസമ്പന്നമായ പുരാണസംഹിത പറയണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. സൂതൻ ദേവത്രയത്തെയും വ്യാസാദികളെയും നമസ്കരിച്ചു ലിംഗതത്ത്വത്തിന്റെ ദാർശനിക അടിസ്ഥാനം സ്ഥാപിക്കുന്നു—ശബ്ദബ്രഹ്മം ഓങ്കാരസ്വരൂപം, വേദാംഗസമന്വിതം, പ്രധാനം-പുരുഷാതീതം; ത്രിഗുണവ്യവഹാരത്തിൽ സത്ത്വത്തിൽ വിഷ്ണു, രജസിൽ ഹിരണ്യഗർഭൻ, തമസിൽ കാലരുദ്രൻ പ്രകടമാകുന്നു; നിർഗുണാവസ്ഥയിൽ അതേ മഹേശ്വരത്വമാണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഈ അവതാരിക തുടർന്ന് വരുന്ന ലിംഗോദ്ഭവകഥ, സൃഷ്ടി-സംഹാരലീല, ലിംഗപൂജാവിധി തുടങ്ങിയ പ്രകരണങ്ങളുടെ പ്രവാഹം ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 2
ईशानकल्पवृत्तान्तः तथा लैङ्गपुराणस्य संक्षेप-सूची
സൂതൻ ലിംഗപുരാണത്തെ ‘ഉത്തമ’ മഹാപുരാണമായി പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു—ഈശാനകൽപ്പവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ബ്രഹ്മാവ് ആദ്യം സങ്കൽപ്പിച്ചതിനെ, പിന്നീട് വ്യാസൻ മനുഷ്യർക്കായി സംക്ഷിപ്തമാക്കി ക്രമീകരിച്ചതെന്ന് പറയുന്നു. ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ വ്യാപ്തി പറഞ്ഞ ശേഷം വിഷയങ്ങളുടെ വിശാല പട്ടിക നൽകുന്നു: പ്രാധാനിക/പ്രാകൃത/വൈകൃത സൃഷ്ടികൾ, ബ്രഹ്മാണ്ഡവും അതിന്റെ ആവരണങ്ങളും, ഗുണാധിഷ്ഠിത ദേവകാര്യങ്ങൾ, പ്രജാപതി-സർഗം, ഭൂമിയുടെ ഉദ്ധാരം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദിന-രാത്രി ಹಾಗೂ ആയുസ് കണക്കുകൾ, യുഗ-കൽപ്പ മാനങ്ങൾ, ധർമ്മവ്യവസ്ഥകൾ. തുടർന്ന് ശൈവസ്തംഭങ്ങൾ—പുനഃപുനഃ ലിംഗോദ്ഭവം, ലിംഗമൂർത്തിയുടെ വിശിഷ്ട മഹിമ, വാരാണസി മുതലായ തീർത്ഥങ്ങൾ, പാശുപതയോഗം, പഞ്ചാക്ഷര മന്ത്രം, ശ്രാദ്ധ-ദാന-പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളും ആഹാരനിയമങ്ങളും. ദക്ഷൻ, വൃത്രൻ, ദധീചി, ജാലന്ധരൻ, കൃഷ്ണവംശനാശം തുടങ്ങിയ കഥകൾ ധർമ്മക്രമത്തിന്റെയും ദൈവകൃപയുടെയും ഉദാഹരണങ്ങളായി വരുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ സംക്ഷേപം അറിയുകയും ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്താൽ ശുദ്ധിയും ഉയർന്ന ലോകങ്ങളിലേക്കുള്ള ഗതിയും ലഭിക്കുന്നു; തുടർന്നുള്ള അധ്യായങ്ങളിലെ വിശദകഥന-ആചാരങ്ങൾക്ക് ഇത് പീഠികയാണ്.
Adhyaya 3
अलिङ्ग-लिङ्ग-निरूपणं तथा प्राकृत-सृष्टिवर्णनम्
സൂതൻ പരമതത്ത്വത്തെ ശിവ-അലിംഗമായി നിർവചിക്കുന്നു—അവ്യക്തം, നിർഗുണം, അവിനാശി. നാമരൂപജഗത്ത് ശിവന്റെ ലിംഗം; മായയാൽ അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് വ്യക്തമായ അടയാളരൂപത്തിൽ അത് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ശിവദൃഷ്ടിയാൽ ശൈവീ പ്രകൃതി പ്രവർത്തനത്തിലാകുന്നു; അതിൽ നിന്ന് മഹത്, അഹങ്കാരം, തന്മാത്രകൾ, പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ (ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ആപഃ, പൃഥിവി) ഗുണങ്ങളോടെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ, കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ് എന്നിവ ജനിച്ച്, അവസാനം പാളിപാളിയായ ആവരണങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞ ബ്രഹ്മാണ്ഡ-അണ്ഡം രൂപപ്പെടുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള അനന്ത അണ്ഡങ്ങൾ ഉണ്ട്; ഓരോന്നിലും ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ഭവൻ പ്രവർത്തിച്ചാലും, ഗുണത്രയത്തിലൂടെ സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-പ്രളയങ്ങളുടെ പരമകർത്താവ് മഹേശ്വരൻ മാത്രമാണ്. ഈ അധ്യായം പിന്നീടുള്ള ലിംഗഭക്തിയെയും ശൈവോപദേശത്തെയും ഏക ശിവതത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 4
Adhyaya 4: अहोरात्र-युग-मन्वन्तर-कल्पमान तथा प्रलयान्ते सृष्ट्युपक्रमः
സൂതൻ പറയുന്നു: സ്രഷ്ടാവിന്റെ ‘പകൽ’ സൃഷ്ടിയുടെ പ്രകടനം, ‘രാത്രി’ പ്രളയം—ഇത് സാധാരണ ദിനരാത്രിയല്ല, പരമ്പരാഗത ഉപചാരഭാഷയാണ്. തുടർന്ന് കാലമാനത്തിന്റെ പടിപടിയായ ക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു: മനുഷ്യരുടെ നിമേഷം മുതൽ മുഹൂർത്തം വരെ, പിതൃകളുടെ ദിന-രാത്രി-വർഷമാനം, ദേവരുടെ ദിന-രാത്രിയായി അയനങ്ങൾ. കൃത, ത്രേതാ, ദ്വാപര, കലി യുഗങ്ങളുടെ സന്ധ്യാസഹിത ദൈർഘ്യം, ചതുര്യുഗം, മന്വന്തരം, സഹസ്ര ചതുര്യുഗാത്മക കല്പം എന്നിവ പറയുന്നു. ശിവാജ്ഞയാൽ എല്ലാം വികാരങ്ങൾ ലയിക്കുന്നു; ഗുണങ്ങൾ സമ്യത്തിലാകുമ്പോൾ പ്രളയം, വൈഷമ്യം വരുമ്പോൾ സൃഷ്ടി—പരമകാരണം ശിവൻ തന്നെ. പ്രളയാന്തത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ജലത്തിൽ ശയിച്ച് ഉണർന്ന് വീണ്ടും സൃഷ്ടി ആരംഭിക്കുന്നു; വരാഹസൂചനയോടെ ഭൂമിയുടെ പുനരുദ്ധാരം കാണിച്ച് അടുത്ത അധ്യായങ്ങൾക്ക് ആമുഖം ഒരുക്കുന്നു।
Adhyaya 5
अविद्या-पञ्चक, नवसर्ग-क्रमः, प्रजापति-प्रसवः (Vibhaga 1, Adhyaya 5)
സൂതൻ പറയുന്നു: സൃഷ്ടി ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുമ്പിൽ പഞ്ചവിധ അവിദ്യയുടെ മറ ഉയരുന്നു—തമസ്, മോഹ, മഹാമോഹ, താമിസ്ര, അന്ധ; അതിനാൽ ആദിസൃഷ്ടി ‘പ്രാഥമിക’മായിട്ടും ആത്മീയഫലരഹിതമാകുന്നു. തുടർന്ന് സർഗ്ഗക്രമം (പ്രാകൃതവും വൈകൃതവും) ക്രമമായി വിവരിക്കുന്നു—ഭൂത-തന്മാത്ര-ഇന്ദ്രിയാദി പരിണാമങ്ങളിൽ നിന്ന് ദേവ, മനുഷ്യ, കുമാര സൃഷ്ടിവരെ, ചേതന എങ്ങനെ ദേഹധാരണം ചെയ്യുന്നു എന്ന രൂപരേഖ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഈ അടിത്തറയിൽ ബ്രഹ്മ കുമാരന്മാരെയും പ്രധാന പ്രജാപതിമാരെയും ജനിപ്പിക്കുന്നു; ശതരൂപയുടെ സന്തതി, ആകൂതി-പ്രസൂതി വിവാഹങ്ങൾ, ദക്ഷന്റെ പുത്രിമാരെ ധർമ്മനും മറ്റു ഋഷിമാർക്കും നൽകൽ എന്നിവയിലൂടെ വംശപരമ്പര നീളുന്നു. സതിയെ ശിവബന്ധമുള്ള മനോജ പുത്രിയായി അവതരിപ്പിച്ച്, അവളെ രുദ്രനു നൽകാൻ ദക്ഷനെ ബ്രഹ്മ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; രുദ്രന്റെ ബഹുരൂപതയും സ്ത്രീലിംഗ/പുംലിംഗ പ്രതീകങ്ങളും പിന്നീടുള്ള ലിംഗതത്ത്വത്തിന് സൂചനയാകുന്നു. അവസാനം ധർമ്മന്റെ സന്തതിയും ഋഷികളുടെ തുടർപ്രജകളും പറഞ്ഞ്, അടുത്ത അധ്യായങ്ങളിലെ രുദ്രകേന്ദ്രിത ശൈവ വ്രത-ഉപാസന-മോക്ഷധാരയ്ക്ക് അടിസ്ഥാനം ഒരുക്കുന്നു।
Adhyaya 6
अग्नित्रय-पितृवंश-रुद्रसृष्टि-वैराग्योपदेशः
സൂതൻ അഗ്നിയുടെ മൂന്ന് പ്രധാന രൂപങ്ങൾ—പവമാനൻ, പാവകൻ, ശുചി—അവയുടെ വിഭാഗങ്ങൾ, വംശപരമ്പര, യജ്ഞകർമ്മത്തിലെ മഹത്വം എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പിതൃഗണങ്ങളുടെ വിഭാഗങ്ങൾ—അഗ്നിഷ്വാത്തർ, ബർഹിഷദർ—എന്നിവയും അവരുടെ പ്രസിദ്ധ സന്തതി (മേന മുതലായവർ)യും പറഞ്ഞ്, യജ്ഞീയ വംശരേഖയിലൂടെ ലോക-മാനവ തുടർച്ച സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നെ ശൈവ കേന്ദ്രത്തിൽ സതി പാർവതിയായി മാറുന്നു; നീലലോഹിത രുദ്രൻ അനേകം രുദ്രന്മാരെ പ്രക്ഷേപിച്ച് അവർ ചതുര്ദശ ലോകങ്ങളിലാകെ വ്യാപിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ആ അമര, ശുദ്ധ രുദ്രന്മാരെ സ്തുതിച്ച് മർത്ത്യസൃഷ്ടി അപേക്ഷിക്കുന്നു; ശിവൻ അത്തരം സൃഷ്ടിസ്ഥിതി താൻ സ്വീകരിക്കില്ലെന്ന് പറയുമ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് ജരാ-മരണബന്ധിതമായ ലോകം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവസാനം ഉപദേശം—ശിവൻ സ്ഥാണു (നിശ്ചല) സ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; യോഗവിദ്യയും ക്രമവൈരാഗ്യവും മോക്ഷം നൽകുന്നു; ശങ്കരശരണം പാപിയെയും നരകത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു—അടുത്ത ചോദ്യം, ആരെ ഏത് കർമം നരകത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു എന്നതിനുള്ള അവതാരിക.
Adhyaya 7
प्रसाद-ज्ञान-योग-मोक्षक्रमः तथा व्यास-रुद्रावतार-मन्वन्तर-परम्परा
സൂതൻ ശങ്കരന്റെ ആദിമ മഹിമയെക്കുറിച്ചുള്ള ‘രഹസ്യം’ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—യോഗികൾ പ്രാണായാമാദി അഷ്ടസാധനങ്ങളും കരുണ മുതലായ ഗുണങ്ങളും നേടിയാലും കർമഫലമായി സ്വർഗ്ഗമോ നരകമോ ലഭിക്കുന്നു. നിർണായക ക്രമം—പ്രസാദം → ജ്ഞാനം → യോഗം → മോക്ഷം—അഥവാ വിമുക്തിയുടെ പ്രേരകശക്തി ശിവകൃപ തന്നെയാണ്. ചിന്താരഹിതനായ ശിവൻ പ്രസാദം എങ്ങനെ നൽകുന്നു, യോഗമാർഗത്തിൽ അത് എപ്പോൾ ഉദിക്കുന്നു എന്ന് ഋഷികൾ ചോദിക്കുന്നു. റോമഹർഷണൻ വംശ-കാലപരമ്പരയിലൂടെ ദ്വാപരങ്ങളിൽ വ്യാസാവതാരങ്ങളും, കലിയിൽ രുദ്രന്റെ യോഗാചാര്യാവതാരങ്ങളും അവരുടെ ശിഷ്യന്മാരെയും (സർവാവർത്തേഷു) നിരത്തുന്നു. വരാഹകൽപ്പത്തിലെ മന്വന്തരങ്ങൾ എണ്ണി, അവസാനം എല്ലാ ജീവികളും ‘പശു’, ശിവൻ ‘പശുപതി’ എന്നു സ്ഥാപിച്ച്, രുദ്രപ്രകാശിത പാശുപതയോഗത്തെ സിദ്ധികളും അന്തിമ മോക്ഷവും നേടാനുള്ള മാർഗമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; തുടർന്ന് കൃപ, ദീക്ഷ, ശൈവയോഗശാസനം എന്നിവയുടെ വിശദീകരണത്തിന് ഇത് ആധാരമാകുന്നു।
Adhyaya 8
Adhyaya 8: Yogasthanas, Ashtanga Yoga, Pranayama-Siddhi, and Shiva-Dhyana leading to Samadhi
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ ദേഹത്തിനുള്ളിലെ യോഗസ്ഥാനങ്ങൾ പറയുന്നു—പ്രധാനമായി നാഭി, കണ്ഠം, ഭ്രൂമധ്യം. ഏകാഗ്രതയിലൂടെ ആത്മജ്ഞാനം നേടുന്നതാണ് യോഗം; അത് ശിവപ്രസാദത്തിൽ ആശ്രിതം; യോഗം മഹേശ്വരന്റെ നിർവാണാവസ്ഥയോടു തുല്യമെന്നുമാണ് വിവരണം. ജ്ഞാനത്താലും ഇന്ദ്രിയവൃത്തിനിഗ്രഹത്താലും പാപങ്ങൾ ദഗ്ധമാകുന്നു. തുടർന്ന് അഷ്ടാംഗയോഗം—യമ, നിയമ, ആസന, പ്രാണായാമ, പ്രത്യാഹാര, ധാരണ, ധ്യാനം, സമാധി—വിശദമായി ഉപദേശിക്കുന്നു; യമങ്ങളിൽ അഹിംസ, സത്യം, അസ്തേയം, ബ്രഹ്മചര്യം, അപരിഗ്രഹം; നിയമങ്ങളിൽ ശൗചം, തപസ്, ദാനം, സ്വാധ്യായം, ഉപസ്ഥനിഗ്രഹം, വ്രതം, ഉപവാസം, മൗനം, സ്നാനം മുതലായവ. പ്രാണായാമത്തിന്റെ മാത്രാ-ഗണന, ഭേദങ്ങൾ, ലക്ഷണങ്ങൾ, വായുവിന്റെയും ബുദ്ധിയുടെയും പ്രസാദനം എന്നിവയിലൂടെ ശാന്തി–പ്രശാന്തി–ദീപ്തി–പ്രസാദം എന്ന ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം ശൈവധ്യാനം: ഓംകാരത്തെ ജ്വാലാസദൃശ ശുദ്ധിയായി ധ്യാനിച്ച്, പദ്മ/മണ്ഡലങ്ങൾ ഭാവിച്ച്, ഹൃദയം-നാഭി-ഭ്രൂമധ്യങ്ങളിൽ ശിവനെ സ്ഥാപിച്ച്, ഒടുവിൽ നിർഗുണവും അവർണ്ണനീയവും അജവുമായ ബ്രഹ്മരൂപ ശിവനെ ധ്യാനിക്കുന്നത്—സ്ഥിര ശിവസാക്ഷാത്കാരത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു.
Adhyaya 9
योगान्तरायाः, औपसर्गिकसिद्धयः, परवैराग्येन शैवप्रसादः
സൂതൻ യോഗിയെ വഴിതെറ്റിക്കുന്ന പത്ത് യോഗാന്തരായങ്ങൾ—ആലസ്യം മുതൽ വിഷയതൃഷ്ണ വരെ—വിവരിക്കുകയും അവയുടെ അന്തർഗത പ്രവർത്തനം വ്യക്തമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു: ജ്ഞാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയം, ചിത്തത്തിന്റെ അസ്ഥിരത, സാധനയിൽ ശ്രദ്ധക്ഷയം, മോഹബുദ്ധി, കൂടാതെ സ്വാഭാവികമായ ത്രിവിധ ദുഃഖം (ആധ്യാത്മിക, ആധിഭൗതിക, ആധിദൈവിക)। തുടർന്ന് തടസ്സങ്ങൾ ശമിച്ചതിന് ശേഷം ഉപസർഗമായി ഉയരുന്ന സിദ്ധി-അനുഭവങ്ങൾ—പ്രതിഭ, ദിവ്യ ശ്രവണം, ദർശനം, സൂക്ഷ്മ ആസ്വാദ/വേദന, ദിവ്യ ഗന്ധജ്ഞാനം—എന്നിവയും, തത്ത്വഭേദപ്രകാരം വിവിധ ലോകങ്ങളിലെ ഐശ്വര്യവിസ്താരം ബ്രാഹ്മിക ജ്ഞാനം വരെ, പറയുന്നു. ഇവ പരമലക്ഷ്യമല്ല; ബ്രഹ്മലോകം വരെ പോലും വൈരാഗ്യവും സംയമവും കൊണ്ട് ഉപേക്ഷിക്കണം. യോഗി ആകർഷണങ്ങൾ വിട്ട് മനസ്സിനെ ശമിപ്പുമ്പോൾ മഹാദേവന്റെ പ്രസാദം ഉദിച്ച് ധർമ്മം, ജ്ഞാനം, ഐശ്വര്യം, വൈരാഗ്യം, അപവർഗം നൽകുന്നു; പാശുപതയോഗനിഷ്ഠയ്ക്ക് അടിത്തറയാകുന്നു।
Adhyaya 10
आचार्य-धर्मलक्षण-श्रद्धाभक्तिप्राधान्यं तथा लिङ्गे ध्यान-पूजाविधानसंकेतः (Adhyaya 10)
ശൈവ ഉപദേശധാരയിൽ സൂതൻ സിദ്ധ ദ്വിജന്മാരുടെയും സാധുക്കളുടെയും ഗുണങ്ങൾ—ദമം, സത്യം, അലോഭം, ശ്രുതി–സ്മൃതി പാണ്ഡിത്യം—എന്നിവ നിരത്തുകയും, ശ്രൗതവും സ്മാർത്തവും പരസ്പരവിരോധമില്ലാതെ അനുഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നിടത്ത് മഹേശ്വരൻ പ്രസന്നനാകുന്നു എന്നും പറയുന്നു. കർമ്മ–ഫല ന്യായത്തിൽ ധർമ്മാധർമ്മ ലക്ഷണങ്ങൾ നിർണ്ണയിച്ച്, ശാസ്ത്രാർത്ഥം ഉദ്ധരിച്ച് ആചാരം സ്വയം പാലിച്ചു ഉപദേശിക്കുന്നവനെയാണ് ആചാര്യൻ എന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. നാലാശ്രമങ്ങളിലും സാധുത്വം—ബ്രഹ്മചര്യം, ഗൃഹസ്ഥക്രിയ, വാനപ്രസ്ഥതപസ്, യതി-യോഗം—എന്ന साधനങ്ങളാൽ വ്യാപിക്കുന്നു; അഹിംസ, ദയ, ദാനം, ശമം, വൈരാഗ്യം, സന്ന്യാസം, ജ്ഞാനം എന്നിവ ശുദ്ധികരങ്ങളായി പറയുന്നു. അവസാനം ശ്രദ്ധാമൂലമായ ഭക്തി അനവധി പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളെയും തപസ്സുകളെയുംക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. വാരാണസി (അവിമുക്ത)യിൽ ദേവി മഹാദേവൻ എങ്ങനെ തൃപ്തനാകുന്നു, എങ്ങനെ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് ചോദിക്കുന്നു; ശിവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ മുൻചോദ്യം സ്മരിച്ചു—ഞാൻ ശ്രദ്ധയാൽ വശ്യൻ, ലിംഗത്തിൽ ധ്യേയൻ, പഞ്ചാസ്യരൂപത്തിൽ പൂജ്യൻ—എന്ന് പറഞ്ഞ്, അടുത്ത ഭാഗത്തിലെ ലിംഗോപാസനാകേന്ദ്ര ശൈവ പൂജാതത്ത്വത്തിലേക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു।
Adhyaya 11
Brahmā’s Yogic Vision of Sadyōjāta in the Śvetalohita Kalpa
ഋഷികൾ ചോദിക്കുന്നു—ശ്വേതലോഹിത കല്പത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് മഹേശ്വരനെ സദ്യോജാതനായി, കൂടാതെ വാമദേവ, അഘോര, ഈശാന രൂപങ്ങളായി എങ്ങനെ ദർശിച്ചു? സൂതൻ പറയുന്നു: ബ്രഹ്മാവ് പരമധ്യാനത്തിൽ ശിഖാധാരിയായ തേജോമയ ‘ശ്വേതലോഹിത കുമാര’ സ്വരൂപം കാണുന്നു; അതിനെ ബ്രഹ്മരൂപി ഈശ്വരനായി ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് ധ്യാനയോഗത്തിൽ കൂടുതൽ ലീനനായി സദ്യോജാതനെ ഭക്തിപൂർവ്വം പൂജിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പാർശ്വത്തിൽ നിന്ന് ശ്വേതവർണ്ണ പരിചാരക-ശിഷ്യർ—സുനന്ദ, നന്ദന, വിശ്വനന്ദ, ഉപനന്ദന—പ്രകടിച്ച് ശൈവ പരിചാരസംഘവും പരമ്പരയും ഉദയിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശ്വേതൻ എന്ന മഹർഷി പ്രത്യക്ഷനായി, അവനിൽ നിന്ന് ഹരൻ പ്രാദുർഭവിച്ചതായി പറയുന്നു. സമവേത മുനികൾ തീവ്രഭക്തിയോടെ ശരണം പ്രാപിച്ച് നിത്യ ബ്രഹ്മസ്വരൂപ മഹേശ്വരനെ സ്തുതിക്കുന്നു. അവസാനം—വിശ്വേശ്വരനിൽ ആശ്രയിച്ച് പ്രാണായാമം ചെയ്ത് മനസ്സിനെ ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന ദ്വിജർ പാപരഹിതരായി ദീപ്തരായി വിഷ്ണുലോകത്തെ അതിക്രമിച്ച് രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.
Adhyaya 12
रक्तकल्पे वामदेवदर्शनं चतुर्कुमारोत्पत्तिः
സൂതൻ ‘രക്തകൽപം’ വിവരിക്കുന്നു. പുത്രലാഭം ആഗ്രഹിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് ഗാഢധ്യാനം ചെയ്ത്, ചുവന്ന അലങ്കാരങ്ങളാൽ ദീപ്തമായ ഒരു കുമാരനെ ദർശിക്കുന്നു; ഉന്നത ധ്യാനബോധത്തിൽ അവൻ മഹാദേവന്റെ വാമദേവസ്വരൂപമാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ശിവനെ സ്തുതിച്ച് നമസ്കരിക്കുമ്പോൾ, ശിവൻ—ഭക്തിയും ധ്യാനബലവും കൊണ്ടാണ് ഇത്തരമൊരു ദർശനം ലഭിക്കുന്നത്; കൽപം കൽപമായി ആവർത്തിച്ച പരിശ്രമത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മാവ് ശിവനെയേ യഥാർത്ഥ ജഗദ്ധാരകനായി സാക്ഷാത്കരിക്കും എന്ന് അനുഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ ശൈവസാന്നിധ്യത്തിൽ നിന്ന് നാല് ശുദ്ധ, ബ്രഹ്മസദൃശ കുമാരന്മാർ—വിരജ, വിബാഹു, വിശോക, വിശ്വഭാവന—ചുവന്ന വസ്ത്രവും പവിത്ര ലേപനവും ധരിച്ചു, ബ്രഹ്മഭാവത്തിലും വാമദേവതത്ത്വത്തിലും നിഷ്ഠയോടെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അവർ ആയിരം വർഷം ലോക-ശിഷ്യഹിതാർത്ഥം സമ്പൂർണ്ണ ധർമ്മം ഉപദേശിച്ച്, അവസാനം രുദ്രനിൽ ലയിച്ച് അക്ഷയത്തിൽ പ്രവേശം തന്നെയാണ് മോക്ഷമെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉപസംഹാരത്തിൽ—വാമദേവനിൽ യുക്തരായ ദ്വിജർ ഭക്തിയോടെ മഹാദേവദർശനം നേടി പാപരഹിത ബ്രഹ്മചര്യസിദ്ധി പ്രാപിച്ച് രുദ്രലോകം നേടുന്നു; അവിടെ നിന്ന് മടങ്ങൽ ദുർലഭം; തുടർന്ന് സ്ഥിര ശൈവസാധനയുടെ ഫലങ്ങൾ പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Adhyaya 13
पीतवासा-कल्पः, माहेश्वरी-दर्शनम्, रौद्री-गायत्री, महायोगेन अपुनर्भवः
സൂതൻ വിവരിക്കുന്നു—ഇത് ‘പീതവാസ’ എന്ന മുപ്പത്തൊന്നാം കല്പം. സന്താനസൃഷ്ടി ആഗ്രഹിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് ധ്യാനം ചെയ്ത് പീതാംബരധാരിയായ ദീപ്തിമാൻ ദിവ്യയുവാവിനെ ദർശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അന്തർമുഖനായി വിശ്വേശ്വരനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, മഹേശ്വരനിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പരമ മാഹേശ്വരിയുടെ ദർശനം ലഭിക്കുന്നു. ദേവിയുടെ ചതുഷ്പാദ, ചതുര്മുഖ, ചതുര്ഭുജ, ചതുസ്തനീ മുതലായ ബഹുരൂപ വിഗ്രഹം സർവ്വതോമുഖ ശക്തിവ്യാപ്തിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹാദേവൻ അവളെ മതി, സ്മൃതി, ബുദ്ധി എന്നു സ്തുതിച്ച്, യോഗത്തിലൂടെ ലോകം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ച് ധർമ്മക്രമം സ്ഥാപിക്കുവാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണഹിതത്തിനും ധർമ്മരക്ഷയ്ക്കുമായി അവൾ രുദ്രാണിയാകും എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ശിവോപദേശപ്രകാരം ബ്രഹ്മാവ് വൈദിക രൗദ്രീ ഗായത്രി ജപിച്ച് ശരണാഗതിയാൽ ദിവ്യയോഗം, ജ്ഞാനം, ഐശ്വര്യം, വൈരാഗ്യം എന്നിവ നേടുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പാർശ്വത്തിൽ നിന്ന് തേജസ്വി കുമാരന്മാർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ബ്രാഹ്മണഹിതാർത്ഥം മഹായോഗം ഉപദേശിച്ച് അവസാനം മഹേശ്വരനിൽ ലയിക്കുന്നു. അതുപോലെ നിയമനിഷ്ഠ ധ്യാനികൾ പാപം ഉപേക്ഷിച്ച് ശുദ്ധരായി പുനർജന്മരഹിത രുദ്രതത്ത്വത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ശൈവസാധനയും ലോകനിയന്ത്രണവും തുടരാനുള്ള പശ്ചാത്തലം ഒരുക്കപ്പെടുന്നു.
Adhyaya 14
अघोरस्य प्रादुर्भावः कुमारकचतुष्टयं च योगमार्गः
സൂതൻ പറയുന്നു—മുൻകല്പത്തിൽ പീതവർണ്ണനായ സ്വയംഭൂ പിന്മാറിയ ശേഷം പുതിയ കല്പം ആരംഭിച്ചു. ഏകാർണവത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കാമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ബ്രഹ്മാവ് ആശങ്കാഭരിത ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി. ആ ധ്യാനത്തിൽ നിന്ന് കറുത്ത വസ്ത്രധാരിയായ, സ്വയംഭൂ തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന ബാലരൂപ അഘോരൻ/മഹേശ്വരൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ബ്രഹ്മാവ് നമസ്കരിച്ചു പ്രാണായാമവും മനോനിവേശവും കൊണ്ട് അവനെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് ദർശനത്തിനപ്പുറമുള്ള ബ്രഹ്മരൂപ സത്യം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അഘോരൻ വീണ്ടും ദർശനം നൽകി, തന്റെ പാർശ്വത്തിൽ നിന്ന് കൃഷ്ണവർണ്ണവും ദീപ്തിയുമുള്ള നാല് കുമാരകരെ ഉദ്ഭവിപ്പിച്ചു. അവർ സഹസ്ര ദിവ്യവർഷങ്ങൾ പരമേശ്വരനെ യോഗോപാസനയാൽ ആരാധിച്ച് ശിഷ്യർക്കു മഹായോഗം ഉപദേശിച്ചു. യോഗസിദ്ധർ മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ശിവനിൽ പ്രവേശിച്ച് നിർഗുണ ശുദ്ധപദം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ യോഗത്തിലൂടെ മഹാദേവനെ ധ്യാനിക്കുന്ന ജ്ഞാനി അവിനാശിയായ രുദ്രനെ പ്രാപിക്കും; അടുത്ത വചനത്തിൽ ശിവോപാസന മാർഗങ്ങൾ കൂടുതൽ വിശദമാകും।
Adhyaya 15
Aghora-Mantra Japa: Graded Expiations, Pañcagavya Purification, and Homa for Mahāpātaka-Nivṛtti
സൂതൻ പറയുന്നു: ഭയാനകവും ഇരുണ്ട വർണ്ണമുള്ളതുമായ ഒരു കല്പത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ശിവനെ സ്തുതിക്കുന്നു. ശിവൻ അനുഗ്രഹിച്ച്, “ഈ രൂപത്തിൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ സംശയമില്ലാതെ പാപങ്ങളെ ലയിപ്പിക്കുന്നത്” എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മഹാപാതകങ്ങൾ, ഉപപാതകങ്ങൾ, മനോ-വാക്-കായ ദോഷങ്ങൾ, വംശപരമ്പരാഗതമോ ആകസ്മികമോ ആയ അശുദ്ധികൾ എന്നിവയെല്ലാം പറഞ്ഞ്, അവയ്ക്കുള്ള പ്രായശ്ചിത്തമായി അഘോരമന്ത്രജപം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; സംकल्पവും ജപവിധവും (മാനസ, വാചിക, ഉപാംശു) അനുസരിച്ച് ജപസംഖ്യയുടെ ക്രമവും നിശ്ചയിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മഹത്യ, വീരഹത്യ, ഭ്രൂണഹത്യ, മാതൃഹത്യ, ഗോഹത്യ, കൃതഘ്നത, സ്ത്രീഹിംസ, സുരാപാനം, സുവർണസ്തേയം, കൂടാതെ സംഗദോഷജന്യ പാപങ്ങൾക്കും അളവുകൾ പറയുന്നു. തുടർന്ന് രുദ്രഗായത്രി, പഞ്ചഗവ്യം (ഗോമൂത്രം, ഗോമയം, ക്ഷീരം, ദധി, ഘൃതം), കുശോദകം നിർദ്ദിഷ്ട പാത്രങ്ങളിൽ ഒരുക്കൽ, ഘൃത-ചരു-സമിധ്-തില-യവ-വ്രീഹി എന്നിവകൊണ്ടുള്ള ഹോമം; പിന്നെ സ്നാനം, ശിവസന്നിധിയിൽ മിശ്രണം പാനം, ബ്രഹ്മജപം എന്നിവയുടെ വിധി വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം അതിഘോര കുറ്റക്കാരനും ശുദ്ധനാകുന്നു—ദീർഘ കർമ്മഭാരം ഉണ്ടായാലും ചിലപ്പോൾ ക്ഷണത്തിൽ—എന്ന് പറഞ്ഞ്, സർവശുദ്ധിക്കായി നിത്യജപം ഉപദേശിച്ച്, ശൈവശാസനം സ്ഥിരമായ മാർഗമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 16
ब्रह्मकृत-ईशानस्तवः तथा विश्वरूपदेवी-प्रकृतिरहस्योपदेशः
സൂതൻ വിശ്വരൂപകൽപത്തെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു: പ്രളയാനന്തരം ബ്രഹ്മാവ് പ്രജാസൃഷ്ടിക്കായി ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ സരസ്വതിസദൃശമായ വിശ്വരൂപശക്തി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് അന്തർമുഖനായി ഈശാനൻ—ശിവൻ—നെ ഓങ്കാരമൂർത്തിയായി ധ്യാനിച്ച് ദീർഘസ്തോത്രം പാടുന്നു; സദ്യോജാത, വാമദേവ, രുദ്ര, കാല രൂപങ്ങളെ സ്തുതിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതി: ഒരിക്കൽ പാരായണം ചെയ്താലും, ശ്രാദ്ധകാലത്ത് പാരായണം ചെയ്താലും, ബ്രഹ്മലോകവും പരമഗതിയും ലഭിക്കും. പ്രസന്നനായ ശിവൻ ബ്രഹ്മാവിന് വരം നൽകുന്നു; തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് നാലുമുഖം, നാല്പാദം, അനേകനേത്ര-അനേകഭുജങ്ങളുള്ള രഹസ്യ വിശ്വരൂപദേവിയുടെ നാമം, വംശം, ശക്തി, പ്രവർത്തനം എന്നിവ ചോദിക്കുന്നു. ശിവൻ ‘സർവമന്ത്രരഹസ്യം’ ആയി അവളെ പ്രകൃതി, ജഗദ്യോനി, വിശ്വഗൗ/ഗായത്രി എന്ന് വെളിപ്പെടുത്തി, ഗൗരി, മായ, വിദ്യ, ഹൈമവതി എന്നും പറഞ്ഞ് 32 ഗുണ/32 അക്ഷര ഘടനയുമായുള്ള ബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം കൂടുതൽ വികാസങ്ങൾ, നിയമബദ്ധ യോഗാരാധന, രുദ്രലയം വരെ നയിക്കുന്ന সাধന എന്നിവ സൂചിപ്പിച്ച് അടുത്ത അധ്യായത്തിലെ സൃഷ്ടിക്രമവും ശൈവ മോക്ഷതത്ത്വവും തുടരുമെന്നു തയ്യാറാക്കുന്നു.
Adhyaya 17
Adhyaya 17: लिङ्गोद्भव—ब्रह्मविष्ण्वहङ्कार-शमनं, ओंकार-प्रादुर्भावः, मन्त्र-तत्त्वं च
സൂതൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞ ലോകവിന്യാസകഥ സമാപിപ്പിച്ച് അതിന്റെ ശ്രവണ–പാരായണഫലം പ്രശംസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഋഷിമാർ ശൈവഗുഹ്യം ചോദിക്കുന്നു—ലിംഗം എന്ത്, ലിംഗി ആര്, ശിവൻ ലിംഗരൂപത്തിൽ എന്തുകൊണ്ട് പൂജ്യൻ? ബ്രഹ്മാവ് വിശദീകരിക്കുന്നു: ആദി പ്രധാനം പ്രകൃതിയാണ് ‘ലിംഗം’, പരമേശ്വരൻ തന്നെയാണ് ‘ലിംഗി’; പ്രളയത്തിൽ സർവ്വഭൂതങ്ങളും ലയിച്ച് അന്ധകാരജലത്തിൽ പരതത്ത്വം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. സൃഷ്ടികർത്തൃത്വത്തെക്കുറിച്ച് ബ്രഹ്മ–വിഷ്ണു തർക്കിക്കുമ്പോൾ അളവറ്റ ജ്വലിക്കുന്ന ലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച് സത്യജ്ഞാനം ഉണർത്തുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഹംസമായി ശിഖരം, വിഷ്ണു വരാഹമായി മൂലം അന്വേഷിച്ചിട്ടും ഇരുവരും പരാജയപ്പെട്ടു വിനയത്തോടെ മടങ്ങുന്നു. ആ ലിംഗത്തിൽ നിന്നാണ് ഓംകാരത്തിന്റെ പ്രാദുർഭാവം—അ, ഉ, മ, നാദം, തുരീയം—വേദം, മന്ത്രം, സൃഷ്ടിതത്ത്വം (ബീജ–യോനി, ഹിരണ്യഗർഭം, ലോകോദ്ഭവം) എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ശിവന്റെ ശബ്ദമയ ദേഹം വർണ്ണ–മന്ത്രങ്ങളിൽ വിന്യസിച്ച്, ഋഗ്–യജുസ്–സാമ–അഥർവ പ്രവാഹങ്ങളും കർമ്മ–ഉപചാരാർത്ഥങ്ങളും പറയുന്നു; അവസാനം ബ്രഹ്മ–വിഷ്ണു മഹേശ്വരനെ സ്തുതിക്കുന്നു. ലിംഗാനന്ത്യം അഹങ്കാരം തിരുത്തുകയും മന്ത്രജ്ഞാന–ഉപാസന മോക്ഷമാർഗമാകുകയും ചെയ്യുന്നു എന്നതാണ് അധ്യായസാരം.
Adhyaya 18
विष्णुरुवाच—एकाक्षर-प्रणव-लिङ्ग-व्याप्ति-शिवस्तोत्रम्
ഈ അധ്യായത്തിൽ വിഷ്ണു രുദ്ര–ശിവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് തുടർച്ചയായ സ്തോത്രം ചൊല്ലുന്നു. ഏകാക്ഷര പ്രണവം (അ-ഉ-ം) വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘അ’ രുദ്രൻ/ആത്മരൂപം, ‘ഉ’ ആദിദേവൻ/വിദ്യാദേഹം, ‘ം’ മൂന്നാം തത്ത്വം—ശിവൻ/പരമാത്മാവ്, സൂര്യ-അഗ്നി-സോമ സമാന ദീപ്തിയുള്ളവൻ എന്നു നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവനെ രുദ്രന്മാരുടെ അധിപതി, പഞ്ചബ്രഹ്മമുഖങ്ങൾ (സദ്യോജാത, വാമദേവ, അഘോര, ഈശാന) കൂടാതെ ഊർദ്ധ്വലിംഗവും ലിംഗിയും ആയി സ്തുതിക്കുന്നു. അഗ്നി, വായു, ജലം, ഭൂമി, ആകാശം, തന്മാത്രകൾ (ശബ്ദ, സ്പർശ, രസ, ഗന്ധ) എന്നിവയിൽ അവന്റെ വ്യാപ്തിയും, അരൂപനായിട്ടും സരൂപനായിരിക്കുന്ന തത്ത്വവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ സ്തോത്രപാരായണം അല്ലെങ്കിൽ വേദജ്ഞ ബ്രാഹ്മണർക്കു ഉപദേശം പാപനാശകമായി ഭക്തനെ ബ്രഹ്മലോകാഭിമുഖമായി ഉയർത്തുന്നു; അടുത്ത ഉപദേശം സ്തുതിയിൽ നിന്ന് സാധനയിലേക്കും തത്ത്വസ്പഷ്ടീകരണത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്നു।
Adhyaya 19
Mahādeva’s Boon: Unwavering Bhakti, Tri-functional Cosmos, and the Supratiṣṭhā of Liṅga-Arcā
സൂതൻ പറയുന്നു—ബ്രഹ്മാവിന്റെയും വിഷ്ണുവിന്റെയും മുമ്പിൽ മഹാദേവൻ കരുണയോടെ പ്രത്യക്ഷനായി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദർശനമാത്രത്തിൽ ഭയം നീങ്ങി ലോകക്രമം പുനഃസ്ഥാപിതമായി. ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണുക്കൾ തന്റെ ദേഹപാർശ്വങ്ങളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതാണെന്ന് ശിവൻ അറിയിച്ചു; അവർ ആശ്രിതരായാലും ജഗത്കാര്യത്തിൽ അനിവാര്യരാണ്. പ്രസന്നനായി വരം നൽകുമ്പോൾ, വിഷ്ണു രാജ്യം അല്ല, നിത്യവും അവ്യഭിചാരിണിയുമായ ഭക്തിയെയാണ് അപേക്ഷിക്കുന്നത്. ശിവൻ ബ്രഹ്മാവിനും വിഷ്ണുവിനും അചഞ്ചല ഭക്തി ദാനം ചെയ്ത് മുൻവിവാദം തീർത്ത് സൃഷ്ടി (സർഗ), സ്ഥിതി/രക്ഷ, ലയം എന്നീ ത്രികർമ്മങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുകയും താൻ ഗുണാതീത പരമേശ്വരനാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വിഷ്ണുവിനോട് മോഹം ഉപേക്ഷിച്ച് ബ്രഹ്മാവിനെ സംരക്ഷിക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ച് പദ്മകൽപത്തിൽ ഭാവിയിലെ അംഗീകാരസൂചനയും നൽകുന്നു. ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്ത ശേഷം ലിംഗാർചന ത്രിലോകങ്ങളിലും സുപ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നു; ലിംഗവേദി ദേവീസ്വരൂപവും ലിംഗം സാക്ഷാൽ ശിവനുമെന്നു നിശ്ചയിക്കുന്നു. ലിംഗസന്നിധിയിൽ ഈ കഥ പാരായണം/ശ്രവണം ചെയ്താൽ ഭക്തൻ ശിവത്വം പ്രാപിക്കും എന്ന മോക്ഷപ്രതിജ്ഞയോടെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 20
एकार्णव-सृष्टिक्रमः, ब्रह्म-विष्णु-परस्परप्रवेशः, शिवस्य आगमनं च
സൂതൻ പറയുന്നു—സൃഷ്ടിക്ക് മുമ്പ് ഏകാർണവത്തിൽ അനന്തശയ്യയിൽ നാരായണൻ ശയിച്ചിരുന്നു. അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് മഹാപദ്മം ഉദിച്ചു, അതിൽ നിന്ന് പദ്മയോനി ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ബ്രഹ്മാവ് വിഷ്ണുവിനോട് ചോദ്യം ചെയ്തപ്പോൾ മായയുടെ പ്രഭാവത്തിൽ സൂക്ഷ്മ മത്സരഭാവം വളർന്നു. വിഷ്ണു ബ്രഹ്മാവിന്റെ വായിൽ പ്രവേശിച്ച് അവന്റെ ഉള്ളിലെ ലോകങ്ങളെ ദർശിച്ചു; പിന്നീട് ബ്രഹ്മാവ് വിഷ്ണുവിന്റെ ഉദരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അറ്റം കണ്ടെത്താതെ നാഭിമാർഗ്ഗവും പദ്മനാളവും വഴി പുറത്തുവന്നു. അപ്പോൾ സമുദ്രം കുലുങ്ങി; ഭയങ്കരനും സർവ്വവ്യാപിയും കാരണാതീതനുമായ ശിവൻ വന്നെത്തി, ആ കുലുക്കം തന്റെ പാദചലനവും ശ്വാസവും മൂലമാണെന്ന് അറിയിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അഹങ്കാരം ശമിച്ചു; വിഷ്ണു ശിവനെ ആദികാരണം, ബീജങ്ങളുടെ ബീജം എന്നു പറഞ്ഞ് ഭക്തിപൂർവ്വം വണങ്ങാൻ ഉപദേശിച്ചു. അവസാനം ശൈവതത്ത്വം വ്യക്തമാകുന്നു—ശിവൻ നിഷ്കലനും സകലനും; ആദിലിംഗ-ബീജം യോനിയുമായി സംയോഗിച്ച് ഹിരണ്യഗർഭാണ്ഡം സൃഷ്ടിക്കുന്നു, അതിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവും പിന്നെ സനകാദികളും ജനിക്കുന്നു; കല്പങ്ങളിലുടനീളം മായയുടെ പ്രവർത്തനം തുടരുന്നു; തുടർബോധനം സ്തോത്രം, പ്രണവം, ശിവപരത്വത്തിന്റെ സമ്യക്ജ്ഞാനം എന്ന നിലയിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 21
ब्रह्मनारायणस्तवः — शिवस्य प्रभवत्व-प्रतिपादनम्
സൂതൻ പറയുന്നു—വിഷ്ണു ബ്രഹ്മാവിനെ മുൻനിർത്തി, വൈദിക നാമങ്ങളും തത്ത്വസൂചക വിശേഷണങ്ങളും കൊണ്ട് ശിവനെ സ്തുതിക്കുന്നു. സ്തോത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ‘പ്രഭവേ നമഃ’; ശിവൻ വേദ-സ്മൃതി, യോഗ-സാംഖ്യ, സൃഷ്ടി-മന്വന്തരങ്ങൾ, കാലപരിമാണം (ക്ഷണ-ലവ-ഋതു-മാസ) എന്നിവയ്ക്കും പ്രകൃതിയുടെ ഘടകങ്ങൾ (ദ്വീപങ്ങൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, നദികൾ, ഔഷധികൾ) എന്നിവയ്ക്കും മൂലകാരണമെന്നു പ്രതിപാദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് രുദ്രസ്വരൂപത്തിന്റെ ഉഗ്ര-ശാന്ത, വിശേഷ-നിർവിശേഷ, സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മ, ദൃശ്യ-അദൃശ്യ, വിവിധ വർണ്ണ-രൂപങ്ങൾ എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു; ആയുധങ്ങൾ, ഗണാധിപത്യം, പശുപതിത്വം, മഹാകാല-ശ്മശാന-ലീല എന്നിവയ്ക്കും സൂചനയുണ്ട്. അവസാനം ശിവതത്ത്വം അറിഞ്ഞ് ധ്യാനക്ഷയത്തിലൂടെ ‘അമൃത്യു’ നിലയിൽ പ്രവേശവും, ശുദ്ധകർമ്മങ്ങളിലൂടെ ദിവ്യഭോഗപ്രാപ്തിയും—ഇരുവഴികളും കാണിക്കുന്നു. ഫലശ്രുതിയിൽ ശ്രവണ/കീർത്തന/ജപം അശ്വമേധസമ പുണ്യവും ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തിയുടെ ഉപായവും എന്നു പറഞ്ഞ് തുടർന്നുള്ള ശൈവോപാസനയ്ക്ക് പീഠികയാകുന്നു।
Adhyaya 22
Adhyaya 22 — शिवानुग्रहः, ब्रह्मतपः, एकादशरुद्राः तथा प्राणतत्त्वम्
സൂതൻ പറയുന്നു: ഭയങ്കര പ്രളയജലത്തിനിടയിൽ പദ്മയോനി ബ്രഹ്മാവിനെയും വിഷ്ണുവിനെയും, സത്യസ്തുതിയും വിനയവും കൊണ്ട് സന്തുഷ്ടനായ ഉമാപതി ത്രിലോചന ശിവൻ ക്രീഡാഭാവത്തിൽ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ അന്തർസ്വഭാവം അറിഞ്ഞ് ശിവൻ വരം നൽകുന്നു; വിഷ്ണു ശിവനിൽ അചഞ്ചല ഭക്തി മാത്രമേ അപേക്ഷിക്കൂ, ശിവൻ അത് പ്രസാദിച്ച് വിഷ്ണുവിന്റെ സ്ഥാനത്തെ അംഗീകരിച്ചാലും പരമാധിക്യം ശിവാനുഗ്രഹത്തിലാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ ബ്രഹ്മാവിനെ സ്പർശിച്ച് അനുഗ്രഹിച്ച് അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിക്കായി ഘോര തപസ് ചെയ്യുന്നു; ഫലം കാണാതിരുന്നതിനാൽ ക്രോധം ഉയർന്ന് കണ്ണീർ വീഴുന്നു, ആ കണ്ണീരിൽ നിന്ന് സർപ്പസദൃശ ശക്തിസമ്പന്ന സത്തകൾ ജനിക്കുന്നു—ക്രോധവികൃത സൃഷ്ടിയുടെ ചിഹ്നം. ക്രോധത്തിൽ മൂർച്ചിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് മരിച്ചവനുപോലെ ആകുന്നു; അവന്റെ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് കരച്ചിലാൽ ‘രുദ്ര’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഏകാദശ രുദ്രന്മാർ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, രുദ്രൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും നിലകൊള്ളുന്ന പ്രാണതത്ത്വമാണെന്നും ഗ്രന്ഥം പറയുന്നു. നീലലോഹിത ത്രിശൂലധാരി ശിവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രാണങ്ങളെ പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു; അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭുവിനെ ദർശിച്ച് ശിവന്റെ ആദിതത്ത്വത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കുന്നു—അടുത്ത ശൈവ തത്ത്വവിസ്താരത്തിന് ഇതാണ് തുടക്കം.
Adhyaya 23
Adhyaya 23: श्वेत-लोहित-पीत-कृष्ण-विश्व-कल्पेषु रुद्रस्वरूप-गायत्री-तत्त्ववर्णनम्
സൂതൻ പറയുന്നു—ശിവൻ പുഞ്ചിരിയോടെ ബ്രഹ്മാവിനെ ഉപദേശിക്കുന്നു: അനുക്രമ കല്പങ്ങളിൽ താൻ ശ്വേത, ലോഹിത, പീത, കൃഷ്ണ വർണരൂപങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു; ഗായത്രിയും ബ്രഹ്മ-സഞ്ജ്ഞിതയായി അതിനനുസരിച്ച് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ തപസ്സും യോഗ-പ്രത്യഭിജ്ഞാനവും മൂലം ശിവൻ ആദ്യം സദ്യോജാതൻ, പിന്നെ ‘വാമ’ തത്ത്വവും വർണ-വിപര്യാസവും കൊണ്ട് വാമദേവൻ, തുടർന്ന് തത്പുരുഷൻ എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു. ശിവൻ ഘോരസ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തി സത്യജ്ഞാനികൾക്ക് അഘോര-ശാന്തി വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; അവസാനം വിശ്വരൂപമായി പര്യവസാനിക്കുന്നു; അപ്പോൾ സാവിത്രി/ഗായത്രി വിശ്വരൂപാ, സർവരൂപാ ആകുന്നു. അധ്യായം ചതുര്യുഗം, ധർമ്മത്തിന്റെ നാല് പാദങ്ങൾ, നാല് ആശ്രമങ്ങൾ, വേദ-വേദ്യത്തിന്റെ നാലുവിഭാഗങ്ങൾ എന്ന കോസ്മിക് മാതൃകയും ഭൂർലോകം മുതലായ ലോകക്രമവും വിവരിക്കുന്നു; വിഷ്ണുലോകവും രുദ്രലോകവും ദുർലഭവും പുനരാവർത്തനരഹിതവുമായ ഗതികളായി പറയുന്നു, അഹങ്കാര-കാമ-ക്രോധരഹിത സംയമിത ദ്വിജർക്ക് അവ ലഭിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഗായത്രിയിലൂടെ മഹേശ്വരജ്ഞാനികളുടെ പരമപദം അപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ ശിവൻ സമ്മതിക്കുന്നു—ഈ ജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ-സായുജ്യവും മോക്ഷവും നൽകുന്നു.
Adhyaya 24
ध्यानयोगेन रुद्रदर्शनम् — रुद्रावतार-परिवर्तक्रमः, लकुली (कायावतार), पाशुपतयोगः, लिङ्गार्चन-निष्ठा
സൂതൻ പറയുന്നു: ബ്രഹ്മാവ് ഭക്തിപൂർവ്വം രുദ്രനോട് ചോദിക്കുന്നു—ദ്വിജർ എപ്പോൾ, ഏത് സാധനയാൽ മഹാദേവന്റെ അനേകം പൂജ്യ തനുക്കൾ (രൂപങ്ങൾ) സാക്ഷാത് ദർശിക്കാം? ശിവൻ മറുപടി നൽകുന്നു: തപസ്, വ്രതം, ദാനം, തീർത്ഥഫലം, ദക്ഷിണയോടെയുള്ള യജ്ഞം, ധനം, വേദാധ്യയനം എന്നിവ മാത്രം നേരിട്ടുള്ള ദർശനത്തിന് പോരാ; നിർണായക മാർഗം ധ്യാനമാണ്. തുടർന്ന് യുഗാന്ത/പരിവർത്തക്രമത്തിൽ തന്റെ പല അവതരണങ്ങളെ പ്രവചിച്ച് ‘ഞാൻ … രൂപത്തിൽ ജനിക്കും’ എന്ന് ആവർത്തിച്ച് പറയുന്നു; കൂടെയുള്ള ശിഷ്യരുടെ പേരുകളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവർ മഹേശ്വരയോഗവും ധ്യാനനിഷ്ഠയും കൊണ്ട് രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; മടങ്ങിവരൽ അപൂർവം. അവസാനം പ്രസിദ്ധ ലകുലീ/കായാവതാര സംഭവം—ബ്രാഹ്മണഹിതാർത്ഥം യോഗമായയാൽ മരിച്ച ശരീരത്തിൽ പ്രവേശം—കൂടാതെ പാശുപത സിദ്ധരുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ (ഭസ്മധാരണം, ലിംഗാർചന, ജിതേന്ദ്രിയത, ധ്യാനനിഷ്ഠ) വിവരിക്കുന്നു. ശിവൻ പാശുപതയോഗത്തെ സംസാരബന്ധച്ഛേദത്തിനുള്ള ജ്ഞാനമാർഗ-പ്രകാശകമെന്നും പഞ്ചാക്ഷരിയുടെ അനിവാര്യതയെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു. ഉപസംഹാരത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് വിഷ്ണുതത്ത്വം ചോദിക്കുമ്പോൾ, ദേവമുനികൾ ലിംഗപൂജയാൽ പദങ്ങൾ നേടുന്നു; ലിംഗാർചനയില്ലാതെ നിഷ്ഠയില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ് ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടികർമ്മം തുടരുന്നു.
Adhyaya 25
लिङ्गार्चनपूर्वकं स्नानाचमनविधिः (Snana–Achamana as Preparation for Linga-Archana)
ഋഷിമാർ സൂത രോമഹർഷണനോട് ചോദിക്കുന്നു—ലിംഗമൂർത്തിയായ മഹാദേവനെ എങ്ങനെ ആരാധിക്കണം? സൂതൻ, കൈലാസത്തിൽ ശിവൻ ദേവിക്കു ഉപദേശിച്ച വിധി നന്ദിയിലൂടെ സനത്കുമാരനിലേക്കും അവിടെ നിന്ന് വ്യാസനിലേക്കും എത്തിയ ഗുരുപരമ്പര വിവരിച്ച് ആചാരത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവപൂജയ്ക്ക് മുമ്പ് പാപനാശകമായ സ്നാനം അനിവാര്യമെന്ന് പറഞ്ഞ് വരുണസ്നാനം, ആഗ്നേയസ്നാനം, മന്ത്രസ്നാനം എന്നീ മൂന്ന് രൂപങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു; പവിത്രജലാഭിഷേകം, രുദ്രബന്ധിത മന്ത്രജപം, പഞ്ചബ്രഹ്മ/പവിത്രകാദി ഘടകങ്ങൾ എന്നിവയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മുഖ്യസിദ്ധാന്തം—അന്തര്ശുദ്ധിയും ഭാവവും തന്നെയാണ് നിർണായകം; ഭാവമില്ലെങ്കിൽ പുണ്യസ്നാനവും ഫലിക്കില്ല. അവസാനം മന്ത്രയുക്ത ആചമനം, ശുദ്ധിക്രിയകൾ, ഹിംസാ–പാപ ശമനത്തിനായി പ്രദക്ഷിണ എന്നിവ പറഞ്ഞ് ഭക്തനെ തുടർന്നുള്ള ലിംഗാർചനയ്ക്ക് ഒരുക്കുന്നു।
Adhyaya 26
स्नानविधिः — गायत्र्यावाहन, सूर्यवन्दन, तर्पण, पञ्चमहायज्ञ, भस्मस्नान, मन्त्रस्नान
ഈ അധ്യായത്തിൽ നന്ദി ശിവാരാധനയ്ക്ക് മുമ്പുള്ള നിത്യശുദ്ധിക്രമം സമഗ്രമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം വേദമാതാവായ ഗായത്രിയെ ആവാഹനം ചെയ്ത് പാദ്യം, ആചമനീയം, അർഘ്യം അർപ്പിച്ച്; തുടർന്ന് പ്രണവസഹിത പ്രാണായാമവും നിശ്ചിത എണ്ണത്തിൽ ജപവും നടത്തി, ആദരത്തോടെ വിസർജനം ചെയ്യണം. പിന്നെ വൈദിക സൂക്തങ്ങളാൽ സൂര്യവന്ദനം, പ്രദക്ഷിണ, തുടർന്ന് ദേവ-ഋഷി-പിതൃ തർപ്പണം—പുഷ്പോദകം/ജലം, കുശോദകം, തിലോദകം ഉപയോഗിച്ച്—ഉചിത ഉപവീതസ്ഥിതികളും വിരൽമുദ്രകളും പാലിച്ച്. തുടർന്ന് പഞ്ചമഹായജ്ഞങ്ങൾ (ബ്രഹ്മ, ദേവ, ഭൂത, മാനുഷ്യ, പിതൃ) വിശദീകരിച്ച് ബ്രഹ്മയജ്ഞം പരമമെന്നും അവഗണിച്ചാൽ ദോഷമെന്നും പറയുന്നു; വേദ-പുരാണ-ഇതിഹാസ-കൽപ്പാദികളെ ആദരിക്കാൻ ബ്രഹ്മയജ്ഞ-ആചമനവും സ്പർശവിധിയും ഉണ്ട്. അവസാനം ബാഹ്യസ്നാനം, വിധിപൂർവ ഹോമജന്യ ഭസ്മംകൊണ്ടുള്ള ഭസ്മസ്നാനം, പഞ്ചബ്രഹ്മ മന്ത്രങ്ങളാൽ അങ്കന്യാസം/ശുദ്ധി, ‘ആപോ ഹിഷ്ഠാ’ മുതലായ ഋക്-യജുസ്-സാമ മന്ത്രങ്ങളാൽ മന്ത്രസ്നാനം വിധിക്കുന്നു; സംക്ഷിപ്തമായാലും ശ്രദ്ധയോടെ ചെയ്താൽ പരമസ്ഥാനത്തേക്ക് നയിക്കുന്നു।
Adhyaya 27
लिङ्गार्चनविधिक्रमः—शुद्धि, न्यास, आसनकल्पना, अभिषेक, स्तोत्र-प्रदक्षिणा (Adhyaya 27)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശൈലാദി ലിംഗാർചനയുടെ സംക്ഷിപ്ത വിധിക്രമം പറയുന്നു. സ്നാനം ചെയ്ത് സാധകൻ പൂജാസ്ഥലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് മൂന്നു പ്രാവശ്യം പ്രാണായാമം ചെയ്ത് പഞ്ചവക്ത്ര അലങ്കൃത ത്ര്യംബക ശിവനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശൈവ ദേഹഭാവന സ്വീകരിച്ച് ദേഹശുദ്ധിയും മന്ത്രന്യാസവും ചെയ്യുന്നു; പ്രണവവും പഞ്ചാക്ഷരിയും പ്രധാനമാണ്. അർച്ചനാസ്ഥാനവും പ്രോക്ഷണീ, അർഘ്യ, പാദ്യ, ആചമനീയം തുടങ്ങിയ പാത്രങ്ങളും സംസ്കരിച്ച് ശീതളജലത്തിൽ ചന്ദനം, ഉശീര, കർപ്പൂരം, പുഷ്പം, ധാന്യം, ഭസ്മം എന്നിവ ചേർത്ത് ഒരുക്കാനുള്ള വിധി പറയുന്നു. സിദ്ധികളും ലോകസ്ഥാനവിന്യാസവും ചേർന്ന പദ്മാസനം കൽപ്പിച്ച് ശിവപീഠിക വരെ സ്ഥാപിച്ച്, പഞ്ചബ്രഹ്മം, രുദ്രഗായത്രി മുതലായ മന്ത്രങ്ങളാൽ ആവാഹന-സ്ഥിരീകരണം നടത്തുന്നു. സുഗന്ധജലം, പഞ്ചഗവ്യം, ഘൃതം, മധു, ഇക്ഷുരസം എന്നിവകൊണ്ട് ശുദ്ധ പാത്രങ്ങളിൽ (സ്വർണം/വെള്ളി/ചെമ്പ്, ശംഖ്, മൺപാത്രം) അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു; ലിംഗസ്നാനത്തിന് ഫലപ്രദമായ വൈദിക-ശൈവ സൂക്തങ്ങളുടെ പട്ടികയും നൽകുന്നു. അവസാനം വസ്ത്രം, ഉപവീതം, ഗന്ധം, ധൂപം, ദീപം, നൈവേദ്യം, പ്രദക്ഷിണ, നമസ്കാരം എന്നിവ പൂർത്തിയാക്കി, അടുത്ത ഉപദേശത്തിൽ ബാഹ്യാർചനയിൽ നിന്ന് ആഭ്യന്തര ലിംഗാർചനയിലേക്കും നിഷ്കല ശിവാനുഭവത്തിലേക്കും നീങ്ങുന്ന ക്രമം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 28
आभ्यन्तरध्यान-तत्त्वगणना-चतुर्व्यूहयोगः (Adhyaya 28)
മുന്പറഞ്ഞ ലിംഗാര്ച്ചനവിധികള്ക്കു ശേഷം ശൈലാദി ഉപദേശം അന്തര്മുഖമാകുന്നു—ബിംബം, ഗുണങ്ങള്, ആത്മാവിന്റെ ആവരണങ്ങള് എന്നിവയുടെ ധ്യാനക്രമം വിശദീകരിച്ച് മഹാദേവനെ നിഷ്കലവും സകലവും ആയ രൂപങ്ങളില് ഉപാസിക്കുവാന് നയിക്കുന്നു. തുടര്ന്ന് സാംഖ്യസദൃശ തത്ത്വഗണന: അവ്യക്തത്തില്നിന്ന് മഹത്, അഹങ്കാരം, തന്മാത്രകള്, ഇന്ദ്രിയങ്ങള്, മനസ്, ഭൂതങ്ങള്; ശിവന് 26-ാം തത്ത്വം, ജഗത്ക്രമത്തിന്റെ യഥാര്ഥ കര്ത്താവ് എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. കര്മ്മരഹിതനായ ശുദ്ധപ്രഭു എങ്ങനെ ‘ചെയ്യുന്നു’ എന്ന സനത്കുമാരന്റെ ചോദ്യം; ശൈലാദി കാലവും മനോഭ്രമവും വഴി പരിഹരിച്ച് ലോകം ശിവന്റെ മൂര്ത്ത്യഷ്ടകമായി (ഭൂതങ്ങള്, ജ്യോതിഷ്കങ്ങള്, യജമാനന്) പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അവസാനം ചതുര്വ്യൂഹധ്യാനം—രുദ്ര/ഇന്ദ്ര/സോമ/നാരായണ ദൃഷ്ടികളുടെ ഏകീകരണം—‘ശൈവോഹം/സോഹം’ എന്ന അദ്വൈതഭാവം സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു. ആഭ്യന്തരാര്ച്ചകരുടെ പ്രാമാണ്യം ഉറപ്പാക്കി, നിന്ദ ഒഴിവാക്കാന് മുന്നറിയിപ്പ് നല്കി, തുടര്ന്നുള്ള ശൈവാചാരത്തിനും മോക്ഷോപദേശത്തിനും നൈതിക അടിത്തറ സ്ഥാപിച്ച് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 29
दारुवनलीला—नीललोहितपरीक्षा, ब्रह्मोपदेशः, अतिथिधर्मः, संन्यासक्रमः
സനത്കുമാരൻ ദാരുവനത്തിൽ സംഭവിച്ചതെന്തെന്ന് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സൂതന്റെ വിവരണത്തിൽ ശൈലാദി പറയുന്നു—ഋഷിമാർ രുദ്രനായി ഘോരതപസ് ചെയ്തു; അവരുടെ പ്രവൃത്തി‑നിവൃത്തി വിവേകം പരീക്ഷിക്കാൻ ശിവൻ നീലലോഹിതനായി ദിഗംബരൻ, വികൃതവേഷത്തിൽ ദിവ്യവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. സ്ത്രീകൾ മോഹിതരായി; എന്നാൽ ഋഷിമാർ കടുവചനങ്ങളാൽ മഹാദേവനെ തിരിച്ചറിയാതെ തപസ്സിന്റെ ഫലം തടഞ്ഞു—അഹങ്കാരവും തെറ്റായ വിധിയും അപകടകരമെന്ന് തെളിഞ്ഞു. അവർ ബ്രഹ്മാവിനോട് പരാതിപ്പെട്ടപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ശാസിച്ച്, അവർ നിന്ദിച്ചവൻ പരമേശ്വരൻ തന്നെയെന്ന് വെളിപ്പെടുത്തി; അതിഥി സുന്ദരനായാലും അസുന്ദരനായാലും ഒരിക്കലും അവഹേളിക്കരുതെന്ന് ഉപദേശിച്ചു. തുടർന്ന് സുദർശനോപാഖ്യാനം പറഞ്ഞ് അതിഥി‑പൂജയാൽ മൃത്യുവിനെയും ജയിക്കാമെന്നും, അതിഥി‑സത്കാരം ശിവ‑പൂജ തന്നെയെന്നും സ്ഥാപിച്ചു. അവസാനം സന്ന്യാസ‑ക്രമം—വേദാധ്യയനം, ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം, യജ്ഞങ്ങൾ, വാനപ്രസ്ഥനിയമങ്ങൾ, വിധിവത് ത്യാഗം, തപസ്സുകൾ—ഇവയിലൂടെ ശിവ‑സായുജ്യം ലഭിക്കുമെന്നും, ദൃഢഭക്തിയാൽ തത്സമയം മോക്ഷവും സാധ്യമെന്നും ഉറപ്പിച്ചു.
Adhyaya 30
श्वेतमुनिना कालस्य निग्रहः (मृत्युञ्जय-भक्ति-प्रसादः)
ശൈലാദി ഋഷിമാർക്ക് ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞ ശ്വേതമുനിയുടെ പുണ്യകഥ വിവരിക്കുന്നു. ലിംഗപൂജയിലും രുദ്രജപത്തിലും ലീനനായ വൃദ്ധ ശ്വേതനെ കാലൻ സമീപിച്ച് ‘രൗദ്ര’ കർമങ്ങളുടെ ഫലപ്രാപ്തി ചോദ്യം ചെയ്ത് യമലോകത്തിലേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകാനുള്ള അധികാരം അവകാശപ്പെടുന്നു. ശ്വേതൻ അചഞ്ചല ശൈവവിശ്വാസത്തോടെ—ലിംഗത്തിൽ രുദ്രൻ സന്നിഹിതനാണ്, ദേവന്മാരുടെ മൂലവും അവൻ തന്നെയാകയാൽ കാലൻ പിന്മാറണം എന്നു പറയുന്നു. ക്രുദ്ധനായ കാലൻ പാശം കൊണ്ട് ബന്ധിച്ച് ലിംഗസ്ഥ ദേവന്റെ ‘നിഷ്ക്രിയത’യെ പരിഹസിക്കുന്നു. അപ്പോൾ അംബിക, നന്ദി, ഗണങ്ങളോടുകൂടെ സദാശിവൻ പെട്ടെന്ന് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, വെറും ദൃഷ്ടിയാൽ അന്തകനെ നിഗ്രഹിച്ച് സംഹരിച്ചു ഭക്തനെ രക്ഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഉപദേശം—ഭുക്തിയും മുക്തിയും ലഭിക്കാൻ മൃത്യുഞ്ജയ ശങ്കരനെ ആരാധിക്കണം; വാദമല്ല, ഏകാന്തഭക്തിയോടെ ഭവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ ദുഃഖമുക്തി. ദാനം, തപസ്, യജ്ഞം, വേദം, യോഗനിയമങ്ങൾ മാത്രം കൊണ്ടല്ല; പ്രധാനമായി ശിവപ്രസാദം കൊണ്ടാണ് ശിവഭക്തി സിദ്ധമാകുന്നതെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് പറയുന്നു. പാശുപതഭക്തി നാലു പുരുഷാർത്ഥങ്ങളും മരണജയവും നൽകുന്നു—ദധീചി, ബ്രഹ്മാ, ശ്വേതൻ ഉദാഹരണങ്ങൾ.
Adhyaya 31
देवदारुवनौकसां प्रति ब्रह्मोपदेशः—लिङ्गलक्षण-प्रतिष्ठा-विधिः, शिवमायारूपदर्शनं, स्तुतिः
സനത്കുമാരൻ ദേവദാരുവനത്തിലെ ഋഷികൾ ശിവകൃപയാൽ എങ്ങനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു എന്നു ചോദിക്കുന്നു. മറുപടിയായി ബ്രഹ്മാവ് ഉപദേശിക്കുന്നു—മഹാദേവൻ തന്നെയാണ് പരമേശ്വരൻ; ദേവന്മാരുടെയും ഋഷികളുടെയും പിതൃകളുടെയും അധിപതി. പ്രളയത്തിൽ അവൻ കാലരൂപനായി സകല ജീവികളെയും സംഹരിച്ച്, തന്റെ തേജസ്സാൽ വീണ്ടും സൃഷ്ടി നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് ശിവലിംഗത്തിന്റെ ലക്ഷണവും പ്രതിഷ്ഠാവിധിയും പറയുന്നു—വൃത്തം, ചതുരം, അഷ്ടകോണ, ഷോഡശകോണ രൂപങ്ങളിൽ ലിംഗനിർമ്മാണം, അനുപാതമുള്ള വേദിക, ഗോമുഖി നിർഗമനം, ചുറ്റുമുള്ള പട്ടിക, ശുഭദ്രവ്യങ്ങളുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്, മദ്ധ്യത്തിൽ കലശസ്ഥാപനം, ശുദ്ധദ്രവ്യങ്ങളാൽ അഭിഷേക-പ്രോക്ഷണം. ഋഷികൾ ഒരു വർഷം തപസ്സും പൂജയും ചെയ്യുന്നു; വസന്തത്തിൽ ശിവൻ ഭസ്മധൂസരൻ, ദിഗംബരൻ, അഗ്നിദണ്ഡധാരി, വൈപരീത്യഭാവമുള്ള രൂപത്തിൽ വന്ന് തന്റെ യോഗമായയെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. അവർ കുടുംബസഹിതം പൂജിച്ച് ദേഹം-വാക്ക്-മനം ദോഷങ്ങൾ സമ്മതിച്ച് രുദ്രന്റെ വിശ്വരൂപ ഐശ്വര്യം സ്തുതിക്കുന്നു. പ്രസന്നനായ ശിവൻ ദിവ്യദൃഷ്ടി നൽകി തന്റെ ത്രിനേത്ര സത്യസ്വരൂപ ദർശനം അനുഗ്രഹിക്കുന്നു—വിനയവും ശരിയായ ഉപാസനയും കഴിഞ്ഞാൽ ദർശനം ലഭിക്കുന്ന ക്രമം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 32
ऋषिकृत-रुद्रस्तुतिः तथा संहाराग्नि-प्रश्नः (Kāma–Krodha–Lobha and the Fire of Dissolution)
ഋഷിമാർ ഉഗ്രമായ രുദ്രസ്തുതിയിലൂടെ ശിവനെ ദിഗ്വാസൻ, ത്രിശൂലധാരി, ഭയങ്കരനായിട്ടും മംഗളപ്രദനായ പ്രഭുവായി വന്ദിക്കുന്നു—അവൻ തന്നെ അരൂപൻ, സുരൂപൻ, വിശ്വരൂപൻ. പർവതങ്ങളിൽ മേരു, നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ചന്ദ്രൻ, ഋഷികളിൽ വസിഷ്ഠൻ, വേദങ്ങളിൽ ഓംകാരമെന്നപോലെ ശിവൻ പരമോന്നതൻ; ഭൂത-ഭാവി എല്ലാ അവസ്ഥകളും അന്തത്തിൽ അവനിൽ തന്നെയാണെന്ന് അവർ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ബന്ധനകരമായ അന്തഃശക്തികൾ—കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, വിഷാദം, മദം—ഇവയുടെ തത്ത്വം അറിയാൻ അവർ ചോദിക്കുന്നു. മഹാപ്രളയസമയത്ത് ശിവൻ ലലാടത്തിൽ നിന്ന് സംഹാരാഗ്നി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ലോകങ്ങൾ ജ്വാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെടുന്നു, പല വികൃത അഗ്നികൾ ഉയരുന്നു, ചരാചര ജീവികൾ ശിവജന്യ അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഋഷിമാർ സംരക്ഷണവും മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശവും അപേക്ഷിച്ച് ശരണാഗതി ചെയ്യുന്നു; അനന്ത രൂപങ്ങളുടെ അറ്റം തങ്ങൾക്ക് ലഭ്യമല്ലെന്ന് പറഞ്ഞ്, അടുത്ത ഉപദേശത്തിൽ ഈ നാശശക്തികളുടെ അർത്ഥം, നിയന്ത്രണം, അതീതത്വം ശിവാജ്ഞയും കൃപയും കൊണ്ട് വിശദീകരിക്കപ്പെടുമെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 33
Adhyaya 33: Pashupata Conduct, Bhasma-Vrata, and Shiva’s Boon to the Sages
നന്ദി പറയുന്നു—ഋഷികളുടെ സ്തവം കേട്ട് പ്രസന്നനായ മഹേശ്വരൻ ആ സ്തവത്തിന്റെ പാഠം, ശ്രവണം, അധ്യാപനം എന്നിവയുടെ പുണ്യം പ്രഖ്യാപിച്ച് യോഗ്യർക്കു ഗണപത്യസദൃശമായ പ്രാപ്തി നൽകുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ തന്റെ തന്നെ സത്തയിൽ നിന്നുയർന്ന സ്ത്രീലിംഗം (പ്രകൃതി)യും പുംലിംഗം (പുരുഷൻ)യും എന്ന ദ്വയതത്ത്വങ്ങളിലൂടെ സൃഷ്ടിയുടെ ഘടന വിശദീകരിച്ച്, ലിംഗചിഹ്നത്തിനടിയിൽ അദ്വൈത ശൈവതത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദിഗ്വാസ/തപസ്വി ബാലനെയോ ഉന്മത്തനെയോ പോലെ തോന്നിയാലും ശിവഭക്തനും ബ്രഹ്മവക്താവുമായാൽ അവനെ പരിഹസിക്കരുത്, നിന്ദിക്കരുത് എന്നു ധർമ്മോപദേശം നൽകുന്നു. ഭസ്മധാരികളായ, വാക്ക്-മനം-ശരീരം നിയന്ത്രിക്കുന്ന ധ്യാനനിഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണരെ പ്രശംസിച്ച്, മഹാദേവാരാധനയാൽ അവർ രുദ്രലോകം പ്രാപിച്ച് മടങ്ങിവരില്ലെന്ന് പറയുന്നു. ഭസ്മവ്രതികളും മുണ്ഡതപസ്വികളും അവമാനിക്കരുത്; അവരെ ആദരിക്കുന്നത് ശങ്കരനെ ആദരിക്കുന്നതും, നിന്ദിക്കുന്നത് മഹാദേവനെ നിന്ദിക്കുന്നതുമാണ്. ഭയമോഹമുക്തരായ ഋഷികൾ ശുദ്ധജലം, കുശ, പുഷ്പങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്ത്, ഗൂഢമന്ത്രങ്ങളും ഹുങ്കാരങ്ങളും കൊണ്ട് അർധനാരീശ്വരനുൾപ്പെടെ സ്തുതിക്കുന്നു. ശിവൻ സന്തുഷ്ടനായി വരം ചോദിക്കുവാൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അവർ ഭസ്മസ്നാനം, ദിഗംബരത്വം, വാമത്വം, പ്രതിലോമത, സേവ്യ-വർജ്യങ്ങളുടെ അർത്ഥം എന്നിവ ചോദിച്ച് അടുത്ത ഉപദേശത്തിന് തുടക്കം കുറിക്കുന്നു।
Adhyaya 34
Adhyaya 34: भस्ममहात्म्यं—अग्नीषोमात्मक-शिवतत्त्वं तथा पाशुपतव्रतप्रशंसा
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഭഗവാൻ ശിവൻ അഗ്നി–സോമഭാവമായി തന്റെ തത്ത്വം വെളിപ്പെടുത്തി ഭസ്മത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും അതിന്റെ പാവനശക്തിയും വിശദീകരിക്കുന്നു. അഗ്നിയിൽ ലോകം ദഗ്ധമായി ഭസ്മമായത് പരമപവിത്രം; ‘ഭസ്മ’ എന്ന ശുഭഭാവനയോടെ അത് സർവ്വപാപക്ഷയകരമെന്ന് പറയുന്നു. ഭസ്മം ‘എന്റെ വീര്യം’ എന്നു പറഞ്ഞ് ശിവശക്തിയുടെ പ്രതീകമായി വർണ്ണിക്കുന്നു; വീടുകളിലും സൂതികാഗൃഹങ്ങളിലും രക്ഷാർത്ഥം ഭസ്മപ്രയോഗം ലോകാചാരമായി കാണിക്കുന്നു. ഭസ്മസ്നാനത്തിലൂടെ ശുദ്ധാത്മാവും ക്രോധ-ഇന്ദ്രിയജയിയും ആയ साधകൻ ശിവസാന്നിധ്യത്തിലെത്തി പുനരാവർത്തനം നേടുകയില്ല—മോക്ഷാഭിമുഖത പ്രതിപാദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പാശുപതവ്രത-യോഗത്തിന്റെ പ്രാചീനതയും ശ്രേഷ്ഠതയും പറഞ്ഞ്, ബാഹ്യവസ്ത്രത്തേക്കാൾ ക്ഷമ, ധൃതി, അഹിംസ, വൈരാഗ്യം, മാന-അപമാന സമത്വം എന്നീ ആന്തരികാവരണം ഉത്തമമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ത്രികാല ഭസ്മസ്നാനം പാപദാഹകവും ശൈവഗണബന്ധവും സിദ്ധി/അമൃതത്വപഥവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവസാനം ജടാധാരി, മുണ്ഡിതൻ, നഗ്നൻ അല്ലെങ്കിൽ മലിനൻ ആയ ശിവഭക്ത തപസ്വികൾ നിന്ദ്യരല്ല, ശിവനെപ്പോലെ പൂജ്യരാണെന്ന് നിഗമനം ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 35
Adhyaya 35 — दधीचि-क्षुप-युद्धम्, भार्गवोपदेशः, मृतसंजीवनी (त्र्यम्बक) मन्त्रः
സനത്കുമാരന്റെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി ശൈലാദി പറയുന്നു—ബ്രഹ്മപുത്രരാജാവ് ‘ക്ഷുപ്’ ദധീചിയുടെ സുഹൃത്തായിരുന്നിട്ടും ‘ക്ഷത്രിയ-ശ്രേഷ്ഠത’യും ‘വിപ്ര-ശ്രേഷ്ഠത’യും എന്ന വിവാദത്തിൽ വിരോധിയായി മാറുന്നു. താൻ അഷ്ട-ലോകപാല-സ്വരൂപമാണെന്ന് കരുതി അവമാനനിഷേധം ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ദധീചി ക്രോധത്തോടെ പ്രഹരിച്ചാലും, ക്ഷുപ് വജ്രംകൊണ്ട് അവനെ വീഴ്ത്തുന്നു. ദുഃഖിതനായ ദധീചി ഭാര്ഗവൻ (ശുക്രൻ)നെ സ്മരിക്കുമ്പോൾ, ശുക്രൻ യോഗബലത്തോടെ വന്ന് ശരീര-സന്ധാനം ചെയ്തു, ശിവൻ ത്ര്യമ്പക/ഉമാപതി പൂജയിൽ നിന്നു ലഭിച്ച ‘മൃതസഞ്ജീവനി’ മന്ത്രം ഉപദേശിക്കുന്നു—‘ത്ര്യമ്പകം യജാമഹേ… സുഗന്ധിം പുഷ്ടിവർധനം…’; സത്യം, സ്വാധ്യായം, യോഗം, ധ്യാനം എന്നിവയാൽ മരണപാശ-ഛേദന പ്രാർത്ഥന. ലിംഗസന്നിധിയിൽ ജപ-ഹോമ-അഭിമന്ത്രിത ജലപാനവിധിയാൽ മരണഭയം അകന്ന് വജ്രസമമായ സ്ഥിരത/അവധ്യത്വം ലഭിക്കുന്നു. വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ ക്ഷുപിന്റെ വജ്രം ദധീചിയെ നശിപ്പിക്കാനാവാതെ പോകുന്നു; ദധീചിയുടെ പ്രഭാവം കണ്ട ക്ഷുപ് ഹരി (മുകുന്ദൻ) ശരണത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു—ഇതോടെ ദേവശക്തികളുടെ പരസ്പരാശ്രയവും ശൈവ-വൈഷ്ണവ ബന്ധവും സംബന്ധിച്ച കഥാപ്രവാഹം തുറക്കുന്നു.
Adhyaya 36
क्षुपस्य विष्णुदर्शनं, वैष्णवस्तोत्रं, दधीचविवादः, स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं
നന്ദീശ്വരൻ കഥ തുടരുന്നു—ക്ഷുപരാജാവ് പൂജയാൽ പ്രസന്നനായ ഗരുഡധ്വജ വിഷ്ണുവിനെ ശ്രീ-ഭൂമിയോടുകൂടെ സാക്ഷാൽ ദർശിക്കുന്നു. രാജാവ് വിശ്വമൂർത്തിരൂപത്തിൽ സ്തുതി ചെയ്ത് സൃഷ്ടിതത്ത്വാധിഷ്ഠാനം (മഹാൻ, തന്മാത്രകൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ)യും ഭഗവാന്റെ വിരാട്-ശരീരഭാവനയും വിവരിക്കുന്നു; ഫലശ്രുതിയോടെ ഈ വൈഷ്ണവസ്തോത്രം ‘സർവപാപപ്രണാശനം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. തുടർന്ന് ക്ഷുപ ദധീച ബ്രഹ്മർഷിയുടെ അവധ്യത്വം അറിയിച്ചു യുദ്ധവിജയം അപേക്ഷിക്കുന്നു; വിഷ്ണു രുദ്രഭക്തർക്കു അഭയം ഉണ്ടെന്ന് പറഞ്ഞ് രാജാവിനെ നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തുന്നു, എങ്കിലും ശ്രമം ചെയ്യാൻ പറയുന്നു. വിഷ്ണു ബ്രാഹ്മണരൂപത്തിൽ ദധീചാശ്രമത്തിൽ ചെന്നു വരം ചോദിക്കുന്നു; ദധീച സർവജ്ഞനായി വരവ് അറിഞ്ഞ് നിർഭയത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ദധീചപ്രഭാവത്തിൽ സുദർശനചക്രം മുതലായ ആയുധങ്ങൾ മന്ദമായി പരാജയപ്പെടുന്നു; ദേവസഹായവും വിഷ്ണുവിന്റെ ബഹുരൂപങ്ങളും ഫലിക്കില്ല. ദധീച വിശ്വരൂപമായ തന്ത്രം ഉപേക്ഷിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിച്ച് തന്റെ ദേഹത്തിൽ ദേവ-രുദ്ര-കോടികളുടെ ദർശനം നൽകുന്നു; ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുവിനെ തടയുന്നു, വിഷ്ണു മുനിയെ നമസ്കരിച്ചു മടങ്ങുന്നു. ക്ഷുപ ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു; ദധീച ദക്ഷയജ്ഞവിനാശം സൂചിപ്പിച്ച് ശാപം നൽകി ബ്രാഹ്മണബലത്തിന്റെ മഹിമ പറയുന്നു. അവസാനം സ്ഥാനേശ്വര തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം—ശിവസായുജ്യപ്രാപ്തി, അപമൃത്യുജയം, ബ്രഹ്മലോകഗമനം—ഫലശ്രുതിയോടെ വർണ്ണിക്കുന്നു.
Adhyaya 37
क्षुपदधीचिसंवादः — शिलादतपः, वरसीमा, मेघवाहनकल्पे त्रिदेवसमागमः
സനത്കുമാരൻ ശൈലാദിയോട് ചോദിക്കുന്നു—നീ മഹാദേവ-ഉമാപതിയുടെ കഥ കേൾക്കാൻ എങ്ങനെ യോഗ്യനായി? ശൈലാദി, പിതാവായ ശിലാദൻ പ്രജാകാമനയോടെ ചെയ്ത ഘോരതപസ്സ് വിവരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ പ്രസന്നനായി വരം നൽകാൻ ആഗ്രഹിച്ചെങ്കിലും, ശിലാദൻ ‘അയോനിജൻ, മൃത്യുരഹിതൻ ആയ പുത്രൻ’ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ശക്രൻ പറയുന്നു—ദേവന്മാർക്കും മൃത്യുരഹിതത്വമില്ല; ബ്രഹ്മാവും കാലാതീതനല്ല, ശിവന്റെ ആയുസ്സും പരാർദ്ധ-ദ്വയം വരെ നിശ്ചിതം—ഇത് കാലനിയമം. ശിലാദൻ അണ്ഡയോനി/പദ്മയോനി/മഹേശ്വരാംഗയോനി ശ്രുതികൾ ഓർത്ത് കാരണം ചോദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഇന്ദ്രൻ മേഘവാഹന-കൽപവൃത്താന്തം പറയുന്നു—നാരായണൻ മേഘരൂപത്തിൽ മഹാദേവനെ വഹിക്കുന്നു; ശിവൻ പ്രസന്നനായി സൃഷ്ട്യർത്ഥം ബ്രഹ്മാവിനൊപ്പം എല്ലാം ദാനം ചെയ്യുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ക്ഷീരാർണവത്തിൽ യോഗനിദ്രാസ്ഥ വിഷ്ണുവിനെ കണ്ടു ‘ഞാൻ നിന്നെ ഗ്രസിക്കും’ എന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ച് പുനഃസൃഷ്ടനാകുന്നു; പിന്നെ രുദ്രൻ ഉഗ്രരൂപത്തിൽ വന്ന് ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണുസ്തുതിയാൽ അനുഗ്രഹിച്ച് അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു. ഈ കഥ ശിലാദന്റെ പുത്രലാഭവും ശിവപ്രസാദപ്രധാന സൃഷ്ടിതത്ത്വവും ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 38
ब्रह्मणो वरप्रदानम् — शिवस्य परत्वप्रतिपादनम् तथा वराहेण भूमेः पुनःस्थापनम्
മഹേശ്വരൻ പിരിഞ്ഞശേഷം ജനാർദനൻ (വിഷ്ണു) ശിവന്റെ പരമത്വം സ്തുതിക്കുന്നു—മഹാദേവൻ സർവ്വലോകനാഥനും ബ്രഹ്മാ-വിഷ്ണു ഉൾപ്പെടെ എല്ലാവർക്കും ശരണ്യനും ആണെന്ന്. താൻ ശിവന്റെ വാമഭാഗവും ബ്രഹ്മാ ശിവന്റെ ദക്ഷിണഭാഗവും ആണെന്ന് അദ്ദേഹം വിശദീകരിക്കുന്നു; ഋഷികൾ പ്രകൃതി/അവ്യക്തത്തെ വിഷ്ണുവുമായി, പുരുഷനെ ബ്രഹ്മാവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചാലും, ഇരുവരുടെയും പൊതുകാരണമായത് മഹാദേവൻ തന്നെയാണെന്ന് പറയുന്നു. ദൈവാജ്ഞപ്രകാരം ബ്രഹ്മാ രുദ്രനെ വരദാതാവായി പൂജിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വിഷ്ണു വരാഹരൂപം ധരിച്ചു ജലമഗ്നമായ ഭൂമിയെ ഉയർത്തി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും, നദികൾ-സമുദ്രങ്ങൾ-ഭൂപ്രദേശം പുനർനിർമ്മിച്ച് ലോകങ്ങളെ പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബ്രഹ്മാ യോഗബലത്തോടെ കുമാരന്മാർ (സനകാദികൾ), പ്രധാന ഋഷിമാർ, കൂടാതെ ധർമ്മ-അധർമ്മങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ച് നൈതികവും കോസ്മികവുമായ ക്രമത്തിന്റെ അടിത്തറ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഇതിലാണ് പിന്നീടുള്ള ശൈവോപാസനയും മോക്ഷോപദേശവും നിലകൊള്ളുന്നത്।
Adhyaya 39
युगधर्मवर्णनम् — चतुर्युग, गुण, धर्मपाद, तथा वार्तोत्पत्ति
ശിലാദൻ ശക്രനിൽ നിന്നുള്ള മുൻ ഉപദേശം കേട്ട് വീണ്ടും ഇന്ദ്രനോട് ചോദിച്ചു—ബ്രഹ്മാവ് യുഗധർമ്മം എങ്ങനെ സ്ഥാപിച്ചു? ശക്രൻ കൃത, ത്രേതാ, ദ്വാപര, കലി എന്നീ നാല് യുഗങ്ങളെ ഗുണങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി, ഓരോ യുഗത്തിന്റെയും പ്രധാന সাধന പറയുന്നു: കൃതയുഗത്തിൽ ധ്യാനം, ത്രേതയിൽ യജ്ഞം, ദ്വാപരത്തിൽ ശുദ്ധഭക്തിയോടെ ഭജന/പൂജ, കലിയിൽ ദാനം। കൃതയുഗം സ്വാഭാവിക സമ്പൂർണത, കുറഞ്ഞ സംഘർഷം, സ്ഥിരമായ വർണാശ്രമം എന്നിവയാൽ വിശേഷിക്കുന്നു। ത്രേതാരംഭത്തിൽ മഴ, നദികൾ, സസ്യസമ്പത്ത്, പിന്നെ കൃഷി എന്നിവ വഴി സമൃദ്ധി വരുന്നു; എന്നാൽ കാമവും മമതയും മൂലം തർക്കം, വിശപ്പ്, അതിർത്തിനിർണ്ണയം, സംരക്ഷണാവശ്യകത എന്നിവ ഉയരുന്നു; അതിനാൽ ബ്രഹ്മാവ് ക്ഷത്രിയരെ സ്ഥാപിച്ച് വർണാശ്രമം ദൃഢമാക്കി യജ്ഞവ്യവസ്ഥ ക്രമീകരിക്കുന്നു (ഹിംസാ-അഹിംസാ ചർച്ചകളോടെ). ദ്വാപരത്തിൽ ആശയക്കുഴപ്പം വർധിക്കുന്നു—വേദശാഖകൾ പടരുന്നു, പുരാണപരമ്പരകൾ (ലിംഗപുരാണം ഉൾപ്പെടെ) വൈവിധ്യമാകുന്നു; ദുഃഖം വൈരാഗ്യവും ജിജ്ഞാസയും ജ്ഞാനോദയവും ഉളവാക്കുന്നു। അവസാനം ധർമ്മം ക്രമേണ ക്ഷയിച്ച് കലിയിൽ പ്രായം ലോപിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശിവകേന്ദ്രിതമായ ലളിത ഭക്തിമാർഗങ്ങൾ കൂടുതൽ ആശ്രയിക്കപ്പെടുന്നു।
Adhyaya 40
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) കലിയുഗലക്ഷണങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു—രോഗം, ക്ഷാമം, അനാവൃഷ്ടി, ശ്രുതിയിൽ അവിശ്വാസം, വേദാധ്യയനവും യജ്ഞങ്ങളും ക്ഷയിക്കുക, വർണാശ്രമധർമ്മം മറിഞ്ഞുപോകുക, രാജാക്കന്മാർ പ്രജയെ പീഡിപ്പിക്കുക, കൂടാതെ ദംഭം, മോഷണം, ഹിംസ എന്നിവ വർധിക്കുക. തുടർന്ന് ശൈവ പരിഹാരം—കലിയിൽ മഹാദേവൻ ശങ്കരൻ നീലലോഹിതരൂപത്തിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ ‘പ്രതിഷ്ഠ’യ്ക്കായി അവതരിക്കുന്നു; അവനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവർ കലിയദോഷം അതിജീവിച്ച് പരമപദം നേടുന്നു. യുഗസന്ധിയിൽ അന്ത്യകാല കലാപം ശോധനയായി മാറുന്നു; ‘പ്രമിതി’ എന്ന ദണ്ഡശക്തി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും കുറച്ച് ‘കലിശിഷ്ട’ സമൂഹങ്ങൾ മാത്രം ശേഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവർ വനാന്തര-അറ്റങ്ങളിൽ തപസ്സായ ജീവിതം സ്വീകരിച്ച് നിർവേദം നേടുകയും പുതിയ കൃതയുഗജീവിതത്തിന്റെ വിത്താകുകയും ചെയ്യുന്നു. സപ്തർഷികൾ ശ്രൗത-സ്മാർത്ത ധർമ്മവും വർണാശ്രമാചാരവും പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു; ശിവകേന്ദ്രിത ധർമ്മം യുഗാന്തരങ്ങളിലും നിലനിന്ന് മോക്ഷമാർഗത്തിന് ആശ്വാസമാകുന്നു।
Adhyaya 41
प्रलय-तत्त्वलयः, नीललोहित-रुद्रः, अष्टमूर्तिस्तवः, एवं ब्रह्मणो वैराग्यम्
ഇന്ദ്രൻ മഹാപ്രളയചക്രം വിവരിക്കുന്നു—അത്യന്തം ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം ഭൂമി ജലത്തിൽ വ്യാപിക്കുന്നു; ജലം അഗ്നിയിലും വായുവിലും ലയിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങളും തന്മാത്രകളും അഹങ്കാരത്തിൽ, പിന്നെ മഹത്തിൽ, ഒടുവിൽ അവ്യക്തത്തിൽ ലീനമാകുന്നു. തുടർന്ന് ശിവ-പുരുഷനിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടി വീണ്ടും ആരംഭിച്ചാലും ബ്രഹ്മാവിന്റെ മാനസപുത്രന്മാർ വർധിക്കാതെ പോകുന്നു; അതിനാൽ ബ്രഹ്മാവ് ഈശനെ ലക്ഷ്യമാക്കി ഘോരതപസ് ചെയ്യുന്നു. ശിവൻ പ്രകാശരൂപങ്ങളിലൂടെ മറുപടി നൽകി അർധനാരീശ്വരഭാവം സൂചിപ്പിച്ച് ബ്രഹ്മ-ഹരികളെ ശിവസാർവഭൗമത്വത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് സമാധിയിൽ ഹൃദയപദ്മത്തിൽ ശിവനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് അക്ഷയനെ ആരാധിക്കുന്നു; ആ അന്തർമുഖ ഉപാസനയിൽ നിന്ന് നീലലോഹിതൻ (കാലരൂപം) പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, ബ്രഹ്മാവ് അഷ്ടമൂർത്തി സ്തവം ചൊല്ലി രുദ്രനെ വിശ്വത്തിന്റെ എട്ടുരൂപമായി സ്തുതിക്കുന്നു. അനുഗ്രഹത്താൽ സൃഷ്ടി മുന്നേറുമ്പോഴും ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും നിരാശ-ക്രോധത്തിൽ ഭൂത-പ്രേതജനനം ഉണ്ടാക്കുന്നു; രുദ്രൻ പ്രത്യക്ഷമായി പതിനൊന്ന് രൂപങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ശക്തിയോടൊപ്പം അനേകം ദേവിമാരെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ശിവൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രാണങ്ങളെ പുനഃസ്ഥാപിച്ച് താനേ പരമാത്മാവും മായാധീശനും ആണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; തുടർന്ന് അമൃത അയോനിജന്റെ ദുർലഭതയും അനുഗ്രഹ-മോക്ഷകഥകളുടെ തുടർച്ചയും സൂചിതമാകുന്നു.
Adhyaya 42
Indra’s Account: Shilada’s Tapas and Shiva’s Manifestation as Nandi
സൂതൻ ശിലാദന്റെ അചഞ്ചലമായ മഹാദേവഭക്തിയെ ഉദാഹരണമായി പറയുന്നു. ശിലാദൻ ദീർഘകാലം ഘോരതപസ്സു ചെയ്തു ശരീരം ക്ഷീണിച്ച് കീടങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും ശിവധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി നിന്നു. പ്രസന്നനായ ശങ്കരൻ ഉമയോടും ഗണങ്ങളോടും കൂടി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, തപസ്സിന്റെ ഉദ്ദേശം ചോദിച്ച് വരം നൽകി—സർവ്വജ്ഞനും ശാസ്ത്രാർത്ഥനിപുണനുമായ പുത്രൻ. ശിലാദൻ അയോനിജനും അമരനുമായ പുത്രനെ അപേക്ഷിച്ചു. മുൻപൂജാഫലവും ദൈവയോജനയും മൂലം താനേ ശിലാദന്റെ പുത്രനായി ‘നന്ദി’യായി ജനിക്കും; ശിലാദൻ ജഗത്പിതാവിന്റെയും പിതാവാകും എന്നു ശിവൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു. യജ്ഞമണ്ഡപത്തിൽ നന്ദി ത്രിനേത്രൻ, ചതുര്ഭുജൻ, ആയുധധാരി, തേജോമയ ഭയങ്കരരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ദിവ്യശക്തികളും സ്തുതിച്ചു. ശിലാദന്റെ സ്തുതിയിൽ നന്ദി രക്ഷകനും ജഗദ്ഗുരുവുമാണ്; കൂടിയ മുനിമാരെ തന്റെ ഭാഗ്യം കാണാൻ ക്ഷണിച്ച്, ഏകാഗ്രഭക്തിയും ശുദ്ധയജ്ഞവും ശിവകൃപയ്ക്ക് പാലമാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 43
नन्दिकेश्वरोत्पत्तिः — Nandikesvara’s Origin, Shiva’s Boons, and the Rise of Sacred Rivers
നന്ദികേശ്വരൻ പറയുന്നു—മഹേശ്വരനെ പൂജിച്ച് പിതാവായ ശിലാദനോടൊപ്പം ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയപ്പോൾ തന്റെ ദിവ്യാവസ്ഥ മനുഷ്യദേഹത്തിൽ മറഞ്ഞു, ദിവ്യസ്മൃതി നഷ്ടപ്പെട്ടു. ശിലാദൻ സ്നേഹത്തോടെ സംസ്കാരങ്ങൾ നടത്തി അനേകം വൈദിക ശാഖകളും വേദാംഗവിദ്യകളും പഠിപ്പിച്ചു. ഏഴാം വയസ്സിൽ ശിവാജ്ഞപ്രകാരം ഋഷിമാരായ മിത്രനും വരുണനും വന്ന്, ശാസ്ത്രപാരംഗതനായിട്ടും നന്ദിയുടെ ആയുസ്സ് അല്പമാണെന്ന് പ്രവചിച്ചു; ശിലാദൻ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി. മരണഛായ കണ്ട നന്ദി പ്രദക്ഷിണ ചെയ്തു രുദ്രജപം നടത്തി, ഹൃദയപദ്മത്തിൽ ത്ര്യമ്പകനെ ധ്യാനിച്ചു. ശിവൻ പ്രത്യക്ഷമായി ഭയം നീക്കി, മുൻജന്മാരാധന വെളിപ്പെടുത്തി, സ്പർശത്തോടെ ജരാ-ശോകരഹിതനാക്കി പ്രിയ ഗണനായകനായി യോഗശക്തിസമ്പന്നനാക്കി. തുടർന്ന് ശിവൻ ജടാജലത്തിൽ നിന്ന് ജടോദകാ, ത്രിസ്രോതസ്, വൃഷധ്വനി, സ്വർണോദകാ/ജംബൂനദി തുടങ്ങിയ തീർത്ഥനദികൾ സൃഷ്ടിച്ച് നാമകരണം ചെയ്തു; ജപ്യേശ്വരസന്നിധിയിലെ പഞ്ചനദത്തിൽ സ്നാന-പൂജയാൽ ശിവസായുജ്യം ലഭിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. അവസാനം ഉമയുടെ പങ്കോടെ നന്ദിയുടെ അഭിഷേകവും ഗണങ്ങളിൽ ഔപചാരിക ഉയർത്തലും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 44
Adhyaya 44: Nandikesvara’s Manifestation and Abhisheka; The Rule of Namaskara in Shiva-Nama
ശൈലാദി പറയുന്നു—രുദ്രനെ സ്മരണമാത്രം ചെയ്താൽ അനവധി ഗണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അവർ ദീപ്തിമാന്മാർ, ത്രിനേത്രന്മാർ, ആയുധധാരികൾ, ഗാനം‑നൃത്തം സഹിതം ദിവ്യവാഹനങ്ങളിൽ എത്തി ദൈവാജ്ഞ അടുത്തിരിക്കുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവർ ശിവ‑ദേവിയെ നമസ്കരിച്ചു ഏതു ദൗത്യം ചെയ്യണമെന്ന് ചോദിക്കുന്നു; സമുദ്രം വറ്റിക്കൽ, ഇന്ദ്രനെ ബന്ധിക്കൽ, യമനോടു സമരം, ദൈത്യനിഗ്രഹം തുടങ്ങിയ മഹാകർമ്മങ്ങളും സമർപ്പിക്കുന്നു. ശിവൻ പറയുന്നു—ലോകഹിതത്തിനായാണ് നിങ്ങളെ വിളിച്ചത്; എന്റെ പുത്രസമനായ നന്ദീശ്വരനെ ഗണങ്ങളുടെ സേനാനിയായി പ്രതിഷ്ഠിക്കണം. തുടർന്ന് രത്നമണ്ഡപം, മേരുസദൃശ സ്വർണാസനം, പാദപീഠം, ഇരട്ട കലശങ്ങൾ, സർവതീർത്ഥജലത്തോടെ നിറച്ച ആയിരക്കണക്കിന് പാത്രങ്ങൾ, വസ്ത്ര‑സുഗന്ധ‑ആഭരണങ്ങൾ, ഛത്ര‑ചാമരാദി രാജചിഹ്നങ്ങൾ—ദിവ്യ ശില്പികൾ നിർമ്മിച്ചവ—അഭിഷേകത്തിനായി ഒരുക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ആദ്യം അഭിഷേകം നടത്തുന്നു; തുടർന്ന് വിഷ്ണു, ഇന്ദ്രൻ, ലോകപാലകർ; ഋഷി‑ദേവന്മാർ നവാഭിഷിക്ത ഗണേശ്വരനെ സ്തുതിക്കുന്നു, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിധിപ്രകാരം വിവാഹവിധാനത്തിന്റെ പരാമർശവും കാണുന്നു. അവസാനം ഉപദേശം—നമസ്കാരമില്ലാതെ ശിവനാമം ഉച്ചരിക്കരുത്; പ്രണാമത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ഭക്തിയോടെ അവസാനിപ്പിക്കുന്ന നാമോച്ചാരമാണ് സുരക്ഷിതവും മോക്ഷദായകവും എന്ന നിയമം പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Adhyaya 45
Adhyaya 45: Rudra as Sarvatma—Seven Lokas, Seven Talas, and the Cosmic Body of Shiva
പൂർവഭാഗത്തിലെ സംവാദം തുടരുമ്പോൾ ഋഷികൾ സൂതനോട് ശങ്കരന്റെ സർവാത്മഭാവവും സാധാരണ ദൃഷ്ടിക്ക് അതീതമായ രുദ്രന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപവും വിശദീകരിക്കാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. സൂതൻ ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ, മഹഃ, ജനഃ, തപഃ, സത്യ എന്നീ ഏഴ് ലോകങ്ങളും പാതാള-നരകാദി നിലകളും ക്രമമായി പറഞ്ഞ്, ഗ്രഹങ്ങൾ, ധ്രുവൻ, സപ്തർഷികൾ, വിമാനികർ മുതലായവ എല്ലാം ശിവപ്രസാദത്താൽ നിലനിൽക്കുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു. ശിവൻ സമഷ്ടിരൂപ സർവാത്മനായി നിത്യസ്ഥിതനായിട്ടും മായാവിമൂഢർ അവനെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. ത്രിലോകം രുദ്രന്റെ ശരീരമാണെന്ന സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിച്ച്, ലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ‘നിർണ്ണയം’ മുമ്പായി ശിവപൂജ അനിവാര്യമാണെന്ന് ഊന്നുന്നു. തുടർന്ന് മഹാതലം, രസാതലം, തലാതലം, സുതലം, വിതലം, അതലം മുതലായ സപ്ത തലങ്ങളുടെ വൈഭവവും അവിടെയുള്ള നാഗങ്ങൾ, ദൈത്യ-അസുരർ, പുരാതന രാജാക്കന്മാർ എന്നിവരുടെ വാസവും വർണ്ണിച്ച്, അവസാനം അംബയോടുകൂടിയ പരമേശ്വരൻ, സ്കന്ദൻ, നന്ദി, ഗണങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതായി സ്ഥാപിച്ച് ശിവകേന്ദ്രിത ലോകക്രമത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിന് പീഠിക ഒരുക്കുന്നു।
Adhyaya 46
सप्तद्वीप-सप्तसमुद्र-वर्णनम् तथा प्रियव्रतवंश-राज्यविभागः
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ രോമഹർഷണൻ ഭൂമിയിലെ സപ്തദ്വീപങ്ങൾ—ജംബൂ, പ്ലക്ഷ, ശാല്മലി, കുശ, ക്രൗഞ്ച, ശാക, പുഷ്കര—എന്നിവയും അവയെ ചുറ്റിയുള്ള സപ്തസമുദ്രങ്ങൾ—ക്ഷാര, ഇക്ഷുരസ, സുരാ, ഘൃത, ദധി, ക്ഷീര, സ്വാദു—എന്നിവയും ക്രമമായി വർണ്ണിക്കുന്നു. ഈ ഭൂഗോളവർണ്ണനത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ ശിവൻ ‘ജലരൂപി ഭവ’യായി ഗണങ്ങളോടുകൂടെ സമുദ്രങ്ങളിൽ ക്രീഡിച്ച് ജഗദാധാരത്വം പ്രകടമാക്കുന്നു. ക്ഷീരസാഗരപ്രസംഗത്തിൽ ഹരി ശിവജ്ഞാനധിയോടെ യോഗനിദ്രയിൽ ശയിക്കുന്നു; അവന്റെ നിദ്ര-പ്രബോധങ്ങളിലൂടെ ജഗത്തിന്റെ നിദ്ര-പ്രബോധവും സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയങ്ങളും ദേവദേവന്റെ പ്രസാദാധീനമാണെന്ന നിഗമനം സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രിയവ്രതന്റെ പുത്രന്മാരെ (ആഗ്നീധ്രാദി) ദ്വീപാധിപതികളാക്കി ദ്വീപ-ദേശ-വർഷങ്ങൾ പേരോടെ വിഭജിക്കുന്നു; ശാക, ക്രൗഞ്ച, കുശ, ശാല്മലി, പ്ലക്ഷ മുതലായിടങ്ങളിൽ പുത്രവിഭാഗം പ്രകാരം ജനപദങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പഞ്ചദ്വീപങ്ങളിൽ വർണാശ്രമധർമ്മത്തിന്റെ സാമാന്യത, രുദ്രാർചനാപരായണത, പ്രജാപതി-രുദ്രബന്ധത്തിലൂടെ പ്രജാസൃഷ്ടിയുടെ സൂചന എന്നിവയോടെ അടുത്ത അധ്യായങ്ങളിലെ വിശദ ഭൂവർണ്ണന/പാതാളലോകപ്രസംഗത്തിന് അടിത്തറ ഒരുക്കുന്നു.
Adhyaya 47
जम्बूद्वीपस्य नववर्षविभागः रुद्रस्य अष्टक्षेत्रसन्निधिः नाभि-ऋषभ-भरतकथा
സൂതൻ ഭുവനകോശ വിവരണം തുടരുകയും, പ്രിയവ്രതൻ അഗ്നീധ്രനെ ജംബൂദ്വീപാധിപനായി അഭിഷേകം ചെയ്തതും അഗ്നീധ്രന്റെ ഒമ്പത് പുത്രന്മാരെയും വിവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഓരോ പുത്രനും വ്യത്യസ്ത വർഷം ലഭിച്ചു—നാഭിക്ക് ഹേമ, കിംപുരുഷന് ഹേമകൂട, ഹരിക്ക് നൈഷധ, ഇലാവൃതം മേരുകേന്ദ്രിതം, രമ്യകയ്ക്ക് നീലാശ്രിതം, ഹിരൺമാൻക്ക് ശ്വേത-ഉത്തര, കുരുവിന് ശൃംഗവാൻ, ഭദ്രാശ്വയ്ക്ക് മാല്യവത്, കേതുമാലയ്ക്ക് ഗന്ധമാദന. തുടർന്ന് ഇലാവൃതം ഒഴികെ എട്ട് ശുഭപ്രദേശങ്ങൾ സ്വഭാവസിദ്ധമെന്ന് പറയുന്നു—അവിടെ യുഗധർമ്മ നിബന്ധനകളും സാമൂഹിക പദവിവ്യത്യാസങ്ങളും ജരാ-മരണഭയവും ഇല്ല; കാരണം രുദ്രൻ ‘അഷ്ടക്ഷേത്രം’ സ്ഥാപിച്ച് ഭക്തർക്കു നിത്യ സന്നിധിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. പിന്നെ വംശകഥയിൽ നാഭിയുടെ പുത്രൻ ഋഷഭൻ, ഋഷഭൻ ഭരതനെ രാജസ്ഥാനത്ത് പ്രതിഷ്ഠിച്ചതും, ജ്ഞാന-വൈരാഗ്യാധിഷ്ഠിതമായ ഋഷഭന്റെ സന്ന്യാസം—പരമാത്മനിൽ അന്തർലീനതയും ശൈവ പരമപദപ്രാപ്തിയും—വിവരിച്ച്, ഭരതനും ഭാരതവർഷകേന്ദ്രിത ധർമ്മചരിത്രത്തിനും അവതാരിക ഒരുക്കുന്നു.
Adhyaya 48
मेरुवर्णनम्—प्रमाण, दिग्विभाग, देवपुरी-विमान-निवासाः
സൂതൻ ജംബൂദ്വീപിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന മഹാഗിരി മേരുവിനെ അതിന്റെ ഉയരം, വിസ്താരം, പരിനാഹം മുതലായ അളവുകളോടെ വർണ്ണിക്കുന്നു; അത് ശരാവുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നതായും പറയുന്നു. മഹേശ്വരന്റെ ശുഭാംഗസ്പർശം കൊണ്ടു മേരു ഹേമമയമായതായി കൂടി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. മേരുവിന്റെ ദിക്കുഭാഗങ്ങളിൽ വിവിധ രത്നപ്രഭകൾ, അമരാവതി മുതലായ ദിവ്യപുരികൾ പ്രാസാദം, ഗോപുരം, തോരണം, ദീർഘിക, തടാകം എന്നിവകൊണ്ട് സമൃദ്ധമാണെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു. ശിഖരത്തിൽ ശുദ്ധസ്ഫടികസന്നിഭമായ വിമാനങ്ങൾ; അവിടെ ശർവന്റെ സിംഹാസനം, ഹരി-പദ്മജാദികളുടെ നിവാസങ്ങൾ, കൂടാതെ ഇന്ദ്രൻ, യമൻ, വരുണൻ, നിരൃതി, പാവകൻ, വായു മുതലായവരുടെ പുരങ്ങളും നിർൂപിക്കുന്നു. ഈശാന്യ ദിക്കിലെ ഈശ്വരക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യാർച്ചനാവ്യവസ്ഥ, സിദ്ധേശ്വരന്മാർ, സനത്കുമാരാദികൾ, ശൈലാദി ഗണേശ്വര-ഷൺമുഖഗണസമൂഹങ്ങൾ എന്നിവയും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ജംബൂനദി, ജംബൂവൃക്ഷം, ഇലാവൃതവർഷം, ജംബൂദ്വീപിലെ നവവർഷക്രമം എന്നിവ സൂചിപ്പിച്ച് അടുത്ത വിശദ വിവരണത്തിന് ആമുഖം ഒരുക്കുന്നു.
Adhyaya 49
Adhyaya 49: जम्बूद्वीप-मेर्वादि-वर्षपर्वत-वन-सरः-रुद्रक्षेत्र-वर्णनम्
സൂതൻ ജംബൂദ്വീപത്തിന്റെ പ്രമാണം, സപ്തദ്വീപബന്ധം, ലോകാലോക-ആവരണം എന്നിവ നിരൂപിച്ച് മേരുവിനെ മധ്യദേശരൂപമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നീല, ശ്വേത, ശൃംഗീ, ഹിമവാൻ, ഹേമകൂട, നിഷധ, മാല്യവാൻ, ഗന്ധമാദന തുടങ്ങിയ വർഷപർവതങ്ങളുടെ ദിശാനുസൃത സ്ഥിതി, വിസ്താര-ആയാമ പ്രമാണങ്ങൾ, കൂടാതെ ഭാരത, കിംപുരുഷ, ഹരിവർഷ, ഇലാവൃത, രമ്യക, ഹിരണ്മയ, കുരു വർഷങ്ങളുടെ നാമങ്ങൾ ക്രമമായി പറയുന്നു. മേരുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ നാലുദിക്കിലും പർവതസ്തംഭങ്ങളും കദംബ, ജംബൂ, അശ്വത്ഥ, ന്യഗ്രോധ മഹാവൃക്ഷങ്ങളും പരാമർശിച്ച് ‘ദ്വീപകേതു’ ചിഹ്നം കാണിക്കുന്നു. ദിവ്യവനങ്ങൾ, ഈശ്വരക്ഷേത്രസൂചനകൾ, അരുണോദ, മാനസ, സിതോദ, മഹാഭദ്രാദി സരോവരങ്ങൾ എന്നിവ വർണ്ണിച്ച്, പർവതാന്തരപ്രദേശങ്ങളിൽ ദേവ-ഋഷി-സിദ്ധ-നാഗ-വിദ്യാധരന്മാരുടെ വാസവും എല്ലായിടത്തും രുദ്രക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പ്രതിഷ്ഠയും പ്രസ്താവിച്ച് ശൈവ തീർത്ഥഭാവന ദൃഢമാക്കുന്നു; തുടർന്ന് വരുന്ന തീർത്ഥധർമ്മ-ഉപാസനാപ്രസംഗങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയിടുന്നു।
Adhyaya 50
Adhyaya 50 — देवपुर्यः, पुराणि, आयतनानि च; श्रीकण्ठाधिपत्य-प्रतिपादनम्
സൂതന്റെ ബ്രഹ്മാണ്ഡവിവരണം തുടരുന്ന ഈ അധ്യായം ദൈത്യ, ദാനവ, രാക്ഷസ, യക്ഷ, കിന്നര, ഗന്ധർവ, വിദ്യാധര, നാഗാദി വിഭാഗങ്ങളുടെ പുണ്യശിഖരങ്ങളും അവയോടനുബന്ധിച്ച പുരികൾ/പുരാണികളും ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു; ഗരുഡൻ, നീലലോഹിതൻ, കുബേരൻ, ഗുഹൻ, സപ്തർഷികൾ തുടങ്ങിയ ദിവ്യനിവാസികളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മര്യാദാ-പർവതങ്ങളിലെ ആയതനങ്ങളും ഒടുവിൽ ശ്രീകണ്ഠാധിഷ്ഠിതം—ശ്രീകണ്ഠന്റെ പരമാധിപത്യത്തിൽ സ്ഥാപിതം—ആണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അണ്ഡപാലകരെ ചക്രവർത്തിസദൃശമായ ലോക-ഭരണാധികാരികളായി ഉപമിച്ച്, വിദ്യേശ്വരന്മാരെ അതിനുമേൽ ഉള്ള സംഘടനാതത്ത്വമായി സൂചന നൽകുന്നു. അവസാനം ചല-അചലമായ സർവ്വജഗത്ത് കാലാഗ്നി-ശിവ വരെ ശ്രീകണ്ഠന്റെ ഭരണത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച്, അടുത്ത വിവരണത്തിന് അടിത്തറ ഒരുക്കുന്നു.
Adhyaya 51
Bhūtavana–Kailāsa–Mandākinī–Rudrapurī: Śiva’s Jeweled Abodes and Perpetual Worship
സൂതൻ മഹാകൂടത്തിനുള്ളിലെ ദേവകൂടത്തെ വർണ്ണിക്കുന്നു—സ്വർണ്ണ-രത്നപ്രഭയിൽ ദീപ്തം, ദിവ്യവൃക്ഷങ്ങളും പുഷ്പഭരിത ജലപാതങ്ങളും നിറഞ്ഞത്. അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ഭൂതവനം; അനേകം ഭൂതഗണങ്ങളുടെ നിവാസം. അവിടെ മഹാദേവന്റെ ആയതനം സ്ഫടികദ്വാരങ്ങൾ, രത്നസിംഹാസനങ്ങൾ, അലങ്കൃത മണ്ഡപങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ശോഭിക്കുന്നു. പ്രമഥർ, സിദ്ധർ, ഋഷികൾ, ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവ്വർ, ബ്രഹ്മാവും വരെ വാദ്യഘോഷവും ജയഘോഷവും സഹിതം ശിവനെ നിത്യമായി പൂജിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കൈലാസം കുബേരന്റെ ലോകമായി, മന്ദാകിനി സ്വർണ്ണകമലങ്ങളും രത്നസോപാനങ്ങളും ഉള്ളതായി, അപ്സരസ്സുകളും യക്ഷ-ഗന്ധർവ്വസ്ത്രീകളും സേവിക്കുന്നതായി പറയുന്നു. മന്ദാകിനിയുടെ തീരങ്ങളിൽ രുദ്രപുരി മുതലായ ശിവധാമങ്ങൾ; അവിടെ ശിവൻ സ്വയം പലരൂപങ്ങളായി വ്യാപിച്ച് അംബയോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്നു. അവസാനം ശിവായതനങ്ങൾ ഓരോ ദ്വീപിലും, പർവ്വതത്തിലും, വനത്തിലും, നദീതീരത്തിലും അസംഖ്യമാണെന്ന് പൊതുവാക്കി, അടുത്ത പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളുടെ വിശദ വിവരണത്തിന് പീഠികയാകുന്നു।
Adhyaya 52
Adhyaya 52: सोमाधारः, पुण्योदानदी, मेरुप्रदक्षिणा, जम्बूद्वीपनववर्षवर्णनम्
പൂർവഭാഗത്തിലെ ശിവകേന്ദ്രിത ബ്രഹ്മാണ്ഡവിവരണം തുടരുമ്പോൾ സൂതൻ പറയുന്നു—സരോവരങ്ങളിൽ നിന്ന് അനവധി പുണ്യനദികൾ ഉദ്ഭവിച്ച് നിശ്ചിത ദിക്കുകളിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു. തുടർന്ന് ‘സോമ’നെ ആകാശസ്ഥ മഹാസമുദ്രമായും അമൃതസ്രോതസ്സായും, ദേവന്മാരെയും ജീവികളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്ന അധാരമായും അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അതിൽ നിന്നാണ് ദിവ്യ പുണ്യോദാ നദി പുറപ്പെട്ടു നക്ഷത്രമണ്ഡലത്തോടൊപ്പം ഗഗനത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച്, സോമനെപ്പോലെ നിരന്തരം പരിക്രമണം ചെയ്യുന്നത്. അത് മേരുവിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവിടെ ശ്രീകണ്ഠൻ/ശർവൻ ഗണങ്ങളോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്നതും പറയുന്നു. ശിവാജ്ഞയാൽ നദിജലം വിഭജിക്കപ്പെട്ടു മേരുവിന്റെ അന്തർശൃംഗങ്ങളിലൂടെ താഴെയിറങ്ങി മഹോദധിയിൽ ലയിക്കുന്നു; അതിനാൽ ദ്വീപുകൾ, പർവതങ്ങൾ, വർഷങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും നദികൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. പിന്നെ ജംബൂദ്വീപിലെ ഒമ്പത് വർഷങ്ങളുടെ ജനങ്ങളുടെ വർണം, ആയുസ്സ്, ആഹാരം, സ്വഭാവം എന്നിവയും, ഭാരതവർഷത്തിലെ കർമ്മാധീന മർത്ത്യജീവിതം, വർണാശ്രമധർമ്മം, ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമസാധന—അത് ഒടുവിൽ സ്വർഗ്ഗവും അപവർഗ്ഗവും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു—എന്നതും വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം പ്രധാന പർവതപ്രദേശങ്ങളുടെ പേരുകൾ ചൊല്ലി സർവത്ര ശിവന്റെ വ്യാപകാധിപത്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 53
भुवनकोशस्वभाववर्णनम् — सप्तद्वीप-पर्वत-लोकविन्यासः तथा यक्ष-उमा-प्रकाशः
സൂതൻ ഭുവനകോശവിവരണം തുടരുകയും ഏഴ് ദ്വീപുകളും അവയുടെ കുലപർവതങ്ങളും നിരത്തിപ്പറയുകയും ചെയ്യുന്നു—പ്ലക്ഷ, ശാല്മലി, കുശ, ക്രൗഞ്ച, ശാക, പുഷ്കര; മന്ദരപർവതത്തെ ശിവധാമമായി പ്രത്യേകിച്ച് മഹിമപ്പെടുത്തുന്നു। പുഷ്കരദ്വീപിലെ മനസോത്തരപർവതവും, പ്രകാശം അവസാനിച്ച് അന്ധകാരം ആരംഭിക്കുന്ന ലോകാലോക അതിരും വിവരിക്കുന്നു। തുടർന്ന് മേലോട്ടുള്ള പാളികളിൽ ഏഴ് വായുക്കൾ, സൂര്യ-ചന്ദ്രന്മാർ, നക്ഷത്ര-ഗ്രഹങ്ങൾ, സപ്തർഷികൾ, ധ്രുവൻ; കൂടാതെ മഹർലോകം, ജനലോകം, തപോലോകം, ബ്രഹ്മലോകം; താഴെ തലങ്ങളും നരകങ്ങളും പറയുന്നു। അനന്തമായ അണ്ഡങ്ങളിൽ ഓരോന്നിലും പതിനാലു ലോകങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നും എല്ലാറ്റിന്റെയും കാരണം മഹേശ്വരനാണെന്നും പ്രതിപാദിക്കുന്നു। അവസാനം യക്ഷപ്രസംഗം ദേവന്മാരുടെ അഹങ്കാരം തകർക്കുന്നു; ഉമാ ഹൈമവതി പ്രത്യക്ഷമായി സർവ്വശക്തിയുടെ പിന്നിലെ ഗൂഢപ്രഭുവിനെ അവർക്കറിയിക്കുന്നു। ഇങ്ങനെ ഭൗമവിന്യാസത്തിൽ നിന്ന് ശിവതത്ത്വത്തിലേക്ക് പാലം കെട്ടി, ശിവഭക്തിയും ശിവജ്ഞാനവും തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും കീ എന്നു അധ്യായം സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 54
भुवनकोशविन्यासनिर्णयः (ज्योतिर्गति-वृष्टिचक्र-वर्णनम्)
സൂതൻ നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ ഋഷിമാരോട് അണ്ഡസ്ഥ ജ്യോതിര്ഗണങ്ങളുടെ ഗതി-പ്രചാരം സംക്ഷിപ്തമായി പറയുന്നു. ദിക്കുകളിലെ ദേവക്ഷേത്രങ്ങൾ/പുരികൾ സൂചിപ്പിച്ച് സൂര്യന്റെ ദക്ഷിണായനഗതി അമ്പുവേഗംപോലെ തീവ്രവും, ഉത്തരായനഗതി കുലാലചക്രനാഭി-ഉപമയാൽ മന്ദവുമെന്നു വർണ്ണിക്കുന്നു. ദിന-രാത്രി മുഹൂർത്തമാനം, നക്ഷത്രപരിഭ്രമണം, ധ്രുവൻ (ഔത്താനപാദ) ധ്രുവത്വ-പ്രസാദം മൂലം ഗ്രഹചക്രത്തിന്റെ സ്ഥിരത എന്നിവ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സൂര്യന്റെ ജലഗ്രഹണം, ചന്ദ്രക്രമം വഴി ജലപരിവർത്തനം, ധൂമ-അഗ്നി-വായു സംയോഗത്തിൽ മേഘനിർമ്മാണം, വൃഷ്ടിഭേദങ്ങൾ—ഹിതകരമായ മഴയും അഭിചാര-ധൂമജന്യ അശുഭഫലദായകമായ മഴയും—വിശദീകരിക്കുന്നു. അധ്യായം ശിവനെ ‘അപാം അധിപതി’യും ജഗദ്ധിതാർത്ഥം ഗതി-വിധാനകർത്താവും ആയി പ്രഖ്യാപിച്ച് പ്രകൃതിപ്രക്രിയകളെ ശൈവതത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; തുടർന്ന് വരുന്ന പ്രസംഗങ്ങൾക്ക് സൃഷ്ടി-പാലനനിയമങ്ങളും ഉപാസന/ധർമ്മഫലങ്ങളും കൂടുതൽ വ്യക്തമാകാനുള്ള അടിസ്ഥാനം ഒരുക്കുന്നു.
Adhyaya 55
सूर्यरथ-रचना, ध्रुव-प्रेरणा, मास-गणाः च (Jyotish-chakra: Surya’s Motion and Monthly Retinues)
സൂതൻ സംക്ഷിപ്തമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡഭാഷയിൽ സൂര്യൻ ഏകചക്രരഥംകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന വിധം വിവരിക്കുന്നു—ചക്രത്തിന്റെ ഘടന, രഥത്തിന്റെ നിർണ്ണിത അളവുകൾ, വേദഛന്ദസ്സുകളിൽ നിന്നു രൂപപ്പെട്ട ഏഴ് അശ്വങ്ങൾ. ധ്രുവം ലോകധുരിയായി നിലകൊള്ളുന്നതിനാൽ അതിനെ ആധാരമാക്കി ഗതി നിയന്ത്രിതമാകുന്നു; രശ്മികളും ബന്ധനരജ്ജുക്കളും യോക്ത്രം ബന്ധിച്ച് രഥത്തെ പരിക്രമിപ്പിക്കുന്നു; അകത്തെ/പുറത്തെ പഥമാറ്റം ഋതുപരിവർത്തനം (ഉത്തരായണം/ദക്ഷിണായണം) സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദ്വാദശമാസചക്രത്തിന്റെ പവിത്ര ഭരണക്രമം—ആദിത്യർ/ദേവർ, ഋഷികൾ, ഗന്ധർവർ, അപ്സരസ്സുകൾ, നാഗങ്ങൾ, ഗ്രാമണീ/യക്ഷർ, യാതുധാനർ എന്നിവർ മാസംതോറും മാറി സൂര്യതത്ത്വത്തെ പൂജിച്ച്, പാടി, നൃത്തം ചെയ്ത്, കിരണങ്ങൾ ശേഖരിച്ച്, വഹിച്ച്, കാത്ത് ഭാസ്കരന്റെ തേജസ് വർധിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ഈ സ്ഥാനദേവതകൾ മന്വന്തരങ്ങളിൽ വീണ്ടും വരുന്നതായി ഉറപ്പാക്കി, ഹരിതവർണ്ണ അശ്വങ്ങളോടും ഏകചക്രത്തോടും കൂടിയ സൂര്യൻ സപ്തദ്വീപ-സപ്തസമുദ്രങ്ങളുടെ മീതെ ഗഗനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നത് കാലചക്രം, ലോകഭരണം, ഈശ്വരാധീന ശൈവതേജസ് എന്നിവയുടെ തുടർചർച്ചയ്ക്ക് പാലമാകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു।
Adhyaya 56
सूर्यरथनिर्णयः (चन्द्रस्य पक्षवृद्धिक्षयविधानम्)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ ചന്ദ്രന്റെ രഥസ്വരൂപം, അശ്വ‑ചക്രാദി ലക്ഷണങ്ങൾ, കൂടാതെ സൂര്യതേജസ്സാൽ സോമന്റെ വർദ്ധി‑ക്ഷയക്രമം വിവരിക്കുന്നു. ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ സൂര്യകിരണങ്ങളാൽ, പ്രത്യേകിച്ച് സുഷുമ്നാ നാഡിരൂപത്തിൽ, ചന്ദ്രകലകൾ ക്രമേണ നിറഞ്ഞ് പൗർണ്ണമിയിൽ പൂർണ്ണമണ്ഡലദർശനം സംഭവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ ദേവന്മാർ, പിതൃകൾ, ഋഷികൾ അംബുമയ സോമത്തെ മധു‑സുധാ‑അമൃതരൂപമായി പാനം ചെയ്യുന്നു; കലകൾ ദിനംപ്രതി ക്ഷയിച്ച് അമാവാസ്യയിൽ ശേഷിക്കുന്ന കലകളാൽ പിതൃഗണം തൃപ്തരാകുന്നു. ‘പക്ഷവർദ്ധി‑ക്ഷയം ഷോഡശിയിൽ സ്മൃതം’ എന്ന നിഗമനത്തോടെ തിഥിധർമ്മത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം സ്ഥാപിച്ച്, വരാനിരിക്കുന്ന പർവ്വ‑ശ്രാദ്ധ‑വ്രതാദികൾ ശിവധർമ്മവുമായി യോജിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 57
सोमवर्णनम् (Graha–Ratha–Aśva Varṇana, Dhruva-Nibaddha Gati, Maṇḍala-Pramāṇa, Graha-Arcana)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ സോമൻ, ശുക്രൻ, ഭൗമൻ, ഗുരു, ശനി, സ്വർഭാനു (രാഹു) മുതലായ ഗ്രഹങ്ങളുടെ രഥരചന, അശ്വസംഖ്യ, വാഹനവിശേഷങ്ങൾ എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് എല്ലാ ഗ്രഹ-താരകളും ധ്രുവത്തിൽ നിബദ്ധമായി, വായുരശ്മികളാൽ അലാതചക്രംപോലെ ഭ്രമിക്കുന്നു എന്ന് ബ്രഹ്മാണ്ഡഗതിക്രമം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. സൂര്യ-ചന്ദ്രമണ്ഡലങ്ങളുടെ പ്രമാണം, രാഹുവിന്റെ തമോമയ സ്ഥാനം, ഗ്രഹങ്ങളുടെ പരസ്പര പ്രമാണഭേദങ്ങൾ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ഉത്തരായണം-ദക്ഷിണായണം, പൗർണ്ണമി-അമാവാസി, വിഷുവകാലങ്ങളിൽ സൂര്യ-ചന്ദ്ര ദൃശ്യതയും തമോവൃത്തിയും പറയുന്നു. അവസാനം ലോകക്രമം (സൂര്യൻ മുതൽ ധ്രുവോർദ്ധ്വം വരെ), ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഗ്രഹാധിപത്യ-ദീക്ഷ, ഗ്രഹപീഡാശമനാർത്ഥം അഗ്നിയിൽ ഗ്രഹാർചന ചെയ്യേണ്ടതെന്ന ഉപസംഹാരം ചെയ്ത്, കാലഗതി ബോധിപ്പിച്ച് ശൈവകർമ്മങ്ങളിൽ (ലിംഗപൂജ/ശാന്തി) നിയമതത്ത്വം ദൃഢമാക്കുന്നു।
Adhyaya 58
ग्रहाद्यधिपत्याभिषेकः (Cosmic Consecrations of Lords of Planets and Domains)
ഋഷികൾ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ ബ്രഹ്മാ പ്രജാപതി ദേവ-ദൈത്യാദികളെ അവരുടെ അവരുടെ അധിപത്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ എങ്ങനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു? സൂതൻ പറയുന്നു—സൂര്യൻ ഗ്രഹാധിപതി, ചന്ദ്രൻ നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഔഷധികളുടെയും, വരുണൻ ജലത്തിന്റെ, യക്ഷശ്രേഷ്ഠൻ ധനത്തിന്റെ, വിഷ്ണു ആദിത്യരുടെ, പാവകൻ (അഗ്നി) വസുക്കളുടെ, ദക്ഷൻ പ്രജാപതികളുടെ, ഇന്ദ്രൻ മരുത്തുകളുടെ, പ്രഹ്ലാദൻ ദൈത്യ-ദാനവരുടെ, ധർമ്മൻ പിതൃകളുടെ, നിരൃതി പിശിതാശികളുടെ, രുദ്രൻ പശുക്കളുടെയും ഭൂതങ്ങളുടെയും അധിപതിയായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു. നന്ദി ഗണനായകൻ, വീരഭദ്രൻ വീരരുടെ, ചാമുണ്ഡാ മാതൃഗണത്തിന്റെ, നീലലോഹിതൻ രുദ്രരുടെ, വിനായകൻ വിഘ്നങ്ങളുടെ, ഉമാ സ്ത്രീകളുടെ, സരസ്വതി വാക്കിന്റെ, ഹിമവാൻ പർവതങ്ങളുടെ, ജാഹ്നവി നദികളുടെ, സമുദ്രം ജലനിധി; അശ്വത്ത-പ്ലക്ഷം വൃക്ഷങ്ങളിൽ, ചിത്രരഥൻ ഗന്ധർവാദികളുടെ, വാസുകി-തക്ഷകൻ നാഗ-സർപ്പങ്ങളുടെ, ഐരാവതം ദിഗ്ഗജങ്ങളുടെ, ഗരുഡൻ പക്ഷികളുടെ, ഉച്ചൈഃശ്രവാ അശ്വരാജൻ, സിംഹം മൃഗങ്ങളുടെ, വൃഷഭം ഗോകളുടെ, ശരഭം മൃഗാധിപന്മാരുടെ, ഗുഹ സേനാധിപൻ, ലകുലീശൻ ശ്രുതി-സ്മൃതികളുടെ അധിപതി. അവസാനം പൃഥുവിനെ ഭൂമിയിൽ സ്ഥാപിച്ച്, മഹേശ്വരൻ ശങ്കരൻ വൃഷഭധ്വജൻ സർവാധിഷ്ഠാതാവും ചതുര്മൂർത്തികളിൽ സർവജ്ഞനും ആണെന്ന് പ്രതിപാദിച്ച്, ശിവപ്രസാദാധീനമായ അഭിഷേകക്രമത്തിന്റെ സാരം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Adhyaya 59
Adhyaya 59 — सूर्याद्यभिषेककथनम् (Surya and Related Abhisheka/ Cosmological Determinations)
മുൻവിവരണം കേട്ട ശേഷം ഋഷിമാർ സൂത രോമഹർഷണനോട് വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു—ജ്യോതിസ്സുകളുടെ, പ്രത്യേകിച്ച് സൂര്യ-ചന്ദ്രന്മാരുടെ ഗതിയും പ്രവർത്തനവും സംബന്ധിച്ച കൃത്യവും വിപുലവുമായ വിനിർണയം പറയണമെന്ന്. സൂതൻ കർമ്മവിഷയത്തിൽ നിന്ന് കാരണതത്ത്വത്തിലേക്ക് നീങ്ങി അഗ്നിയുടെ ത്രിവിധഭേദം വിശദീകരിക്കുന്നു—സൗര, പാർഥിവ, വാരിഗർഭ/വൈദ്യുത—ഇവ പരസ്പരം പ്രവേശിച്ച് തമ്മിൽ പോഷണം ചെയ്യുന്നു. സൂര്യൻ കിരണങ്ങളാൽ ജലം ‘പാനം’ ചെയ്ത് പകൽ-രാത്രി പരിവർത്തനവും ഋതുഫലങ്ങളായ ചൂട്, മഴ, തണുപ്പ് എന്നിവയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. നാഡീമാർഗങ്ങൾ, കിരണവർഗങ്ങൾ, അവയുടെ ഫലങ്ങൾ (മഴ, മഞ്ഞുതുള്ളി/തുഷാരം, താപം) വിവരിച്ച് മാസാനുസൃതമായി സൂര്യനാമങ്ങൾ/അധികാരികൾയും കിരണസംഖ്യകളും എണ്ണിപ്പറയുന്നു. അവസാനം ചന്ദ്രൻ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ സൂര്യജന്യമാണെന്ന് സ്ഥാപിച്ച് സൂര്യ-ചന്ദ്രന്മാർ ഭഗവാന്റെ നേത്രങ്ങളാണെന്ന് പറയുന്നു; ഇതിലൂടെ ശൈവ പവിത്രക്രമവും അഭിഷേകതത്ത്വവും ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള അടിത്തറ ഒരുക്കുന്നു.
Adhyaya 60
सूर्यरश्मिस्वरूपकथनम् (Surya-Rashmi Svarupa Kathana)
സൂതൻ പഞ്ചഗ്രഹങ്ങളുടെ ദേവതാസ്വരൂപം സംക്ഷിപ്തമായി നിർദ്ദേശിച്ച് ഗ്രഹ-നക്ഷത്രവ്യവസ്ഥയുടെ ആധിദൈവിക അടിസ്ഥാനം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ആദിത്യനെയാണ് സമസ്ത കാലഗണനയുടെ മൂലമെന്ന് സ്ഥാപിച്ച്, ക്ഷണം മുതൽ യുഗം വരെ എല്ലാം സൂര്യാധീനമാണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു; സൂര്യനില്ലെങ്കിൽ നിയമം, ദീക്ഷ, അഹ്നികകർമ്മങ്ങൾ, ഋതുവിഭാഗം, പുഷ്പ-ഫല-ധാന്യോത്പത്തി, ലോകവ്യവഹാരം എന്നിവയും നിലനിൽക്കില്ലെന്ന് തത്ത്വ-വ്യവഹാരതർക്കത്തോടെ ഉറപ്പിക്കുന്നു. സൂര്യനെ ‘രുദ്രരൂപി’ എന്നും ‘ദ്വാദശാത്മ പ്രജാപതി’ എന്നും വിളിക്കുന്നതിലൂടെ ശിവന്റെ നിയന്ത്രണം ജ്യോതി-തത്ത്വത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാകുന്നു. തുടർന്ന് സഹസ്രരശ്മി സൂര്യന്റെ ഏഴ് ശ്രേഷ്ഠ രശ്മികൾ—സുഷുമ്ന, ഹരികേശ, വിശ്വകർമ്മ, വിശ്വവ്യചാ, സന്നദ്ധ, സർവാവസു, സ്വരാട്—ഗ്രഹയോനികളായി പറയപ്പെടുന്നു; അവയാൽ ബുധൻ, ശുക്രൻ, മംഗളം, ബൃഹസ്പതി, ശനൈശ്ചരൻ മുതലായ ഗ്രഹങ്ങളുടെ പോഷണ-വർധനം സംഭവിക്കുന്നു. ഈ അധ്യായം സൂര്യ-ശിവ-പ്രകാശതത്ത്വത്തിൽ ജഗദ്വ്യവസ്ഥയെ ദൃഢപ്പെടുത്തി, തുടർന്ന് വരുന്ന വിശദ ജ്യോതിഷീയ/ആധിദൈവിക വിവചനത്തിന് ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു.
Adhyaya 61
Adhyaya 61 — ग्रह-नक्षत्र-स्थाननिर्णयः (Cosmic Abodes of Luminaries and the Shaiva Order of Time)
സൂതൻ പറയുന്നു: കല്പാരംഭത്തിൽ സ്വയംഭൂ സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ എന്നിവ സൃഷ്ടിച്ചു; അവ മന്വന്തരങ്ങളിലുടനീളം ദൈവസാന്നിധ്യങ്ങളുടെ ‘ഗൃഹ/സ്ഥാനം’ ആയി നിലകൊണ്ട് പ്രളയം വരെ നിലനിൽക്കും. ‘സവിതൃ’ മുതലായ നാമങ്ങളുടെ നിരുക്തി, സൂര്യമണ്ഡലത്തിന്റെ തേജോമയ സ്വഭാവം, ചന്ദ്രമണ്ഡലത്തിന്റെ ജ്യോതി-ജലമയ ഘടന എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഗ്രഹസ്ഥാനങ്ങളുടെ ക്രമം—സൗരം, സൗമ്യം, ശൗക്രം, ബൃഹസ്പതി, ലോഹിത (ചൊവ്വ), ശനൈശ്ചര, ബൗധ (ബുധൻ), സ്വർഭാനു/രാഹു—അവയുടെ വർണ്ണ-കിരണലക്ഷണങ്ങളും യോജനാപ്രമಾಣങ്ങളും സഹിതം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഗ്രഹങ്ങളുടെ നക്ഷത്രബന്ധങ്ങൾ, രാഹുവിന്റെ ഇരുണ്ട സ്ഥാനം, സൂര്യ-ചന്ദ്രന്മാരോടുള്ള സാപേക്ഷഗതി എന്നിവ വഴി ഗ്രഹണസദൃശ വ്യവഹാരം പുരാണ-താന്ത്രിക ഭാഷയിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം ശൈവസിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിക്കുന്നു: ലോകക്രമത്തിനും ജ്ഞാനികളുടെ വിവേകത്തിനുമായി ഈ ജ്യോതിഷചക്രം മഹാദേവൻ തന്നെ നിർമ്മിച്ചതാണ്; ശാസ്ത്രം, പ്രത്യക്ഷം, അനുമാനം, ശാസ്ത്രീയ പരിശോധന എന്നിവയാൽ അത് സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെടുന്നു, തുടർന്ന് ധർമ്മസംരക്ഷണത്തിനും ശിവോന്മുഖ മോക്ഷബോധത്തിനും പീഠികയാകുന്നു।
Adhyaya 62
ग्रहसंख्यावर्णनम् — ध्रुवस्य तपोबलात् ध्रुवस्थानप्राप्तिः
ഋഷികൾ സൂതനോടു ചോദിക്കുന്നു—വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ധ്രുവൻ എങ്ങനെ ‘ഗ്രഹാണാം മേധി’ അഥവാ ധ്രുവകേന്ദ്രമായി? സൂതൻ മാർക്കണ്ഡേയകഥ പറയുന്നു: ഉത്താനപാദരാജന്റെ പുത്രൻ ധ്രുവൻ; സുരുചിയുടെ അവഹേളനത്തിൽ ദുഃഖിതനായി, മാതാവ് സുനീതിയുടെ ഉപദേശത്തോടെ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ ഉപദേശിച്ച പ്രണവയുക്ത ‘നമോऽസ്തു വാസുദേവായ’ മന്ത്രം ജപിച്ച്, ശാക-മൂല-ഫലാഹാരത്തോടെ ഒരു വർഷം തപസ്സു ചെയ്യുന്നു; രാക്ഷസ-വേതാളാദി വിഘ്നങ്ങളും അവനെ കുലുക്കാൻ കഴിയില്ല. പിന്നെ ഗരുഡാരൂഢനായ വിഷ്ണു വന്ന് ശംഖസ്പർശത്തോടെ ജ്ഞാനം നൽകുന്നു; ധ്രുവൻ സ്തുതി ചെയ്ത് വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ, വിഷ്ണു ധ്രുവസ്ഥാനം നൽകുന്നു. ദേവ-ഗന്ധർവ-സിദ്ധന്മാരോടും മാതാവിനോടും കൂടി ധ്രുവൻ അവിടെ സ്ഥാപിതനാകുന്നു; ഫലശ്രുതി—വാസുദേവപ്രണാമം ധ്രുവത്വം/ധ്രുവസാലോക്യം നൽകുന്നു।
Adhyaya 63
Adhyaya 63: Daksha’s Progeny, Kashyapa’s Offspring, and the Rishi-Vamshas that Sustain the Worlds
ഋഷികളുടെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം സൂതൻ സൃഷ്ടിയുടെ അനുക്രമരീതികൾ വിവരിക്കുന്നു; ദക്ഷനുശേഷം ജീവവിസ്താരം പ്രധാനമായും മൈഥുനീ (സ്ത്രീ-പുരുഷ സംയോഗ) പ്രക്രിയയിലൂടെയാണെന്ന് ഊന്നുന്നു. നാരദോപദേശത്താൽ ദക്ഷന്റെ ആദ്യ രണ്ട് പുത്രസംഘങ്ങൾ—ഹര്യശ്വരും ശബലരും—ദിക്കുകളിലേക്കു പിരിഞ്ഞു മടങ്ങിവരുന്നില്ല; അതിനാൽ ദക്ഷൻ അറുപത് പുത്രിമാരെ സൃഷ്ടിച്ച് ധർമ്മൻ, കശ്യപൻ, സോമൻ, അരിഷ്ടനേമി, ഭൃഗുപുത്രൻ, കൃശാശ്വൻ, അങ്ഗിരസ് എന്നിവർക്കു നൽകുന്നു. ഈ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വിശ്വേദേവർ, സാധ്യർ, മരുതുകൾ, എട്ട് വസുക്കൾ (പേരുകളോടെ) പതിനൊന്ന് രുദ്രർ (പേരുകളോടെ) എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് കശ്യപന്റെ ഭാര്യമാരിൽ നിന്ന് ആദിത്യർ, ദൈത്യർ (ഹിരണ്യകശിപു/ഹിരണ്യാക്ഷ), ദാനവർ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ, ഗരുഡൻ-അരുണൻ, പ്രമുഖ നാഗാധിപതികൾ, രാക്ഷസർ, യക്ഷർ, ഗന്ധർവർ, അപ്സരസ്സുകൾ, സസ്യലോകം എന്നിവ ജനിക്കുന്നു. പിന്നെ ഋഷിവംശങ്ങൾ—പുലസ്ത്യയിൽ നിന്ന് വിശ്രവസും രാക്ഷസവംശങ്ങളും; അത്രിവംശത്തിൽ സോമൻ, ദത്താത്രേയൻ, ദുര്വാസാവ്; വസിഷ്ഠനിൽ നിന്ന് പരാശരൻ, വ്യാസൻ, ശുകൻ—എന്നിങ്ങനെ പറയുന്നു. ഈ വിപുലകുടുംബങ്ങൾ സൂര്യകിരണങ്ങളുപോലെ ത്രിലോകം വ്യാപിച്ച്, പിന്നീടുള്ള ധർമ്മോപദേശത്തിനും ശിവോന്മുഖ മോക്ഷതത്ത്വത്തിനും അടിത്തറ ഒരുക്കുന്നു।
Adhyaya 64
देवादिसृष्टिकथनम् (वसिष्ठशोकः, पराशरजन्म, एकलिङ्गपूजा, रुद्रदर्शनम्)
ഋഷികൾ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—വസിഷ്ഠപുത്രൻ ശക്തി എങ്ങനെ രാക്ഷസൻ ഭക്ഷിച്ചു? സൂതൻ പറയുന്നു—വിശ്വാമിത്രന്റെ പ്രേരണയിൽ രുധിര-രാക്ഷസൻ കല്മാഷപാദ രൂപം ധരിച്ചു വസിഷ്ഠകുലത്തെ പീഡിപ്പിച്ചു; ശക്തി സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ ഭക്ഷിതനായി. ഇത് കേട്ട് വസിഷ്ഠൻ അരുന്ധതിയോടൊപ്പം ശോകത്തിൽ പ്രാണത്യാഗം നിശ്ചയിക്കുന്നു; എന്നാൽ മരുമകൾ അദൃശ്യന്തീ ഗർഭസ്ഥ പുത്രനുവേണ്ടി ദേഹധാരണം തുടരണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഗർഭത്തിൽ തന്നേ പരാശരൻ ഋഗ്വാണി പ്രസ്ഫുടിപ്പിക്കുന്നു; വിഷ്ണു പ്രത്യക്ഷനായി വസിഷ്ഠനെ ശോകത്യാഗം ഉപദേശിക്കുന്നു—ഈ രുദ്രഭക്തൻ കുലത്തെ രക്ഷിക്കും. പത്താം മാസത്തിൽ പരാശരജനനം; അദൃശ്യന്തീ ശക്തിസ്മരണയിൽ വിലപിക്കുന്നു. പരാശരൻ മണ്ണുകൊണ്ട് ‘ഏകലിംഗം’ നിർമ്മിച്ച് രുദ്രസൂക്തം, ത്വരിതരുദ്രം, നീലരുദ്രം, പഞ്ചബ്രഹ്മം, ലിംഗസൂക്തം, അഥർവശിരസ് മുതലായ പ്രയോഗങ്ങളാൽ ശിവപൂജ ചെയ്യുന്നു; ശിവൻ ഉമാ-ഗണങ്ങളോടുകൂടെ ദർശനം നൽകി പിതൃദർശനവും നൽകുന്നു. തുടർന്ന് പരാശരൻ രാക്ഷസകുലദാഹത്തിന് উদ্যതനായപ്പോൾ, വസിഷ്ഠൻ ക്ഷമാധർമ്മം ബോധിപ്പിച്ച് അവനെ തടയുന്നു. പുലസ്ത്യന്റെ ആഗമനത്തോടെ പരാശരന് പുരാണകർത്തൃത്വവരം ലഭിച്ച്, അടുത്ത അധ്യായങ്ങളിൽ ധർമ്മ-പുരാണ പരമ്പരയുടെ പ്രവാഹം സ്ഥാപിതമാകുന്നു।
Adhyaya 65
वासिष्ठकथनम् (आदित्य–सोमवंशवर्णनम् तथा रुद्रसहस्रनाम-प्रशंसा)
നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ ഋഷികൾ സൂതൻ രോമഹർഷണനോട്—ആദിത്യവംശവും സോമവംശവും സംക്ഷേപമായി പറയണമെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. സൂതൻ കശ്യപ–അദിതി മുതൽ സൂര്യവംശപ്രസംഗം ആരംഭിച്ച് സഞ്ജ്ഞാ, ഛായ, പ്രഭാ എന്നീ മൂന്ന് ഭാര്യമാരുടെ കഥ പറയുന്നു. ഛായാപുത്രന്മാരോടുള്ള പക്ഷപാതം മൂലം യമൻ കോപിച്ച് ഛായയെ അടിക്കുമ്പോൾ, ഛായാശാപം കൊണ്ട് യമന്റെ പാദത്തിൽ വികാരം ഉണ്ടാകുന്നു; തുടർന്ന് ഗോകർണത്തിൽ മഹാദേവാരാധനയാൽ ശാപമോചനം നേടി ലോകപാലത്വവും പിതൃാധിപത്യവും ലഭിക്കുന്നു—ശിവാനുഗ്രഹം ധർമ്മവ്യവസ്ഥയെ ഉറപ്പിക്കുന്നതായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സഞ്ജ്ഞയുടെ അശ്വരൂപത്തിൽ നിന്ന് അശ്വിനീകുമാരരുടെ ജനനം, കൂടാതെ ത്വഷ്ടൃകൃത സുദർശനചക്ര നിർമ്മാണകഥ (രുദ്രപ്രസാദബന്ധത്തോടെ) വരുന്നു. പിന്നെ വൈവസ്വത മനുവിന്റെ സന്താനവിസ്താരം, ഇളാ/സുദ്യുമ്നന്റെ സ്ത്രീ-പുരുഷ രൂപപരിവർത്തനം, ബുധനോടൊപ്പം ഐല പുരൂരവൻ വഴി സോമവംശവൃദ്ധി, ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ മാന്ധാതാ–പുരുകുത്സാദി പരമ്പര എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം തണ്ഡിൻ പ്രസംഗത്തിൽ രുദ്രസഹസ്രനാമ ജപത്തിന്റെ മഹിമ—ഗാണപത്യലാഭം, സഹസ്ര അശ്വമേധഫലസമത്വം, മഹാപാപനാശം—പ്രതിപാദിച്ച് ശൈവ സ്തോത്ര-ജപസാധനാമാർഗം പ്രശംസിക്കുന്നു.
Adhyaya 66
अध्याय 66: इक्ष्वाकुवंश-ऐलवंशप्रवाहः (त्रिशङ्कु-राम-ययात्यादि-प्रकरणम्)
സൂതൻ ത്രിധന്വാ-പ്രസംഗം ആധാരമാക്കി സത്യവ്രതൻ (ത്രിശങ്കു) എന്ന രാജാവിന്റെ പതന‑ഉത്ഥാനകഥ പറയുന്നു—പിതൃത്യാഗം, വസിഷ്ഠന്റെ കോപം, വിശ്വാമിത്രൻ നടത്തിയ രാജാഭിഷേകം, പിന്നെ ശരീരസഹിതം സ്വർഗാരോഹണം. തുടർന്ന് ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ ദീർഘപരമ്പര—ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ, സഗരൻ, ഭഗീരഥൻ, ദശരഥൻ, രാമൻ, കുശ‑ലവൻ മുതലായവർ—സംക്ഷേപമായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അവർ പാശുപതജ്ഞാനം അഭ്യസിച്ച് ശിവസമർച്ചനയും വിധിപൂർവം യജ്ഞകർമ്മവും നടത്തി ദിവ്യലോകം പ്രാപിച്ചു എന്ന ശൈവധർമ്മഫലം ഉപദേശിക്കുന്നു. പിന്നെ ഐലവംശത്തിൽ പുരൂരവ, നഹുഷൻ, യയാതി, ദേവയാനി‑ശർമിഷ്ഠ സന്താനവിഭാഗം, കൂടാതെ ജനമേജയന് ഗർഗശാപം മൂലം രഥനാശം സംഭവിച്ചപ്പോൾ പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്ത് അശ്വമേധയാഗം വഴി ശുദ്ധി നേടിയതുമൊക്കെ—കർമ്മഫല‑പ്രായശ്ചിത്ത‑രാജധർമ്മ പ്രവാഹമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. അധ്യായത്തിന്റെ ഉത്തരാർദ്ധം പുരുവിന്റെ രാജാഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വർണങ്ങളുടെ ധർമ്മയുക്ത വാദത്തോടെ സമാപിച്ച്, അടുത്ത രാജധർമ്മ‑ന്യായനിർണ്ണയങ്ങൾക്ക് ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു.
Adhyaya 67
ययातिना पूरौ राज्याभिषेकः, दिक्प्रदानं, तृष्णा-वैराग्योपदेशः, वनप्रवेशः च
ഈ അധ്യായത്തിൽ യയാതി സമവേത വർണങ്ങളെയും മൂപ്പന്മാരെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറയുന്നു—അനുസരണക്കേടും പ്രതികൂല സ്വഭാവവും കാരണം ജ്യേഷ്ഠൻ യദു രാജ്യത്വത്തിന് അയോഗ്യൻ; മാതാപിതൃധർമ്മം പാലിക്കുന്ന പുരുവാണ് പ്രശംസനീയൻ. ശുക്രന്റെ വരം ഓർമ്മിപ്പിച്ച്—അനുസരിക്കുന്ന പുത്രനാണ് രാജ്യം വഹിക്കുക—എന്ന് ജനസമ്മതത്തോടെ പുരുവിനെ സിംഹാസനത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ഭൂമി ജയിച്ച് ദിക്കനുസരിച്ച് പ്രദേശങ്ങൾ നൽകുന്നു—തുര്വസുവിന് അഗ്നേയദിക്ക്, യദുവിന് ദക്ഷിണം, ദ്രുഹ്യുവിനും അനുവിനും പടിഞ്ഞാറ്/വടക്ക്. പിന്നെ യയാതിയുടെ ഗാഥകളിലൂടെ ഉപദേശം: ഭോഗം കൊണ്ട് തൃഷ്ണ ശമിക്കില്ല; നെയ്യൊഴിച്ച അഗ്നിപോലെ അത് വർധിക്കും; ബ്രഹ്മപ്രാപ്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ—മനസാ വാചാ കർമണാ അഹിംസ, അദ്വേഷം, നിർഭയം; ദേഹം ജരപ്പെടുമ്പോഴും തൃഷ്ണ അജര. അവസാനം യയാതി രാജ്ഞിയോടൊപ്പം വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഭൃഗുതുങ്കത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്ത് സ്വർഗം പ്രാപിക്കുന്നു; ഈ കഥ ശ്രവണം-കീർത്തനം ശുദ്ധിയും ശിവലോക മഹിമയും നൽകുന്നു എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Adhyaya 68
यदुवंश-प्रवचनम्: हैहय-क्रोष्टु-वंशविस्तारः (कृतवीर्यार्जुनादि, ज्यामघ-विदर्भ-शात्वत-पर्यन्तम्)
സൂതൻ യയാതി-പ്രസംഗത്തിൽ നിന്ന് മാറി യദുവംശത്തെ സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും ക്രമബദ്ധമായ വംശാവലിയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഹൈഹയ പ്രവാഹം സഹസ്രജിത്→ശതജിത്→ഹൈഹയ മുതലായവരിലൂടെ നീങ്ങി, സഹസ്രബാഹുവും സർവ്വഭൗമ പ്രതാപവും ഉള്ള കാർത്തവീര്യാർജുനനിൽ പര്യവസാനിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വീതിഹോത്ര, ഭോജ, അവന്തി, ശൂരസേന, താലജംഘ തുടങ്ങിയ ശാഖകളും കുലങ്ങളും പറഞ്ഞ്, ജനപദ/ഗണനാമങ്ങൾ പൂർവ്വപുരുഷന്മാരുടെ പേരുകളിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ പ്രസിദ്ധമായെന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. ക്രോഷ്ടു ശാഖയെ പരിചയപ്പെടുത്തി, ഭാവിയിൽ വൃഷ്ണികുലത്തിന്റെ ഗൗരവമായി വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരം അവിടെ ജനിക്കുമെന്ന ബന്ധവും ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ശശബിന്ദുവിന്റെ അശ്വമേധാദി യജ്ഞങ്ങളും മഹാദാനവും, തുടർന്ന് ജ്യാമഘന്റെ നിർവാസവും നർമദാതീരവാസവും, ഭാര്യ ശൈബ്യയുടെ വൈകിയ സന്താനജനനവും, വിദർഭ വംശപ്രവർത്തനവും വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം സത്ത്വ/സാത്വത കുലബന്ധവും ഫലശ്രുതിയും—ജ്യാമഘവംശം പാരായണം/ശ്രവണം സ്വർഗം, സമൃദ്ധി, ക്ഷേമം നൽകും—എന്ന് പ്രസ്താവിച്ച് അടുത്ത ഭാഗങ്ങൾക്ക് പീഠികയിടുന്നു.
Adhyaya 69
वंशानुवर्णनम् — सात्वतवंशः, स्यमन्तक-प्रसङ्गः, कृष्णावतारः, शिवप्रसादः (पाशुपतयोगः)
സൂതൻ അരുളിച്ചെയ്തു—സാത്വതവംശത്തിലെ നാലു പുത്രപരമ്പര (ഭജന, ഭ്രാജമാന, ദേവാവൃധ, അന്ധക) വിശദമായി വിവരിക്കുന്നു. ദേവാവൃധന്റെ കീർത്തി, ബഭ്രുവിന്റെ പ്രശംസ, തുടർന്ന് വൃഷ്ണി–ശിനി–ശ്വഫല്ക–അക്രൂരാദികളുടെ വംശക്രമം; സത്രാജിത്, സൂര്യൻ, സ്യമന്തകമണി, പ്രസേനൻ, മൃഗയാ പ്രസംഗം എന്നിവ സൂചനയായി വരുന്നു. പിന്നെ ആഹുക, ഉഗ്രസേന, ദേവക, വസുദേവ, ദേവകി, രോഹിണി വരെ വംശപ്രവാഹം; രാമ-കൃഷ്ണാവതാരം, കംസഭയം, യോഗനിദ്രാ-കൗശികി, വസുദേവന്റെ ശിശു-മാറ്റം, കംസവധം, കൃഷ്ണന്റെ പുത്രപരമ്പര, രുക്മിണി–ജാംബവതി ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ നിർൂപിക്കുന്നു. ശൈവകേന്ദ്രമായി—ജാംബവതിക്ക് പുത്രാർത്ഥം കൃഷ്ണന്റെ തപസ്, വ്യാഘ്രപാദാശ്രമഗമനം, പാശുപതയോഗ ദീക്ഷ, രുദ്രന്റെ വരദാനം, സാംബലാഭം. അവസാനം വൃഷ്ണികുലോപസംഹാരം, പ്രഭാസത്തിലെ സ്ഥിതി, ജരാവ്യാധന്റെ ഛലത്തിൽ ദേഹത്യാഗം, പാഠ-ശ്രവണഫലമായി വൈഷ്ണവലോകപ്രാപ്തി എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.
Adhyaya 70
Adhyaya 70: आदिसर्गः—महत्-अहङ्कार-तन्मात्रा-भूतसृष्टिः, ब्रह्माण्डावरणम्, प्रजासर्गः, त्रिमूर्ति-शैवाधिष्ठानम्
ഋഷികളുടെ പ്രേരണയാൽ സൂതൻ മുമ്പ് ‘പൂർണ്ണമായി വെളിപ്പെടുത്താത്ത’ ആദിസർഗ്ഗം വിശദമായി പറയുന്നു. മഹാദേവനെ പ്രകൃതി‑പുരുഷാതീതനായി സ്ഥാപിച്ച്, അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് മഹത് (മനസ്/മതി/ബുദ്ധി/ഖ്യാതി/സംവിദ് മുതലായ നാമങ്ങൾ) ഉദ്ഭവം, അതിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളും നാമാർത്ഥങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു. രജോഗുണപ്രഭാവിത അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ത്രിവിധ സൃഷ്ടിപ്രവാഹം—താമസത്തിൽ നിന്ന് തന്മാത്രകൾ, തുടർന്ന് മഹാഭൂതങ്ങൾ ക്രമമായി (ആകാശം→വായു→തേജസ്→ആപസ്→പൃഥിവി); സാത്ത്വിക (വൈകാരിക) അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും. ഭൂതങ്ങളുടെ പരസ്പരാനുപ്രവേശം, ബ്രഹ്മാണ്ഡനിർമ്മാണം, അതിന്റെ ആവരണങ്ങൾ എന്നിവ പറഞ്ഞ് ആ തലങ്ങളിലുടനീളം ശിവരൂപങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാനം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ത്രിമൂർത്തികൾ മഹാദേവത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചതായി സമന്വയപ്പെടുത്തി, കല്പ‑മന്വന്തരകാലം, വരാഹാവതാരത്തിൽ ഭൂമിയുദ്ധാരം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രജാസർഗ്ഗം—ദേവ, അസുര, പിതൃ, മനുഷ്യ, യക്ഷ‑രാക്ഷസ, സർപ്പ, ഗന്ധർവ, മൃഗങ്ങൾ, യജ്ഞസംസ്ഥകൾ—എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം രുദ്രസൃഷ്ടി, ശിവന്റെ സ്ഥാണുസ്വഭാവം, അർദ്ധനാരീശ്വരഭാവം, ദേവീനാമപാരായണത്തിന്റെ രക്ഷാകര‑പുണ്യദായകഫലം എന്നിവ ഉപദേശിച്ച് അധ്യായം ശൈവഭക്തിയും മോക്ഷപ്രതിജ്ഞയും കൊണ്ട് സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 71
Adhyaya 71: पुरत्रयवृत्तान्तः—ब्रह्मवरदानम्, मयकृतत्रिपुर-निर्माणम्, विष्णुमाया-धर्मविघ्नः, शिवस्तुति, त्रिपुरदाहोपक्रमः
ഋഷികൾ സൂതനോട് ത്രിപുരദാഹത്തിന്റെ രഹസ്യം ചോദിക്കുന്നു—പശുപതി ഒരൊറ്റ ദിവ്യബാണംകൊണ്ട് മൂന്നു പുരങ്ങളും എങ്ങനെ ദഹിപ്പിച്ചു, മുൻ ആക്രമണങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് പരാജയപ്പെട്ടു? സൂതൻ പറയുന്നു: താരകാസുരവധത്തിന് ശേഷം അവന്റെ പുത്രന്മാരായ വിദ്യുന്മാലി, താരകാക്ഷ, കമലാക്ഷ എന്നിവർ ഘോരതപസ്സു ചെയ്ത് ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് നിബന്ധനയുള്ള വരം നേടി—മൂന്നു നഗരങ്ങളും ഒന്നാകുന്ന സമയത്ത് മാത്രമേ, അതും ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ടു മാത്രമേ അവർ വധിക്കപ്പെടൂ. മയ ദാനവൻ സ്വർഗത്തിൽ സ്വർണ്ണപുരം, അന്തരീക്ഷത്തിൽ വെള്ളിപ്പുരം, ഭൂമിയിൽ ഇരുമ്പുപുരം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു കോട്ടനഗരങ്ങൾ പണിതു; അവ ത്രിലോകത്തിന് മത്സരമായ ഭോഗവൈഭവമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ത്രിപുരവാസികൾ ധാർമ്മികരും ശിവഭക്തരും (ലിംഗാർചനപരരും) ആയതിനാൽ ദേവന്മാരുടെ സാധാരണ ശക്തി ഫലിച്ചില്ല. അതിനാൽ വിഷ്ണു ‘ധർമ്മവിഘ്നം’ സ്ഥാപിക്കുന്നു—മായാചാര്യനെയും മോഹശാസ്ത്രത്തെയും സൃഷ്ടിച്ച് ദൈത്യരെ ശിവാരാധനയിൽ നിന്ന് തിരിച്ചു വിടുന്നു; ലക്ഷ്മീ പിരിഞ്ഞുപോകുകയും അധർമ്മം പടരുകയും ചെയ്യുന്നു. ശിവപൂജ തകർന്നപ്പോൾ വിഷ്ണുവും ദേവന്മാരും മഹാദേവനെ പരമവും സർവ്വവ്യാപിയുമായ തത്ത്വമായി സ്തുതിക്കുന്നു. ശിവൻ പദ്ധതി അംഗീകരിച്ച് നന്ദിയോട് രഥം, സാരഥി, ധനുസ്സ്, ബാണം എന്നിവ ഒരുക്കാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—ത്രിപുരദാഹത്തിന്റെ ഒരുക്കം ആരംഭിക്കുന്നു.
Adhyaya 72
Adhyaya 72 — Puradāha: Rudra’s Cosmic Chariot, Pāśupata-Vrata, and Brahmā’s Shiva-Stuti
സൂതൻ പറയുന്നു: ത്രിപുരനാശത്തിനായി വിശ്വകർമ്മാവ് ഒരു ദിവ്യരഥം നിർമ്മിച്ചു; അതിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ ബ്രഹ്മാണ്ഡസത്യങ്ങളായി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു—സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ ചക്രങ്ങൾ, ഋതുക്കളും കാലവിഭാഗങ്ങളും ഘടകങ്ങൾ, പർവതങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളും ആധാരങ്ങൾ; രഥം പ്രതീകാത്മക വിശ്വമായി മാറുന്നു. ഋഷിമാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയും ഗണങ്ങളുടെയും സ്തുതിക്കിടയിൽ ശിവൻ രഥാരൂഢനാകുന്നു. ഗണേശൻ ആദ്യം വിഘ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച്, പൂജിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ പ്രസന്നനാകുന്നു—മഹാകർമ്മങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് വിനായകപൂജ അനിവാര്യമെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. രുദ്രന്റെ ‘പശുത്വ’ പ്രഖ്യാപനം കേട്ട് ദേവന്മാർ ഭയപ്പെടുമ്പോഴും, പാശുപതവ്രതം ജീവികളെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ശിവൻ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. സൈന്യങ്ങൾ ഒന്നിച്ചാലും ശിവന്റെ സ്വാഭാവിക പരമാധികാരം തെളിയും—ഒരു ദൃഷ്ടിയാൽ തന്നെ ത്രിപുരം ഭസ്മമാക്കാം; എങ്കിലും ലീലാർത്ഥം ധനുസ്സും പാശുപതാസ്ത്രവും ഉപയോഗിച്ച് കര്മ്മം നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ഓങ്കാരം, പഞ്ചബ്രഹ്മരൂപങ്ങൾ, യോഗം (പ്രത്യാഹാരത്തിൽ നിന്ന് സമാധിവരെ), ലിംഗ/അലിംഗ തത്ത്വം എന്നിവ ഏകീകരിച്ച് വിപുലമായ ശിവസ്തുതി അർപ്പിക്കുന്നു. തൃപ്തനായ ശിവൻ വരങ്ങൾ നൽകുന്നു—ബ്രഹ്മാവ് സാരഥി, വിഷ്ണു വാഹനം; അവസാനം ഫലശ്രുതി ശ്രവണത്തിൽ ശുദ്ധി, വിജയം, സമൃദ്ധി ലഭിക്കും എന്ന് പറഞ്ഞ് തുടർന്നുള്ള ശൈവ ഭക്തി-വ്രത-സ്തുതി ഉപദേശങ്ങളിലേക്ക് പാലം പണിയുന്നു.
Adhyaya 73
Adhyaya 73 — त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवः (Brahmā’s Hymn in the Context of Tripura’s Burning)
സൂതൻ പറയുന്നു: മഹാദേവൻ ക്ഷണത്തിൽ ത്രിപുരം ദഹിപ്പിച്ചതിന് ശേഷം ബ്രഹ്മാവ് ഇന്ദ്രനോടും സമവേത ദേവന്മാരോടും പറഞ്ഞു—താരകാക്ഷൻ, കമലാക്ഷൻ, വിദ്യുന്മാലി മുതലായ ദൈത്യർ ലിംഗമൂർത്തിയായ ശിവഭക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് മായയെ ആശ്രയിച്ചതിനാൽ നശിച്ചു. ലിംഗപൂജ നിത്യകർമ്മമാണെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ലോകം ലിംഗത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, എല്ലാം അതിൽ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. ദേവർ, അസുരർ, യക്ഷർ, സിദ്ധർ, പിതൃകൾ, മുനികൾ, രാക്ഷസർ മുതലായവർ ലിംഗാർചനയാൽ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു എന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് സാധന—പശുഭാവം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പാശുപതവിധിയാൽ അതിനെ അതിക്രമിക്കൽ, പ്രണവയുക്ത പ്രാണായാമംകൊണ്ട് ശുദ്ധി, തത്ത്വശുദ്ധി (ഗുണങ്ങൾ, അഹങ്കാരം, തന്മാത്രകൾ, ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ), ഭസ്മധാരണം. അവസാനം ശിവന്റെ നിരന്തര സ്മരണ-പൂജ പാപത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ച് ഭോഗവും ദിവ്യപദവും നൽകുന്നു; തുടർന്ന് ശക്രനോടുകൂടി ദേവർ ഭസ്മലിപ്ത പാശുപതരായി ശിവാരാധന ചെയ്യുന്നു।
Adhyaya 74
Vibhaga 1, Adhyaya 74 — ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिः (Materials, Classes, and Fruits of Linga-Worship)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതസംവാദത്തിൽ ബ്രഹ്മപ്രോക്ത ലിംഗാർചനവിധിയുടെ പ്രത്യേകാംശം പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മയുടെ നിയോഗപ്രകാരം വിശ്വകർമ്മാവ് ദേവതകളുടെ അധികാരാനുസാരം വിവിധ ദ്രവ്യങ്ങളാൽ ലിംഗങ്ങൾ നിർമ്മിച്ച് നൽകി—വിഷ്ണുവിന് ഇന്ദ്രനീലമയം, ഇന്ദ്രന് പദ്മരാഗമയം, വരുണന് സ്ഫടികമയം, സോമന് മൗക്തികമയം, ദൈത്യാദികൾക്ക് അയോമയം, മാതൃഗണങ്ങൾക്ക് സൈകതമയം, രുദ്രന്മാർക്ക് ഭസ്മമയം, മുനികൾക്ക് കുശാഗ്രമയം മുതലായവ. തുടർന്ന് ‘ഷഡ്വിധ ലിംഗ’ വിഭാഗം—ശൈലജ (4), രത്നജ (7), ധാതുജ (8), ദാരുജ (16), മൃന്മയ (2), ക്ഷണിക (7)—എന്നിങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഓരോതിന്റെയും ഫലശ്രുതിയും നൽകുന്നു. ധ്യാനത്തിൽ ലിംഗത്തിന്റെ മൂലത്തിൽ ബ്രഹ്മാ, മദ്ധ്യേ വിഷ്ണു, മുകളിൽ രുദ്രൻ, അതിനുമുകളിൽ പ്രണവസ്വരൂപ സദാശിവൻ; വേദിരൂപത്തിൽ ത്രിഗുണാത്മിക മഹാദേവി പ്രതിഷ്ഠിതയാണെന്ന സമന്വയവും പറയുന്നു. ലിംഗസ്ഥാപനത്തിന്റെ മഹാഫലമായി ലോകക്രമാരോഹണവും തേജോവൃദ്ധിയും വർണ്ണിച്ച്, അവസാനം സകല-നിഷ്കല ശിവഭാവനാഭേദം—സാധകർക്ക് പൂജ്യം സകലരൂപം, യോഗികൾക്ക് ധ്യേയം നിഷ്കല ശിവൻ—എന്ന് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 75
Adhyaya 75: Nishkala–Sakala Shiva, Twofold Linga, and the Supremacy of Dhyana-Yajna
ഋഷികളുടെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി—നിഷ്കലനായ നിത്യശിവൻ എങ്ങനെ ‘സകല’മായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—എന്ന് സൂതൻ ജ്ഞാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യത്യസ്തമെങ്കിലും ഏകസാരമായ ഉപദേശങ്ങൾ പറയുന്നു: ചിലർ പ്രണവകേന്ദ്ര സാക്ഷാത്കാരത്തെ ജ്ഞാനമെന്നു പറയുന്നു, ചിലർ ഭ്രാന്തിരഹിത ബോധത്തെ, മറ്റുചിലർ ഗുരുപ്രസാദത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നിർവികൽപ, നിരാലംബ ശുദ്ധചൈതന്യത്തെ. മോക്ഷം ജ്ഞാനബന്ധിതം; പ്രസാദത്തിൽ പരിപക്വമായി, യോഗത്തിൽ സ്ഥിരമാകുന്നു. തുടർന്ന് ശിവന്റെ വിശ്വദേഹ-ന്യാസം—ആകാശം ശിരസ്, സൂര്യ-ചന്ദ്ര-അഗ്നി നേത്രങ്ങൾ, ദിക്കുകൾ കർണങ്ങൾ മുതലായവ—ഭക്തികൽപ്പനയിൽ അദ്വൈതതത്ത്വം ഉറപ്പിക്കുന്നു. സാധനാക്രമം: കർമയജ്ഞം < തപോയജ്ഞം < ജപയജ്ഞം < ധ്യാനയജ്ഞം; ധ്യാനത്തിൽ ശിവസന്നിധി വെളിവാകുന്നു. സ്ഥൂല ബാഹ്യലിംഗം കർമകാണ്ഡികൾക്ക്, സൂക്ഷ്മ അന്തർലിംഗം ജ്ഞാനികൾക്ക് പ്രത്യക്ഷം; അന്തർബോധമില്ലാതെ വെറും ബാഹ്യാരോപണം നിന്ദ്യമാണ്. അവസാനം: കാണുന്നതെല്ലാം ശിവൻ തന്നെ; ഭേദം ആഭാസം മാത്രം. ശിവന്റെ ത്രിവിധ ദേഹം—നിഷ്കലം, സകല-നിഷ്കലം, സകല—രൂപാരാധനയിൽ നിന്ന് ധ്യാനമയ അദ്വൈതത്തിലേക്ക് साधകനെ നയിച്ച്, യന്ത്രരേഖകളിലെ പൂജാരൂപങ്ങളും യോഗദർശനവും സംബന്ധിച്ച അടുത്ത ഉപദേശത്തിന് പീഠികയാകുന്നു।
Adhyaya 76
स्वेच्छाविग्रहसंभव-प्रतिष्ठाफलवर्णनम् (विविधशिवमूर्तिप्रतिष्ठा, लोक-फल, शिवसायुज्य)
സൂതൻ പൂർവഭാഗത്തിലെ ശിവകേന്ദ്ര ഉപദേശത്തെ സിദ്ധാന്തത്തിൽ നിന്ന് ആചരണ-വിധിതത്ത്വത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. ഭക്തിയോടും വിധിപാലനത്തോടും കൂടി ശിവന്റെ സ്വേച്ഛാപ്രകട വിഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നതിന്റെ ഫലം പറയുന്നു—സ്കന്ദ-ഉമാസഹിത സ്ഥാപനം മുതൽ ദിവ്യ വിമാനം, പല ലോകങ്ങളിലെ ഭോഗം, അവസാനം മോക്ഷം. തുടർന്ന് ധ്യാനത്തിൽ ശിവദേഹത്തെ തത്ത്വ-ഭൂതങ്ങളുടെ മാതൃകയായി കാണിക്കുന്നു—പ്രകൃതി, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, തന്മാത്രകൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ എല്ലാം ശിവലീലാരൂപ സൃഷ്ടി. പിന്നെ നന്ദിസഹിത, ദിഗംബര ശ്വേത കപാലധാരി, ഉഗ്ര-രക്ഷക രൂപങ്ങൾ, അർധനാരീശ്വരൻ, ഗുരുരൂപ ലകുലീശ്വരൻ, ഭസ്മലിപ്ത കപാലധാരി മുതലായ മൂർത്തിവിധാനങ്ങളും; മന്ത്രസാധനയിൽ പ്രത്യേകിച്ച് “ഓം നമോ നീലകണ്ഠായ” എന്ന മന്ത്രത്തിന്റെ പ്രാധാന്യവും. അവസാനം ജാലന്ധരാന്തക, ത്രിപുരാന്തക രൂപങ്ങൾ, ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണു സ്ഥാനനിർണ്ണയങ്ങളോടെയുള്ള ലിംഗ-കോസ്മോഗ്രം എന്നിവ പറഞ്ഞ്, ശരിയായ പ്രതിഷ്ഠയാൽ ശിവലോകവും ശിവസായുജ്യവും ലഭിക്കും എന്ന് ഉറപ്പാക്കി, തുടർ ശൈവാചാരങ്ങൾക്ക് പീഠിക ഒരുക്കുന്നു।
Adhyaya 77
Shivamurti–Pratishtha Phala: Shivalaya-Nirmana, Kshetra-Mahatmya, Tirtha-Snana, and Mandala-Vidhi
ഋഷികൾ സൂതനോട് ലിംഗപ്രതിഷ്ഠയുടെ പുണ്യവും മണ്ണിൽ നിന്ന് രത്നം വരെ ശിവാലയനിർമ്മാണഫലവും വിശദീകരിക്കാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. സൂതൻ ഭക്തിയെയാണ് സാമർത്ഥ്യത്തേക്കാൾ ഉയർത്തിപ്പറയുന്നത്—ലളിതമായ കുടിലോ ചെറിയ ക്ഷേത്രമോ പോലും ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചാൽ രുദ്രലോകം ലഭിക്കും; കൈലാസ/മന്ദര/മേരു മാതൃകയിലെ മഹാപ്രാസാദങ്ങൾ ദിവ്യഭോഗങ്ങൾ നൽകി അവസാനം ജ്ഞാനയോഗത്തിലൂടെ ശിവസാന്നിധ്യം നൽകും. നാഗര, ദ്രാവിഡ, കേസര തുടങ്ങിയ ക്ഷേത്രശൈലികൾ, തകർന്ന ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ജീർണോദ്ധാരം, ദേവാലയസേവനം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രത്യേക പുണ്യമെന്ന് പ്രശംസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവക്ഷേത്രത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളും മരണത്തിലൂടെ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്ന പ്രസിദ്ധ സ്ഥലങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യവും പറയുന്നു; ദർശനം, സ്പർശനം, പ്രദക്ഷിണ, തീർത്ഥസ്നാനം/അഭിഷേകം എന്നിവയുടെ ക്രമവദ്ധമായ ഫലങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം പദ്മവും ഷഡശ്രവും ആയ മണ്ഡലങ്ങളിൽ പ്രകൃതി, ഗുണങ്ങൾ, ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, അഹങ്കാരം, ബുദ്ധി, ആത്മതത്ത്വം എന്നിവ ന്യാസപ്പെടുത്തി മണ്ഡലവിധി ഉപദേശിച്ച്, വ്യക്ത-അവ്യക്ത ശിവപൂജയാണ് പരമ മോക്ഷസാധനമെന്ന് നിഗമനം ചെയ്ത് തുടർന്നുള്ള ‘സർവകാമാർത്ഥസാധന’ കർമങ്ങൾക്ക് ഉപോദ്ഘാതം ഒരുക്കുന്നു।
Adhyaya 78
उपलेपनादिकथनम् (Vastraputa-jala, Ahimsa, and Conduct in Shiva Worship)
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ശിവക്ഷേത്രത്തിൽ ഉപലേപനം, അഭ്യുക്ഷണം, സ്നാനം/അഭിഷേകം മുതലായ കർമ്മങ്ങൾ ‘വസ്ത്രപൂത’ (വസ്ത്രത്തിൽ അരിച്ച) ജലത്താൽ മാത്രമേ ചെയ്യാവൂ; അപൂതജലത്തിൽ സൂക്ഷ്മജീവസമ്പർക്കം മൂലം പാപസാധ്യതയുള്ളതിനാൽ ദൈവികകർമ്മങ്ങൾ ശുദ്ധജലത്താൽ തന്നെ സിദ്ധിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശം. ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിലെ തൂത്തുവാരൽ, മുറിക്കൽ, അരയ്ക്കൽ, ജലസംഗ്രഹം എന്നിവയിൽ ഹിംസാസാധ്യത കാണിച്ച് ‘അഹിംസാ പരോ ധർമ്മഃ’ എന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു; അഹിംസകന്റെ ഫലം വേദപാരഗന്റെ ഫലത്തേക്കാൾ കോടിഗുണമെന്ന് പറഞ്ഞ് ദയയും ഭൂതഹിതരതയും പ്രശംസിക്കുന്നു. ശിവപൂജയിൽ ശിവാർത്ഥം പുഷ്പഹിംസ അപവാദമായി അനുവദിച്ചാലും, നിഷിദ്ധഹിംസ വర్జ്യം—പ്രത്യേകിച്ച് സന്ന്യാസി ബ്രഹ്മവാദികൾക്ക്. പാഷണ്ഡികളുടെ സാമൂഹികപരിധി സൂചിപ്പിച്ച്, സത്സംഗമാത്രത്താലും മഹേശ്വരാർച്ചനയാൽ രുദ്രലോകപ്രാപ്തി എന്ന ഭക്തിപ്രധാന ഉപസംഹാരം।
Adhyaya 79
Adhyaya 79 — Bhakti-Mahima and Linga-Archana-Vidhi (Condensed Ritual Sequence)
ഋഷിമാർ ചോദിക്കുന്നു—അൽപായുസ്സും പരിമിതശക്തിയുമുള്ള മനുഷ്യർ മഹാദേവനെ എങ്ങനെ ആരാധിക്കും? ദേവന്മാർക്കും ദീർഘതപസ്സിലൂടെ പോലും ദർശനം ദുഷ്കരമല്ലേ. സൂതൻ പറയുന്നു—ഈ സംശയം യുക്തമാണ്; എന്നാൽ ശിവൻ ശ്രദ്ദയാൽ സുലഭൻ, ശ്രദ്ദയാൽ തന്നെ ‘ദർശനം’ ലഭിക്കുന്നു; ഉപാസകന്റെ അന്തർഭാവത്തിന് അനുസരിച്ച് ഫലം നൽകുന്നു. അശുദ്ധമോ ദുഷ്ടോദ്ദേശ്യമോ ആയ പൂജയുടെ താഴ്ന്ന ഫലങ്ങൾ പറഞ്ഞ ശേഷം, ശുദ്ധ ലിംഗപൂജയുടെ സംക്ഷിപ്ത ക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു—ലിംഗവും പീഠവും ശുദ്ധീകരിക്കൽ, ആവാഹനം, അർഘ്യാദി ഉപചാരങ്ങൾ, പവിത്ര ദ്രവ്യങ്ങളാൽ അഭിഷേകം, ചന്ദനം-പുഷ്പങ്ങൾ പ്രത്യേകിച്ച് ബിൽവപത്ര അലങ്കാരം, ധൂപവും വിവിധ നൈവേദ്യങ്ങളും, പ്രദക്ഷിണയും ആവർത്തിച്ച നമസ്കാരവും. അവസാനം ഈശാന, തത്പുരുഷ/പുരുഷ, അഘോര, വാമദേവ, സദ്യോജാത—പഞ്ചബ്രഹ്മ മന്ത്രങ്ങളാൽ ശിവാരാധന. ദർശനം, ശ്രവണം, അനുമോദനം അല്ലെങ്കിൽ ഘൃതദീപദാനം, പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തികത്തിൽ, ഉന്നത ലോകങ്ങളും ഒടുവിൽ ശിവസായുജ്യവും നൽകുന്നു; ഭക്തിതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ദിനചര്യാരീതിയിലേക്കുള്ള പാലമാണ് ഈ അധ്യായം।
Adhyaya 80
शिवार्चनविधिः — देवतानां पाशुपतव्रतप्राप्तिः तथा पशुपाशविमोक्षणम् (अध्याय ८०)
ഋഷികൾ സൂതനോടു ചോദിക്കുന്നു—ദേവന്മാർ എങ്ങനെ പശുപതി ശിവനെ ദർശിച്ച് ‘പശുത്വം’ ഉപേക്ഷിച്ച് പാശബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി? സൂതൻ പറയുന്നു—പുരാതനകാലത്ത് ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിനൊപ്പം ഗരുഡാരൂഢനായ ഹരിയോടുകൂടെ മേരു–കൈലാസ പ്രദേശത്തേക്ക് പോയി. മേരു പർവതത്തെയും ശിവന്റെ ദിവ്യപുരിയെയും വിശദമായി വർണ്ണിച്ച ശേഷം, രത്നമയ പ്രാകാരങ്ങൾ, വിമാനങ്ങൾ, നൃത്ത-ഗീതങ്ങൾ, അപ്സരാഗണങ്ങൾ, ഗണേശാലയങ്ങൾ, തടാക-വാപികൾ എന്നിവാൽ ശോഭിതമായ ശിവധാമത്തിൽ അവർ പ്രവേശിച്ചു. പരമേശ്വര വിമാനംദ്വാരത്തിൽ ശിലാദതനയനായ നന്ദിയെ നമസ്കരിച്ചു, പശുപാശ വിമോചനാർത്ഥം മഹേശ്വരദർശനം അപേക്ഷിച്ചു. നന്ദി പാശുപതവ്രതത്തിന്റെ രഹസ്യം പറയുന്നു—ഈ വ്രതം ആചരിച്ചാൽ പശുത്വം നിലനിൽക്കില്ല; പന്ത്രണ്ട് ദിവസം/മാസം/വർഷം ചെയ്താൽ പാശം അഴിഞ്ഞുപോകും. തുടർന്ന് നന്ദി അവരെ ശംഭുവിന്റെ സമീപത്തേക്ക് നയിക്കുന്നു; മഹേശ്വരൻ അവരുടെ പശുത്വം ശോധനം ചെയ്ത് സ്വയം പാശുപതവ്രതം ഉപദേശിക്കുന്നു. അംബാസഹിത ഭവൻ കൃപചെയ്ത് ദേവന്മാരെ പാശുപതരാക്കുന്നു; പന്ത്രണ്ട് വർഷാന്ത്യം അവർ മോചിതപാശരായി സ്വസ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങുന്നു. അധ്യായം ശിവാർച്ചന-ദീക്ഷാ-പ്രസാദക്രമം സ്ഥാപിച്ച് വ്രതത്തെ മോക്ഷസാധനമായി ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 81
Pāśupata-vrata Māhātmya: Dvādaśa-Liṅga Mahāvrata, Month-wise Dravya, and Pūjā-krama
ബന്ധമോചനകരമായ പ്രാചീന പാശുപത ലിംഗവ്രതത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ ഋഷികൾ ചോദിക്കുന്നു. സനത്കുമാരനോട് മുൻപ് വെളിപ്പെട്ട ഉപദേശത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ നന്ദിയുടെ സംക്ഷിപ്ത ബോധനം സൂതൻ പറയുന്നു; ഈ വ്രതം മഹാവൈദിക യാഗങ്ങളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠവും ലോകക്ഷേമവും മോക്ഷവും ഒരുപോലെ നൽകുന്നതുമെന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പൂജാക്രമം: ചെറിയ ലിംഗം ഒരുക്കി സ്നാനം ചെയ്യിച്ച്, (ഉത്തമമായി) സ്വർണ്ണ-രത്നജടിത പദ്മപീഠത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച്, ഗായത്രിയോടെ ബിൽവപത്രം, പദ്മം മുതലായ പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിച്ച്, ഗന്ധം-ധൂപം-ദീപം-നീരാജനം നടത്തുക. ദിക്കുകളിൽ ശിവന്റെ പഞ്ചവക്ത്ര മന്ത്രങ്ങൾ (ഈശാന, തത്പുരുഷ/പുരുഷ, അഘോര, വാമദേവ, സദ്യോജാത) അനുസരിച്ച് അർപ്പണം; പായസം, മഹാചരു തുടങ്ങിയ നൈവേദ്യവും ധാർമ്മിക ഉപഹാരങ്ങളും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. മാസവാരിയായി ലിംഗദ്രവ്യങ്ങൾ—വജ്രം, മരകതം, മൗക്തികം, നീലം, പദ്മരാഗം, ഗോമേദകം, പ്രവാളം, വൈദൂര്യം, പുഷ്പരാഗം, സൂര്യകാന്തം, സ്ഫടികം—കൂടാതെ ലളിത പകരങ്ങൾ (വെള്ളി, ചെമ്പ്/ഇരുമ്പ്, കല്ല്, മരം, മണ്ണ്) പറയുന്നു. നിയന്ത്രണങ്ങൾ, പൗർണ്ണമി/അമാവാസി ഉപവാസം, വർഷാന്ത്യത്തിൽ ഗോദാനം-വൃഷോത്സർഗം, പൂജിത ലിംഗത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠ/ദാനം എന്നിവയോടെ വ്രതം സമാപിക്കുന്നു; അവസാനം ശിവലോകപ്രാപ്തിയും ഇഷ്ടസിദ്ധികളും ഫലമെന്നു വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു।
Adhyaya 82
अध्याय ८२ — व्यपोहनस्तवः (पापव्यपोहन-स्तोत्रम्)
നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ സൂതൻ ഋഷിമാരോട് വ്യപോഹന-സ്തവത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത പ്രാമാണ്യം പറയുന്നു—നന്ദിയുടെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് കുമാരൻ കേട്ട് വ്യാസനോട് പറഞ്ഞതിനെ സൂതൻ വീണ്ടും ഉച്ചരിക്കുന്നു. സ്തവാരംഭത്തിൽ ശിവന്റെ പരമാത്മസ്വരൂപം, പഞ്ചവക്ത്ര-പഞ്ചബ്രഹ്മരൂപം, സർവ്വവ്യാപക ശാന്ത ജ്ഞാനസ്വരൂപം ധ്യാനിച്ച് പാപനാശം പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദേവിയുടെ പല നാമരൂപങ്ങൾ (ദാക്ഷായണി, ഉമ, ഗൗരി, കൗശികി മുതലായവ) കൂടാതെ നന്ദി, ഭൃംഗി, സ്കന്ദൻ, വീരഭദ്രൻ, മാതൃഗണം എന്നിവ ഉൾപ്പെട്ട ശിവപരിവാരത്തോടൊപ്പം വ്യാപകമായ ‘ശിവഭക്ത-മണ്ഡലം’ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ആദിത്യൻ, വായുതത്ത്വം, സിദ്ധ-യക്ഷ-നാഗ-വിദ്യാധര, ഋഷി-പിതൃ-അപ്സര, ഗ്രഹ-രാശി-നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഭൂത-പ്രമഥാദികൾ എല്ലാം ശിവപൂജാപരായണരാണെന്ന് സ്ഥാപിച്ച് ശിവഭക്തിയെ ലോകതത്ത്വ-ദേവതാസമന്വിതമായ രക്ഷാകവചമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഉപസംഹാരത്തിൽ പ്രതിമാസ പാരായണം/ശ്രവണം, ഇഷ്ടഫലപ്രാപ്തി, രോഗഭയനാശം, അകാലമൃത്യുനിവാരണം, മഹാപാപികൾക്കും പാവനത ലഭിക്കൽ എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.
Adhyaya 83
व्यपोहनस्तवनिरूपण-प्रसङ्गे नक्तभोजन-शिवव्रतविधिः (वार्षिक-प्रतिमास-क्रमः)
വ്യപോഹന-സ്തവത്തിന്റെ പുണ്യം ശ്രവിച്ച ഋഷികൾ ലിംഗദാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വ്രതവിധി ചോദിക്കുന്നു. സൂതൻ നന്ദീശ്വരൻ ഉപദേശിച്ചതും വ്യാസപരമ്പരയിൽ പകർന്നതുമായ ശിവവ്രതങ്ങളെ പ്രായോഗികമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. മുഖ്യാനുഷ്ഠാനം ‘നക്തഭോജനം’—നിത്യവും രാത്രിയിൽ മാത്രം ഭക്ഷണം—എന്നതും, ശുക്ല-കൃഷ്ണ പക്ഷങ്ങളിലെ അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി ദിവസങ്ങളിൽ ശിവപൂജയും, വർഷാന്ത്യത്തിൽ ബ്രാഹ്മണഭോജനവും ആകുന്നു. ഭിക്ഷ, അയായചിത, നക്തം എന്നീ ജീവിതരീതികളിൽ നക്തത്തെ ‘ഉത്തമം’ എന്ന് പ്രശംസിച്ച് ഭൂശയ്യ, അഗ്നികാര്യ, സ്നാനം, ഹവിഷ്യാഹാരം മുതലായ സഹായതപസ്സുകളും പറയുന്നു. തുടർന്ന് പുഷ്യ മുതൽ മാർഗശീർഷം വരെ മാസക്രമത്തിൽ അന്നവിഭവങ്ങൾ, ഘൃത-ക്ഷീര നൈവേദ്യം, പൂർണ്ണിമയിൽ അഭിഷേകം, ദാനം—പ്രത്യേകിച്ച് വിവിധ വർണങ്ങളിലുള്ള ഗോമിഥുന ദാനം—വിധിക്കുന്നു; ഫലമായി അഗ്നി, യമ, ചന്ദ്ര, നിരൃതി, വരുണ, വായു, യക്ഷ, ഈശാന, സൂര്യ, സോമ ലോകപ്രാപ്തി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അവസാനം നൈതിക വ്രതങ്ങളുടെ സാരം ചുരുക്കി, ഈ വാർഷിക ചക്രം ക്രമത്തിലോ പ്രതിക്രമത്തിലോ ആചരിച്ചാൽ ശിവസായുജ്യവും ജ്ഞാനയോഗസിദ്ധിയും ലഭിക്കും എന്ന് ഉറപ്പാക്കി, തുടർന്നുള്ള വ്രത-പൂജാ വിവരണങ്ങൾക്ക് തുടർച്ച ഒരുക്കുന്നു.
Adhyaya 84
Adhyaya 84: शिवव्रतकथनम् (Uma–Maheshvara Vrata, Shula-dana, and Month-wise Ekabhakta Vrata)
സൂതൻ ഋഷിമാരോട്—സകലജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി ഈശ്വരൻ ഉപദേശിച്ച ശിവവ്രതം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. പൗർണ്ണമി, അമാവാസി, അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി ദിവസങ്ങളിൽ രാത്രിഭോജനനിയമം/ഉപവാസം, ഹവിഷ്യഭോജനം, ഭവ (ശിവ) പൂജ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. വർഷാവസാനത്തിൽ ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണം/വെള്ളി/ചെമ്പ് കൊണ്ട് ഉമാ–മഹേശ്വര പ്രതിമ നിർമ്മിച്ച് പ്രതിഷ്ഠ നടത്തി, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ദക്ഷിണാദാനം ചെയ്ത്, രുദ്രാലയത്തിൽ ഛത്ര-ചാമരാദി രാജോപചാരങ്ങളോടെ വ്രതസമർപ്പണം ചെയ്യണം. സ്ത്രീകൾക്ക് ബ്രഹ്മചര്യം, നിയന്ത്രിത ഉപവാസം; ഫലമായി ഭവാനി-ശിവരോടു സാരൂപ്യ-സായുജ്യം, പുരുഷന്മാർക്കും രുദ്ര-സായുജ്യം ലഭിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശൂലദാനം—ത്രിശൂലം ഒരുക്കി അർപ്പിക്കൽ, പദ്മപൂജ, ബ്രാഹ്മണദാനം—മഹാപ്രായശ്ചിത്തമായി പ്രശംസിക്കുന്നു. മാർഗശീർഷം മുതൽ കാർത്തികം വരെ മാസക്രമത്തിൽ വൃഷഭം, ശൂലം, രഥം, പ്രതിമകൾ, കൈലാസ മാതൃക, ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണു ചിഹ്നങ്ങളുള്ള ലിംഗമൂർത്തി, ഗൃഹദാനം, ധാന്യ/എള്ള് ‘പർവ്വത’ ദാനം; അവസാനം മഹാമേരു വ്രതത്തിലെ വിശദ പ്രതിഷ്ഠയും, ഒടുവിൽ ശിവന്റെ മോക്ഷപ്രതിജ്ഞയുടെ പുനരുറപ്പും.
Adhyaya 85
उमामहेश्वरव्रतं—पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं, न्यासः, जपविधिः, सदाचारः, विनियोगः
സൂതൻ പറയുന്നു—എല്ലാ വ്രതങ്ങളിലും പഞ്ചാക്ഷരമന്ത്രത്തോടെ ഉമാപതി (ശിവൻ) ആരാധന ശ്രേഷ്ഠം; വ്രതസമാപ്തിയുടെ ഉറപ്പുള്ള മാർഗം ജപം തന്നെയാണ്. ഋഷികൾ മന്ത്രത്തിന്റെ ശക്തിയും രീതിയും ചോദിക്കുമ്പോൾ, സൂതൻ ശിവൻ പാർവതിയോട് ഉപദേശിച്ചതിനെ വിവരിക്കുന്നു—പ്രളയത്തിൽ എല്ലാം ലയിച്ചാലും വേദശാസ്ത്രങ്ങൾ പഞ്ചാക്ഷരത്തിൽ സംരക്ഷിതമായി നിലനിൽക്കും. ശിവൻ വാചക–വാച്യ തത്ത്വം വിശദീകരിച്ച് മന്ത്രത്തെ അൽപാക്ഷര-മഹാർത്ഥം, വേദസാരം, മോക്ഷപ്രദം എന്നു സ്തുതിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഋഷി-ഛന്ദസ്-ദേവത, ബീജ/ശക്തി, സ്വര-വർണ്ണ-സ്ഥാന നിർണ്ണയം, കൂടാതെ ഉത്പത്തി–സ്ഥിതി–സംഹാര ന്യാസം, കര/ദേഹ/അംഗ ന്യാസം, ദിഗ്ബന്ധനം, ഷഡംഗ ന്യാസം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഗുരുസേവനം, ദക്ഷിണ, ദീക്ഷാചാരം, പുരശ്ചരണ സംഖ്യ, പ്രാണായാമം, ജപസ്ഥലങ്ങൾ-ഫലവർദ്ധന, മാല, വാചിക/ഉപാംശു/മാനസ ജപഭേദങ്ങൾ പറയുന്നു. അവസാനം സദാചാരം, ആഹാര-ശുദ്ധി, ഗുരുഭക്തി, ആരോഗ്യ-ആയുസ്സ്-ശാന്തി-ഗ്രഹപീഡ നിവാരണാദി വിനിയോഗങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, ഈ വിധി ശ്രവിക്കുകയും ഉപദേശിക്കുകയും ചെയ്താൽ പരമപദം ലഭിക്കും എന്നു സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 86
ध्यानयज्ञः, संसार-विष-निरूपणम्, पाशुपतयोगः, परा-अपरा विद्या, चतुर्वस्था-विचारः (अध्यायः ८६)
ഋഷികളുടെ അഭ്യർത്ഥനയ്ക്ക് മറുപടിയായി സൂതൻ ശിവോപദേശം പറയുന്നു—യഥാർത്ഥ ‘വിഷം’ സംസാരമാണ്; അവിദ്യ, ആഗ്രഹം, കർമ്മജന്യ ദേഹധാരണം എന്നിവയാൽ അത് പോഷിക്കപ്പെടുന്നു. ഗർഭവാസം മുതൽ മനുഷ്യജീവിതഘട്ടങ്ങൾ, തിര്യഗ്യോനികൾ, രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷങ്ങൾ, ദേവലോകത്തിലെ മത്സരങ്ങൾ, സ്വർഗത്തിന്റെ അനിത്യത വരെ എല്ലായിടത്തും ദുഃഖം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതായി കാണിച്ച് വൈരാഗ്യം ഉറപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മോക്ഷമാർഗമായി പാശുപതവ്രതവും പഞ്ചാർത്ഥജ്ഞാനാധിഷ്ഠിത യോഗവും ഉപദേശിക്കുന്നു; ജ്ഞാനം മാത്രം പാപം ദഹിപ്പിച്ച് കർമ്മബന്ധം മുറിക്കുന്നു. പരാ-അപരാ വിദ്യാഭേദം, ഹൃദയപദ്മത്തിലെ അന്തർമുഖ ധ്യാനം, നാഡി-പ്രാണങ്ങൾ, ജാഗ്രത്-സ്വപ്ന-സുഷുപ്തി-തുരീയ അവസ്ഥകൾ എന്നിവ വിശദീകരിച്ച് ശിവനെ തുരീയാതീതനും അന്തര്യാമിയുമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അഹിംസ, സത്യം, ബ്രഹ്മചര്യം, അപരിഗ്രഹം തുടങ്ങിയ യമങ്ങളും ഭൂതതത്ത്വങ്ങളിൽ ശിവരൂപധ്യാനവും വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം ജ്ഞാന-ധ്യാനമാണ് സംസാരത്തിനുള്ള ഏക ഔഷധമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച്, ഈ ഉപദേശം ശ്രവണം/അധ്യയനം ചെയ്താൽ ബ്രഹ്മസായുജ്യം ലഭിക്കും എന്ന ഫലശ്രുതി പറയുന്നു; പഞ്ചാക്ഷരകേന്ദ്രിത ശൈവസാധനയ്ക്ക് ഇത് ഭൂമികയാകുന്നു।
Adhyaya 87
Adhyaya 87 — Saṃsāra-viṣa-kathana: Ājñā-śakti, Māyā-bandha, and Mokṣa by Prasāda
സൂതൻ പറയുന്നു: മുൻ ഉപദേശം കേട്ട ശേഷം ഋഷികൾ ഭയഭക്തിയോടെ പിനാകി ശിവനെ നമസ്കരിക്കുന്നു. ഹിമവതിയോടൊപ്പം മഹാദേവൻ എങ്ങനെ ‘ക്രീഡ’ ചെയ്യുന്നു എന്ന ചോദ്യം ഉയർന്നപ്പോൾ ശിവൻ സൂക്ഷ്മതത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു—ദേഹധാരി ജീവൻ മായയും കർമവും മൂലം ബന്ധവും മോക്ഷവും അനുഭവിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആത്മാവ് തത്ത്വത്തിൽ ബന്ധിതനല്ല. വിദ്യ—ശ്രുതി-സ്മൃതി രൂപ ജ്ഞാനതത്ത്വവും സ്ഥിരശക്തിയും തനിക്കുള്ളിൽ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ‘ആജ്ഞാ’ എന്ന നിത്യ പഞ്ചവക്ത്ര ദിവ്യശക്തി പലവിധത്തിൽ സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ച് മോക്ഷഗതിയുടെ തുടക്കം കുറിക്കുന്നതായി വിവരണം വരുന്നു. പിന്നെ ഭവാനി മായ നീക്കി ദർശകരെ വിമുക്തരാക്കുന്നു; ഉമാ–ശങ്കരർ പരമാർത്ഥത്തിൽ അഭിന്നരാണെന്ന് ഗ്രന്ഥം ഉറപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭുവിന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടു മോക്ഷം തത്സമയം, വയസ്സോ ജന്മഭേദമോ നോക്കാതെ; ബന്ധവും വിമോചനവും നടത്തുന്നത് ജഗദീശ്വരനായ ശിവൻ മാത്രം. അവസാനം സിദ്ധർ രുദ്രനെ വിശ്വരൂപമായി സ്തുതിച്ച് അംബികയുടെ കൃപയാൽ സായുജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.
Adhyaya 88
मुनिमोहशमनम् (Pāśupata-yoga, Siddhis, Puruṣa-darśana, Saṃsāra, and Prāṇa-Rudra Pañcāhutī)
ഋഷികൾ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—യോഗികൾ അണിമാദി സിദ്ധികൾ എങ്ങനെ നേടുന്നു? സൂതൻ അപൂർവമായ പഞ്ചവിധ പാശുപതയോഗം ഉപദേശിക്കുന്നു: ചിത്തസ്ഥൈര്യം, പദ്മാസനഭാവന, ശക്തി/രുദ്ര വിന്യാസങ്ങളോടുകൂടിയ ഉമാപതിധ്യാനം; ഇതിലൂടെ അനുത്തരജ്ഞാനം ഉദിക്കുന്നു. അഷ്ടസിദ്ധികളെ പറഞ്ഞ്, അനവധി കർമ്മകാണ്ഡങ്ങൾകൊണ്ടല്ല, യോഗസാധനകൊണ്ടാണ് അവ സിദ്ധമാകുന്നതെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് സിദ്ധികളിൽ നിന്ന് പരമലക്ഷ്യമായ അപവർഗവും ശിവസായുജ്യവും വിവരിക്കുന്നു; പുരുഷൻ സൂക്ഷ്മൻ, സർവ്വവ്യാപി, ഇന്ദ്രിയഗുണാതീതൻ, യോഗദൃഷ്ടിയാൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ഗർഭാധാനം, ഭ്രൂണവികാസം, ജനനം, നരകങ്ങൾ, കർമ്മാനുസൃത പുനർജന്മങ്ങൾ എന്നിവയുടെ നൈതിക-കർമ്മ വിവരണം നൽകി, സംസാരഭയത്തിന് ഔഷധം ധ്യാനമെന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു. അവസാനം പ്രാണ, അപാന, വ്യാന, ഉദാന, സമാനങ്ങൾക്കായി അഞ്ചാഹുതികളുടെ അന്തർഹോമം പറയുന്നു; രുദ്രൻ പ്രാണരൂപനും ഹൃദയസ്ഥ വൈശ്വാനരാഗ്നിയുമായ ഒരേതാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഭസ്മധാരണമുള്ള ശൈവാചാരവും പാരായണം-ശ്രവണവും പരമപദപ്രാപ്തിയുടെ മാർഗമെന്നു പ്രശംസിച്ച്, തുടർ ശൈവസാധനയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 89
Adhyaya 89: शौचाचारलक्षणम् — सदाचार, भैक्ष्यचर्या, प्रायश्चित्त, द्रव्यशुद्धि, आशौच-निर्णय
സൂതൻ ശൗചവും സദാചാരവും യോഗിയും ശൈവജീവിതവും നിലനിൽക്കാനുള്ള അടിസ്ഥാനമെന്നു നിർവചിക്കുന്നു. മാന-അപമാനങ്ങളിൽ സമത്വം, യമ-നിയമങ്ങൾ, സത്യം, മാനസികശുദ്ധി എന്നീ അന്തർനിയമങ്ങളിൽ നിന്ന് തുടങ്ങി, ഭിക്ഷാചര്യ, സിദ്ധി-സ്ഥൈര്യകരമായ ആഹാരം, ഗുരുവന്ദനം, ഗുരുസന്നിധിയിൽ നിരോധിതമായ പെരുമാറ്റങ്ങൾ എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു. ദേവദ്രോഹം, ഗുരുദ്രോഹം മുതലായ പിഴവുകൾക്ക് ക്രമാനുസൃത പ്രായശ്ചിത്തങ്ങൾ—പ്രത്യേകിച്ച് പ്രണവജപം—നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദ്രവ്യശുദ്ധിയുടെ വിശദമായ മാർഗങ്ങൾ: ജലം, വസ്ത്രം, ലോഹം, പാത്രങ്ങൾ, ഗൃഹ/യാഗോപകരണങ്ങൾ എന്നിവ ശുദ്ധീകരിക്കൽ, കൂടാതെ ഭക്ഷണം, നിദ്ര, തുപ്പൽ, അശുദ്ധസ്പർശം എന്നിവയ്ക്കുശേഷം പുനഃശുദ്ധിയുടെ നിയമങ്ങൾ. അവസാനം ബന്ധവും വർണ്ണഭേദവും അനുസരിച്ച് സൂതക-പ്രേതാശൗചകാലങ്ങൾ, രജസ്വലയ്ക്കുള്ള ആചാരനിഷേധങ്ങൾ, ശുദ്ധിയുപായങ്ങൾ, ദിനഗണനയിലൂടെ ഗർഭസംബന്ധ ധാരണകൾ എന്നിവ പറയുന്നു. സദാചാര ശ്രവണം-പ്രവചനം ബ്രഹ്മലോകപ്രദ പുണ്യമെന്നു പ്രശംസിച്ച് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 90
यतिप्रायश्चित्तविधानम् (Ascetic Atonements and Discipline)
സൂതൻ യതികൾക്കായി ശിവപ്രോക്തമായ പ്രത്യേക പ്രായശ്ചിത്തവിധാനം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. പാപം വാക്ക്, മനസ്, ശരീരം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള ത്രിവിധമാണെന്നും അത് നിരന്തരം സംസാരബന്ധം വർധിപ്പിക്കുന്നതാണെന്നും പറഞ്ഞ്, ജാഗ്രതയുള്ള সাধകനു യോഗം പരമശക്തിയാണെന്നും അതിലൂടെ ജ്ഞാനികൾ അവിദ്യയെ ജയിച്ച് പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നതാണെന്നും വ്യക്തമാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭിക്ഷുക്കളുടെ വ്രത-ഉപവ്രതങ്ങൾ, കുറ്റാനുസൃത പ്രായശ്ചിത്തക്രമം, കാമപ്രേരിത ലൈംഗികസമീപനത്തിന് പ്രാണായാമസഹിത സാന്തപനം പിന്നെ കൃച്ഛ്രം, വീണ്ടും വീണ്ടും ശുദ്ധീകരിച്ച് ശാസിത ആശ്രമജീവിതത്തിലേക്ക് മടങ്ങൽ എന്നിവ ഊന്നുന്നു. അസത്യം നിരോധിക്കുന്നു; മോഷണം മഹാധർമ്മവിരുദ്ധവും ഹിംസാസമവും—ധനം പ്രാണനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നതിനാൽ—എന്ന് കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു. ഗുരുതര വീഴ്ചകൾക്ക് ദീർഘകാല ചാന്ദ്രായണം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. കർമ്മ-വാക്ക്-ചിത്തങ്ങളിൽ അഹിംസയാണ് കേന്ദ്രം; സൂക്ഷ്മജീവികൾക്ക് അബദ്ധത്തിൽ ഹാനി സംഭവിച്ചാൽ കൃച്ഛ്രാതികൃച്ഛ്രമോ ചാന്ദ്രായണമോ. രാത്രി/പകൽ സ്രാവഭേദത്തിന് വ്യത്യസ്ത പ്രാണായാമ-ഉപവാസങ്ങൾ, നിരോധിത ആഹാരങ്ങളുടെ പട്ടിക, ലംഘനത്തിന് പ്രാജാപത്യ-കൃച്ഛ്രം. അവസാനം ശുദ്ധ യതി മണ്ണും പൊന്നും സമമായി കണ്ട് സർവ്വഭൂതഹിതത്തിൽ ലീനനായി പുനർജന്മാതീത ശാശ്വതധാമം പ്രാപിക്കുന്നു।
Adhyaya 91
अध्याय 91: अरिष्ट-लक्षण, मृत्यु-संस्कार, पाशुपत-धारणा तथा ओङ्कार-उपासना
സൂതൻ പറയുന്നു—ഇപ്പോൾ ‘അരിഷ്ട-ലക്ഷണങ്ങൾ’ വിവരിക്കുന്നു; ഇവയാൽ യോഗികൾ മരണസമീപത തിരിച്ചറിയുന്നു. ആദ്യം ഖഗോള/ദൃഷ്ടി-ബന്ധപ്പെട്ട അപശകുനങ്ങൾ (അരുന്ധതി-ധ്രുവം കാണാതിരിക്കുക, പകലിൽ നക്ഷത്രദർശനം, മേഘമില്ലാതെ മിന്നൽ), ഛായാവികാരം, ദേഹഗന്ധം, ഇന്ദ്രിയക്ഷയം, അപ്രതീക്ഷിത സ്ഥൂലത-കൃശത, കൂടാതെ സ്വപ്നചിഹ്നങ്ങൾ (ദക്ഷിണദിശയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകൽ, അശുഭ സ്ത്രീരൂപം, കുഴിയിൽ വീഴൽ, ആയുധധാരി കൃഷ്ണപുരുഷൻ) എന്നിവ വഴി ആയുസ്സുക്ഷയകാലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഉപായം—കാലം അടുത്താൽ ശോകം ഉപേക്ഷിച്ച് ശുദ്ധനായി ഏകാന്ത സമദേശത്ത് ഇരുന്ന് മഹേശ്വരനെ നമസ്കരിക്കണം; നിർവാത ദീപശിഖപോലെ സ്ഥിരനായി ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം ചെയ്ത് ശുക്ലധ്യാനം ചെയ്യണം. പിന്നെ ഓങ്കാരയോഗത്തിന്റെ ത്രിമാത്ര (അ-ഉ-മ), പ്ലുതമാത്ര, അമാത്ര ‘ശിവപദം’ എന്നിവയുടെ തത്ത്വനിരൂപണം; പ്രണവം ധനുസ്സും ആത്മാവ് ശരവും ലക്ഷ്യം ബ്രഹ്മം/ശിവപദവും എന്നു പറയുന്നു. അവസാനം മരണക്ഷണത്തിൽ പ്രണവധ്യാനം, രുദ്രനമസ്കാരം, അവിമുക്ത/ശ്രീപർവതാദി ക്ഷേത്രബന്ധിത മോക്ഷമാർഗം, ശിവസായുജ്യപ്രതിജ്ഞ എന്നിവ വരുന്നു.
Adhyaya 92
अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य — काशी-वाराणसी में मोक्ष, लिङ्ग-तीर्थ-मानचित्र, और उपासना-विधि
ഋഷിമാർ സൂതനോട് അവിമുക്തക്ഷേത്രം (കാശി/വാരാണസി) മഹിമ വിശദീകരിക്കണമെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. സൂതൻ ശിവൻ പാർവതിയോടുകൂടെ വരിക, അവിമുക്തേശ്വരന്റെ പ്രാകട്യം, ദിവ്യോദ്യാനവും പവിത്രാന്തരീക്ഷവും കവിതാഭാവത്തോടെ വർണ്ണിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ പാർവതിയോട് ക്ഷേത്രരഹസ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു—അവിമുക്തം തന്റെ നിത്യപുരി, മറ്റു മഹാതീർത്ഥങ്ങളെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം; ഇതിന്റെ പരിധിയിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ ധർമ്മത്തെ അവഗണിച്ചവർക്കും ലോകാസക്തർക്കും പോലും നിശ്ചയമായി മോക്ഷം ലഭിക്കും. പിന്നെ ഗോപ്രേക്ഷക, ഹിരണ്യഗർഭ, സ്വർലിംഗേശ്വര, സംഗമേശ്വര, മധ്യമേശ്വര, ശുക്രേശ്വര, വ്യാഘ്രേശ്വര, ജംബുകേശ്വര, ശൈലേശ്വര മുതലായ പ്രധാന ലിംഗ-തീർത്ഥങ്ങളുടെ പട്ടികയും അവയുടെ താരകഫലങ്ങളും പറയുന്നു. അഭിഷേകം (മഹാസ്നാനവിധികളോടെ), ബില്വ-പുഷ്പാർച്ചന, നൈവേദ്യം, ജാഗരണം, പ്രദക്ഷിണ, രുദ്രബീജവും പഞ്ചാക്ഷരവും ജപിക്കൽ എന്നിവ ശിവൻ നിർദ്ദേശിച്ച് ശിവസായുജ്യം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. അവസാനം പാർവതിയുടെ പൂജയും സൂതന്റെ ഫലശ്രുതിയും കാശികേന്ദ്രിത ശൈവാചാരത്തിന്റെ പുണ്യം ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Adhyaya 93
अन्धकानुग्रहः—शूलारोपणं, रुद्रस्मरण-फलम्, तथा गाणपत्य-प्रदानम् (अध्याय 93)
ഋഷികൾ ചോദിക്കുന്നു—മന്ദരത്തിലെ ചാരുകന്ദരത്തിൽ ദമിതനായ അന്ധകൻ മഹേശ്വരനിൽ നിന്ന് ‘ഗാണപത്യം’ എങ്ങനെ നേടി? സൂതൻ പശ്ചാത്തലം പറയുന്നു—ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം കൊണ്ട് അവധ്യനായ അന്ധകൻ ത്രിലോകം ജയിച്ച് ഇന്ദ്രനെ ഭീതിപ്പെടുത്തി. ദേവഗണം നാരായണനെ മുൻനിർത്തി മന്ദരത്തിൽ ശരണം പ്രാപിച്ച് ശിവനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ശിവൻ ഗണേശ്വരന്മാരോടൊപ്പം അന്ധകന്റെ മുന്നിൽ ചെന്നു അസുരസമൂഹത്തെ ഭസ്മമാക്കി ശൂലത്തോടെ അന്ധകനെ കുത്തിവെക്കുന്നു. ശൂലാഗ്രത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ അന്ധകന്റെ ഉള്ളിൽ സാത്ത്വികഭാവം ഉണരുന്നു; രുദ്രസ്മരണയുടെ മഹത്വം ഗ്രഹിച്ച് ശിവസ്തുതി ചെയ്യുന്നു. കരുണാമയ നീലലോഹിത ശിവൻ വരം ചോദിക്കുവാൻ പറയുന്നു; അന്ധകൻ ‘ദുർലഭ ശ്രദ്ധ’ യാചിക്കുന്നു. ശിവൻ അവന് ശ്രദ്ധയും ‘ഗാണപത്യം’ പദവിയും നൽകുന്നു; ദേവന്മാർ ആ പ്രതിഷ്ഠയുടെ സാക്ഷികളാകുന്നു. ദമനത്തേക്കാൾ ശിവാനുഗ്രഹം ശരണാഗതജീവനെ രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുന്നതാണ് പ്രധാനമെന്ന് ഈ കഥ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
Adhyaya 94
अन्धक-हिरण्याक्ष-प्रसङ्गः, वराहावतारः, दंष्ट्राभूषणं च
ഋഷിമാർ മൂന്ന് ബന്ധമുള്ള കാര്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു—അന്ധകന്റെ പിതാവായി ഹിരണ്യാക്ഷന്റെ സ്വരൂപം, വിഷ്ണുവിന്റെ കൈകളാൽ അവന്റെ വധം, കൂടാതെ വരാഹന്റെ ദംഷ്ട്ര മഹാദേവന്റെ ഭൂഷണമാകുന്ന ദൈവതത്ത്വം. സൂതൻ പറയുന്നു—ഹിരണ്യകശിപുവിന്റെ സഹോദരൻ ഹിരണ്യാക്ഷൻ ദേവന്മാരെ ജയിച്ച് ഭൂമിയെ ബന്ധിച്ച് രസാതലത്തിലേക്ക് വലിച്ചിഴക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ ആർതപ്രാർത്ഥന കേട്ട് വിഷ്ണു യജ്ഞ-വരാഹരൂപം ധരിച്ചു ദംഷ്ട്രാഗ്രത്തോടെ ദൈത്യനെ സംഹരിച്ച് ഭൂദേവിയെ ഉയർത്തി ലോകക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ വരാഹനെ ധർത്താവ്, രക്ഷകൻ, ജഗദാധാരം എന്നു പറഞ്ഞു ദീർഘസ്തുതി അർപ്പിക്കുന്നു. വിഷ്ണു പോയശേഷം ദംഷ്ട്രയുടെ ഭാരത്തിൽ പീഡിതയായ ഭൂമി അത് അവിടെ വിട്ടുപോകുന്നു; ശിവൻ (ഭവൻ) യാദൃച്ഛികമായി കണ്ടു അത് സ്വീകരിച്ച് വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ഭൂഷണമായി ധരിക്കുന്നു. ഇത് വെറും കഥാവിവരം അല്ല, പരമേശ്വരന്റെ മോക്ഷദായക ലീലയുടെ സൂചനയാണെന്ന് അധ്യായം വ്യക്തമാക്കുന്നു; തുടർന്ന് ശിവചിഹ്നങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യം ഭക്തിക്കും വിപ്രമുക്തിക്കും എങ്ങനെ ഉപകരിക്കുന്നുവെന്ന് പ്രസംഗം തുടരും.
Adhyaya 95
Varaha-Pradurbhava Context: Prahlada’s Bhakti, Narasimha’s Ugra-Form, and Shiva’s Sharabha Intervention
ഋഷികൾ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—നരസിംഹൻ ഹിരണ്യകശിപുവിനെ എങ്ങനെ വധിച്ചു? സൂതൻ പ്രഹ്ലാദന്റെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ നാരായണഭക്തി വിവരിക്കുന്നു; അതിൽ കോപിച്ച ഹിരണ്യകശിപു പലവിധത്തിൽ പ്രഹ്ലാദനെ കൊല്ലാൻ കല്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ദിവ്യരക്ഷയാൽ എല്ലാം പരാജയപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് വിഷ്ണു നരസിംഹരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ക്ഷുരധാര നഖങ്ങളാൽ ഹിരണ്യകശിപുവിനെ സംഹരിക്കുന്നു; പക്ഷേ നരസിംഹന്റെ ഭീകരഗർജ്ജനവും അതിരില്ലാത്ത ബഹുരൂപ തേജസ്സും ത്രിലോകങ്ങളെ നടുക്കി ദേവന്മാരെയും ജീവികളെയും ഭീതിയിലാഴ്ത്തുന്നു. ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മാതീത പരമതത്ത്വവും അവതാരങ്ങളുടെ മൂലകാരണമെന്നുമാക്കി സ്തുതിക്കുന്നു; എന്നിരുന്നാലും ശാന്തി വരില്ല. അതിനാൽ ബ്രഹ്മാവും ദേവന്മാരും മന്ദരപർവതത്തിൽ മഹാദേവന്റെ ശരണം തേടുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് വിപുലമായ രുദ്രസ്തുതിയിൽ ശിവനെ കാലകാലൻ, സർവരൂപൻ, അന്തകൻ, അന്തര്യാമി എന്നീ നാമങ്ങളാൽ വന്ദിക്കുന്നു. ശിവൻ അഭയം നൽകി ശരഭരൂപം ധരിച്ചു നരസിംഹന്റെ ഉഗ്രശക്തി ശമിപ്പിക്കുന്നു; നരസിംഹൻ ശാന്തനാകുകയും ലോകക്രമം പുനഃസ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ ശൈവസ്തവം പാരായണം/ശ്രവണം രുദ്രലോകപ്രാപ്തിയും രുദ്രസാന്നിധ്യാനന്ദവും നൽകുന്നു.
Adhyaya 96
अध्याय ९६: शरभ-प्रादुर्भावः, नृसिंह-दर्पशमनम्, विष्णोः शिवस्तुतिः, फलश्रुति
ഋഷികൾ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—മഹാദേവൻ ‘ശരഭ’ എന്ന അതിഘോര വികൃതരൂപം എങ്ങനെ ധരിച്ചു? സൂതൻ പറയുന്നു—ദേവന്മാരുടെ പ്രാർത്ഥനപ്രകാരം ശിവൻ നൃസിംഹന്റെ ഉഗ്രതേജസ്സും ദർപ്പവും ശമിപ്പാൻ വീരഭദ്രനെ നിയോഗിക്കുകയും ഭൈരവസ്വരൂപം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. വീരഭദ്രൻ അവതാരപരമ്പര ഓർമ്മിപ്പിച്ച് നൃസിംഹനെ ശാന്തിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും, അഹങ്കാരത്താൽ നൃസിംഹൻ സംഹാരപ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ശിവതേജസ് ശരഭരൂപമായി പ്രകടമായി, പക്ഷാഘാതാദികളാൽ നൃസിംഹബലം നശിക്കുന്നു. പരവശനായ വിഷ്ണു ശിവനെ അഷ്ടോത്തരശതനാമഭാവത്തിൽ സ്തുതിച്ച് ‘യദാ യദാ മമ അജ്ഞാനം അഹങ്കാരദൂഷിതം’ എന്നു ശമനപ്രാർത്ഥന ചെയ്യുന്നു. ദേവന്മാരും സദാശിവപരതത്ത്വം സ്തുതിക്കുന്നു; അവസാനം പാഠശ്രവണഫലം—വിഘ്നനാശം, വ്യാധിശമനം, ശാന്തി, ശിവജ്ഞാനപ്രകാശം—എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Adhyaya 97
शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः (जलन्धरविमर्दनम्)
നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ ഋഷികൾ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—ജടാമൗലി, ഭഗനേത്രഹര ഹരൻ ജലന്ധരനെ എങ്ങനെ വധിച്ചു? സൂതൻ പറയുന്നു: ജലമണ്ഡലത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ജലന്ധരൻ തപോബലത്താൽ മഹാപരാക്രമം നേടി; ദേവ-ഗന്ധർവ-യക്ഷ-രാക്ഷസന്മാരെയും ബ്രഹ്മാവിനെയും ജയിച്ച് വിഷ്ണുവുമായി ദീർഘയുദ്ധം നടത്തി, വിഷ്ണുവിനെയും പരാജയപ്പെടുത്തി ശങ്കരനെ ‘അജിത’ എന്നു വെല്ലുവിളിച്ചു. ബ്രഹ്മവചനസംരക്ഷണത്തിനും ലോകസംരക്ഷണധർമ്മത്തിനുമായി ശിവൻ നന്ദിയും ഗണങ്ങളും സഹിതം യുദ്ധം സ്വീകരിച്ചു. അഹങ്കാരത്തോടെ ജലന്ധരൻ തന്റെ ബലഗർവ്വം (ഇന്ദ്രാദികളുടെ നിഗ്രഹം, ഗംഗാനിരോധം, ഗരുഡബന്ധനം, സ്ത്രീഹരണം മുതലായവ) പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ശിവൻ നേത്രാഗ്നിയാൽ അവന്റെ രഥം ദഹിപ്പിച്ച്, പാദാംഗുഷ്ഠംകൊണ്ട് സമുദ്രത്തിൽ രഥചക്രം നിർമ്മിച്ച് ദൈത്യനെ യുദ്ധത്തിന് ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു. ജലന്ധരൻ സുദർശനസദൃശ ചക്രം പിടിക്കാനൊരുങ്ങുമ്പോൾ അതേ ചക്രം അവനെ രണ്ടായി ഛേദിച്ച് വീഴ്ത്തുന്നു; അവന്റെ രക്തം രുദ്രനിയോഗത്താൽ മാംസസദൃശമായി ‘രക്തകുണ്ഡം’ പോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു. ദേവന്മാർ ജയഘോഷം ചെയ്യുന്നു; ഫലശ്രുതി—‘ജലന്ധരവിമർദനം’ പാരായണം/ശ്രവണം/ശ്രാവണം ചെയ്യുന്നവന് ശിവഗണബന്ധിത സിദ്ധിയും ശിവാനുഗ്രഹവും ലഭിക്കുന്നു; നിർണായകം ശിവകൃപയെന്ന ഭാവം ദൃഢമാകുന്നു.
Adhyaya 98
देवैर्विष्णोः शरणागमनम्—शिवलिङ्गस्थापनं, शिवसहस्रनामस्तवः, सुदर्शनचक्रप्रदानं च
ഋഷികൾ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—വിഷ്ണുവിന് മഹേശ്വരനിൽ നിന്ന് സുദർശനചക്രം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? സൂതൻ പറയുന്നു—ദൈത്യർ സർവ്വഭൂതങ്ങളെ പീഡിപ്പിച്ചപ്പോൾ പരാജിത ദേവന്മാർ വിഷ്ണുവിന്റെ ശരണം തേടി, അവനെയാണ് ഏക രക്ഷകനെന്ന് സ്തുതിക്കുന്നു. വിഷ്ണു പറയുന്നു—ജലന്ധരവധത്തിന് ത്രിപുരാരി ശിവൻ നിർമ്മിച്ച ഭയങ്കര രഥാംഗം (ചക്രം) ആവശ്യമാണ്; അതിനാൽ മഹാദേവനെ സമീപിക്കുമെന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നു. ഹിമാലയത്തിലെ പുണ്യശിഖരത്തിൽ വിശ്വകർമ്മ നിർമ്മിച്ച ദിവ്യ ശിവലിംഗം സ്ഥാപിച്ച് സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, പുഷ്പാദികളാൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു; ഭവാദി നാമങ്ങളാൽ അഗ്നിഹോത്രം നടത്തി, വിപുലമായ ശിവസഹസ്രനാമസ്തവം ജപിക്കുന്നു. ശിവൻ പരീക്ഷയ്ക്കായി ഒരു താമര മറയ്ക്കുന്നു; പൂർണ്ണാർപ്പണവ്രതം ഭംഗപ്പെടാതിരിക്കാൻ വിഷ്ണു തന്റെ കണ്ണ് എടുത്ത് അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് അർപ്പിച്ച് ‘പദ്മാക്ഷ’ എന്ന നാമം നേടുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ ജ്വലിക്കുന്ന ഭീകരരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ദേവകാര്യത്തെ ശമിപ്പിച്ച്, സൂര്യപ്രഭ സുദർശനചക്രം ദാനം ചെയ്യുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ അശാന്തിയും അന്യായ ക്ഷമയും ധർമ്മഹാനികരമാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ശിവൻ വരങ്ങൾ നൽകി ദേവാസുരരിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ ഭാവി മഹത്വവും, ഉമാ/ഹൈമവതിയുടെ കൃപയാൽ ബന്ധസാമരസ്യവും പ്രവചിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ സഹസ്രനാമത്തിന്റെ ശ്രവണം-പഠനം-പൂജ മഹായജ്ഞസമ പുണ്യം നൽകുകയും പരമഗതി പ്രാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ജലന്ധരവധത്തിന്റെ തുടർകഥയ്ക്ക് അടിത്തറയാകുന്നു।
Adhyaya 99
विष्णुचक्रलाभो नाम (अर्धनारीश्वर-तत्त्वं, सती-पार्वती-सम्भवः, दक्षयज्ञविनाशः)
ഋഷിമാർ സൂതനോട് ദേവിയുടെ ഉദ്ഭവവും അവളുടെ അചഞ്ചല പതിവ്രതധർമ്മവും വിവരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു—അവൾ എങ്ങനെ സതിയായി, ദക്ഷയജ്ഞം എങ്ങനെ നശിച്ചു, ശംഭുവിന് എങ്ങനെ സമർപ്പിതയായി എന്നിങ്ങനെ. സൂതൻ പരമ്പര (ബ്രഹ്മാ→ദണ്ഡിൻ→വ്യാസ→സൂത) സൂചിപ്പിച്ച് തത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു—ലിംഗം തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ, തമസ്സിനെ അതീതമായ ജ്യോതി; വേദിയോടു ചേർന്നാൽ അത് അർധനാരീശ്വരരൂപത്തിൽ ശിവ-ശക്തിയുടെ ഏകത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ആ ഏകത്വത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ജനിച്ച്, രുദ്രനിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനോപദേശം പ്രാപിക്കുന്നു; സൃഷ്ടി ശിവാധിഷ്ഠിത ചൈതന്യത്തിൽ പ്രവഹിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദക്ഷന്റെ അഹങ്കാരവും ഉമാപതിയോടുള്ള അവമാനവും, സതിയുടെ യോഗാഗ്നിയിൽ ദേഹത്യാഗം, തപസ്സിലൂടെ പാർവതിയായി പുനർജന്മം, ശിവക്രോധത്തിൽ ദക്ഷയജ്ഞത്തിന്റെ അപ്രതീക്ഷിത നാശം എന്നിവ വര്ണിക്കുന്നു. അധ്യായം ശൂന്യമായ യജ്ഞകർമ്മത്തെ വിമർശിച്ച് ദേവാപരാധഫലം, ധർമ്മസ്ഥാപനം, യജ്ഞമാത്രത്തേക്കാൾ ഭക്തി-ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം എന്നിവയ്ക്ക് പീഠികയിടുന്നു।
Adhyaya 100
दक्षयज्ञध्वंसः—वीरभद्रप्रेषणं, देवविष्ण्वोः पराजयः, पुनरनुग्रहः
ഋഷികൾ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—ദധീചിയുടെ വചനത്തിന് ശേഷം മഹേശ്വരൻ വിഷ്ണുവിനെ ജയിച്ചിട്ടും യജ്ഞത്തിൽ എങ്ങനെ പെരുമാറി? സൂതൻ ദക്ഷയജ്ഞപ്രസംഗം വിവരിക്കുന്നു. രുദ്രൻ ദേവന്മാരെയും മുനിഗണങ്ങളെയും ദഹിപ്പിച്ചു; തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് വീരഭദ്രനെ പ്രേഷിച്ചു. വീരഭദ്രൻ രോമജഗണങ്ങളോടൊപ്പം കനഖലിലെ യജ്ഞവാടത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് യൂപാദികളെ ധ്വംസിക്കുകയും ദേവന്മാരുടെ അംഗഭംഗം നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു—ഭഗന്റെ നേത്രോത്പാടനം, പൂഷണന്റെ ദന്തഭംഗം മുതലായവ; ഇന്ദ്രൻ-അഗ്നി-യമാദികളെ പരാജയപ്പെടുത്തുന്നു. വിഷ്ണുവിനോടു ഭീകരസംഗ്രാമം; വിഷ്ണുവിന്റെ യോഗബലത്തിൽ നിന്നുയർന്ന അനേകം ദിവ്യദേഹങ്ങൾ ശമിക്കുന്നു, ചക്രം സ്തംഭിക്കുന്നു. യജ്ഞം മൃഗരൂപത്തിൽ പലയുന്നു; ദക്ഷന്റെ ശിരശ്ഛേദം നടന്ന് അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നു. പിന്നെ ബ്രഹ്മാവ് ക്രോധശമനത്തിന് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു; ശിവൻ വൃഷധ്വജൻ സഗണമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു ഹതദേവന്മാർക്ക് പൂർവ്വവത് ദേഹങ്ങൾ നൽകുകയും ദക്ഷന്റെ ശിരസ് സ്ഥാപിച്ച് വരങ്ങൾ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു; ദക്ഷൻ സ്തുതി ചെയ്ത് ഗണപത്യത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. അധ്യായം യജ്ഞധർമ്മശുദ്ധി, ദേവന്മാരുടെ പുനഃസ്ഥാപനം, ശിവാനുഗ്രഹപ്രധാന ശൈവമാർഗം എന്നിവ സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Adhyaya 101
अध्याय १०१: हैमवती-तपः, तारकवंश-उत्पातः, स्कन्द-प्रत्याशा, मदनदहनम्
ഋഷിമാർ സതീദേവിയുടെ പുനർജന്മകഥ ചോദിക്കുന്നു—ഹിമവത്പുത്രിയായി ഹൈമവതി (ഉമാ/പാർവതി) എങ്ങനെ ജനിച്ചു, ശിവനെ പതിയായി എങ്ങനെ പ്രാപിച്ചു എന്ന്. സൂതൻ പറയുന്നു: ദേവി മേനയുടെ ദേഹം ആശ്രയിച്ച് സ്വേച്ഛയാൽ ഹൈമവതീരൂപത്തിൽ അവതരിച്ചു; ഗിരിരാജൻ സംസ്കാരങ്ങൾ നടത്തി. പന്ത്രണ്ടാം വയസ്സിൽ അവൾ സഹോദരിമാരോടൊപ്പം തപസ്സാരംഭിച്ചു; അപർണാ, ഏകപർണാ, ഏകപാടലാ തുടങ്ങിയ നാമങ്ങളാൽ തപോവ്രതഭേദങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അനന്യഭക്തിയാൽ ശിവാനുഗ്രഹം സുലഭമെന്നത് തെളിയുന്നു. അതേസമയം ദാനവൻ താരകൻ ബ്രഹ്മവരപ്രസാദത്തോടെ ബലം നേടി വിഷ്ണുവിനെയും ജയിച്ചു; ദേവന്മാർ ഭീതിയോടെ ബൃഹസ്പതിയോട് വിലപിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാ ഉപദേശിക്കുന്നു—ഉമാ-ശിവയോഗത്തിൽ നിന്ന് സ്കന്ദൻ ജനിച്ച് താരകവധം ചെയ്യും. ദേവകാര്യസിദ്ധിക്കായി ഇന്ദ്രൻ കാമദേവനെ ശിവ-ഉമാ സംയോഗത്തിനായി നിയോഗിക്കുന്നു; മദൻ രതിയോടും വസന്തനോടും കൂടി ശിവാശ്രമത്തിൽ ചെന്നു ശ്രമിക്കുന്നു, എന്നാൽ ത്ര്യംബകൻ തൃതീയനേത്രാഗ്നിയാൽ അവനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. രതിയുടെ ദുഃഖം കണ്ട ശിവൻ വരം നൽകുന്നു—മദൻ അമൂർത്തനായി നിലകൊണ്ട്, ഭാവിയിൽ വാസുദേവൻ (വിഷ്ണു) സംബന്ധമായ ശാപപ്രസംഗത്തിൽ പുത്രരൂപത്തിൽ വീണ്ടും ലഭിക്കും. ഈ അധ്യായം പാർവതീതപസ്സ്, സ്കന്ദോത്പത്തി, താരകവധം എന്നീ കഥാപ്രവാഹത്തിന് ഭൂമിക ഒരുക്കുകയും, കാമദഹനത്തിലൂടെ ശിവന്റെ വൈരാഗ്യവും ഐശ്വര്യവും പ്രതിപാദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 102
मदनदाहः — पार्वतीतपः, स्वयंवरलीला, देवस्तम्भनं, दिव्यचक्षुर्दानम्
സൂതൻ പറയുന്നു—പാർവതിയുടെ കഠിനതപസ്സാൽ ശിവൻ പ്രസന്നനാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് അവളുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി ലോകത്തെ ചൂടാക്കുന്ന തപസ്സ് നിർത്തണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുകയും, ശിവൻ തന്നെയാകും അവളെ വരിക്കുകയെന്ന് ഉറപ്പുനൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ ദ്വിജരൂപത്തിൽ വന്ന് പാർവതിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് സ്വയംവരത്തിൽ സൗമ്യരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഹിമാലയം സ്വയംവർ പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, നാഗന്മാർ, തത്ത്വങ്ങൾ എന്നിവ സമാഗമിക്കുന്നു. അലങ്കൃതയായ പാർവതിയുടെ മുമ്പിൽ ശിവൻ ബാലനായി അവളുടെ മടിയിൽ കിടക്കുന്നു; ദേവന്മാർ സംശയിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ, അഗ്നി, യമൻ, വരുണൻ, വായു, സോമൻ, കുബേരൻ, ഈശാനൻ, രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, ചക്രധാരി വിഷ്ണുവും വരെ ശിവലീലയിൽ സ്തംഭിതരാകുന്നു; പൂഷണന്റെ പല്ലുകൾ ശിവദൃഷ്ടിയിൽ വീഴുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് സത്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ശിവനെ ബുദ്ധി-അഹങ്കാരത്തിന്റെ മൂലവും, ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണു കൂടാതെ പ്രകൃതി/ദേവിയുടെ ആദികാരണവും ആയി സ്തുതിച്ച് മോഹിത ദേവർക്കായി ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു. ശിവൻ അവരെ മോചിപ്പിച്ച് അത്ഭുത ദിവ്യരൂപം കാണിച്ച് ദർശനത്തിനായി ദിവ്യചക്ഷു നൽകുന്നു; പുഷ്പങ്ങൾ, ദുന്ദുഭികൾ, സ്തോത്രങ്ങൾ, പാർവതിയുടെ മാല എന്നിവയാൽ പൂജിക്കപ്പെടുകയും ശിവന്റെ പരമാധികാരം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
Adhyaya 103
उमास्वयंवरः / भवोद्वाहः, गणसमागमः, अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यम्, तथा विनायक-उत्पत्तिसूचना
സൂതൻ പറയുന്നു—ബ്രഹ്മാവ് കൃതാഞ്ജലിയായി മഹാദേവനോട് വിവാഹാരംഭം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ശിവൻ സമ്മതിച്ച ഉടൻ ബ്രഹ്മാവ് രത്നമയ ദിവ്യനഗരം വിവാഹവേദിയായി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവിടെ ദേവമാതാക്കളും ദേവപത്നിമാരും, നാഗ-ഗരുഡന്മാർ, യക്ഷർ, ഗന്ധർവർ, കിന്നരർ, സമുദ്രങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, മേഘങ്ങൾ, മാസ-വർഷങ്ങൾ, വേദങ്ങൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, യജ്ഞങ്ങൾ, അനവധി അപ്സരസ്സുകൾ എന്നിവരും ഒന്നിക്കുന്നു—ഇത് സ്വകാര്യകർമ്മമല്ല, ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ മഹോത്സവം. ജട, ചന്ദ്രചൂഡ, ത്രിനേത്ര, നീലകണ്ഠ തുടങ്ങിയ ശൈവലക്ഷണങ്ങളോടെ അനന്തമായ ഗണേശ്വരന്മാരും പേരുള്ള ഗണങ്ങളും സമാഗമിക്കുന്നു. വിഷ്ണു അലങ്കൃത ഗിരിജയെ നഗരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന്, രുദ്രന്റെ പാർശ്വങ്ങളിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണുക്കൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; ലോകം രുദ്രരൂപങ്ങളാൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന തത്ത്വവംശം പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഹോതാവായി അഗ്നിസാക്ഷിയിൽ വൈദികമന്ത്രങ്ങളാൽ പ്രദക്ഷിണയും ആഹുതികളും നടത്തി ദിവ്യദമ്പതികളുടെ വിധിപൂർവ്വ സംയോഗം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ നന്ദിയും ഗണങ്ങളും സഹിതം അവിമുക്തക്ഷേത്രമായ കാശിയിലേക്ക് പോകുന്നു. പാർവതി മഹാത്മ്യം ചോദിക്കുമ്പോൾ—അവിമുക്തത്തിൽ പാപക്ഷയം; അവിടെ മരിക്കുന്നവർക്ക് അപുനരാവർത്തി മോക്ഷം എന്നു ശിവൻ പറയുന്നു. അവസാനം, ദൈത്യവിഘ്നങ്ങൾ തടയാനും ദേവകാര്യങ്ങൾ നിർവിഘ്നമാക്കാനും ഗജവക്ത്ര വിനായകൻ പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന പുണ്യോദ്യാനം സൂചിപ്പിച്ച്, വരാനിരിക്കുന്ന കാശീമാഹാത്മ്യവും വിനായകധർമ്മവും മുന്നൊരുക്കുന്നു.
Adhyaya 104
Vighneshvara-Prashna and Deva-Krita Shiva-Stava (Adhyaya 104)
ഋഷികൾ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—ആനമുഖനായ വിനായക ഗണേശ്വരൻ എങ്ങനെ ജനിച്ചു, വിഘ്നങ്ങളിലേക്കുള്ള അവന്റെ അധികാരം എന്തുകൊണ്ട് അത്ര മഹത്താണ്. സൂതൻ ഒരു മഹാകാലസന്ധി വിവരിക്കുന്നു; ഇന്ദ്ര-ഉപേന്ദ്രന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ ദൈത്യപ്രേരിത വിഘ്ന-ഉപദ്രവം തടഞ്ഞ് ധർമ്മസംരക്ഷണത്തിന് മാർഗം തേടുന്നു. ഇവിടെ ‘വിഘ്നം’ വെറും ദുർഭാഗ്യമല്ല, കർമഫലത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന നിയമം; ദേവന്മാർ അവിഘ്നരായി നിലനിൽക്കാനും മനുഷ്യർക്ക് പുത്രലാഭവും കർമസിദ്ധിയും ലഭിക്കാനും ശിവസ്തുതി ചെയ്യുകയും ഗണപ/വിഘ്നേശന്റെ പ്രാദുർഭാവം ഉണ്ടാകുകയും വേണം. തുടർന്ന് ദേവന്മാർ ശിവനെ വിപുലമായി സ്തുതിക്കുന്നു—അവനെ കാലൻ, കാലാഗ്നിരുദ്രൻ, ഓംകാരൻ, വേദങ്ങൾ, പഞ്ചാക്ഷരം, ഗുണാതീത പരതത്ത്വം എന്നിങ്ങനെ ഏകീകരിച്ച്. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഭക്തിയോടെ ഈ ദേവകൃത ശിവസ്തവം പാരായണം ചെയ്യുകയോ ഉപദേശിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ പരമപദം പ്രാപിക്കും; അടുത്തതായി വിഘ്നേശ്വരന്റെ ഉദ്ഭവവും പ്രവർത്തിയും വിശദമാകും।
Adhyaya 105
Devas Praise Śiva; Gaṇeśa Manifests as Vighneśvara and Receives the Primacy of Worship
സൂതൻ പറയുന്നു—ദേവന്മാർ പിനാകധാരിയായ മഹേശ്വര ശിവനെ സമീപിച്ച് നമസ്കരിക്കുമ്പോൾ, ശിവൻ കരുണാദൃഷ്ടിയാൽ അനുഗ്രഹവും വരവും നൽകുന്നു. തങ്ങളുടെ പ്രവർത്തികൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടാൻ, ദേവദ്രോഹികളും യജ്ഞാദി പുണ്യകർമ്മങ്ങളെ ഭംഗപ്പെടുത്തുന്നവരും തടയപ്പെടണമെന്നു അവർ അപേക്ഷിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ശിവൻ ഗണേശ്വര/വിനായക രൂപം ധരിക്കുന്നു; ദേവഗണങ്ങൾ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചെയ്ത് ഗജമുഖനും ആയുധ-ശുഭലക്ഷണസമ്പന്നനുമായ പ്രഭുവിനെ സ്തുതിക്കുന്നു. ദീപ്തമായ ബാലരൂപ ഗണേശൻ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു; ശിവനും അംബികയും അവനെ ആദരിക്കുന്നു. ശിവൻ അവനു ലോകധർമ്മസംരക്ഷണ ചുമതല നൽകുന്നു—അധർമ്മകൃത്യങ്ങളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ദോഷമുള്ള യജ്ഞങ്ങളിൽ, അയോഗ്യ അധ്യാപന-അധ്യയനങ്ങളിൽ, ധർമ്മച്യുതരുടെ പ്രവൃത്തികളിൽ വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കുക; എല്ലായ്പ്രായത്തിലുള്ള ഭക്തരെ സംരക്ഷിക്കുക. അധ്യായം വിഘ്നങ്ങളിലെ ഗണേശന്റെ സർവ്വാധികാരവും ആദ്യപൂജയുടെ പ്രാധാന്യവും സ്ഥാപിക്കുന്നു: അവന്റെ പൂജയില്ലാതെ ശ്രൗത, സ്മാർത്ത, ലൗകിക കർമ്മങ്ങൾ ഫലിക്കില്ല; പൂജയാൽ സിദ്ധിയും മാനവും ലഭിക്കും. ഇതിലൂടെ ശരിയായ മുൻകൃത്യങ്ങളാൽ ധർമ്മം കാത്താൽ മാത്രമേ ലിംഗപൂജ ഫലപ്രദമാകൂ എന്ന ശൈവവിധിന്യായം വ്യക്തമാകുന്നു।
Adhyaya 106
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ഋഷികൾ ശംഭുവിന്റെ നൃത്താരംഭത്തിന്റെ കാരണംയും സ്കന്ദന്റെ അഗ്രജബന്ധപ്പെട്ട പ്രസംഗവും ചോദിക്കുന്നു. സൂതൻ ദാരുകാസുരനെ വർണ്ണിക്കുന്നു—തപസ്സാൽ ശക്തി നേടി അവൻ ദേവന്മാരെയും ദ്വിജന്മാരെയും പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാദികൾ ഉമാപതി ശിവന്റെ ശരണം ചെന്നു ദാരുകവധം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ശിവൻ ഗിരിജയെ പ്രാർത്ഥിക്കുമ്പോൾ, ദേവി ശിവദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഉഗ്രശക്തിരൂപമാകുന്നു. ശിവൻ തൃതീയനേത്രത്തിൽ നിന്ന് കാളി (കാലകണ്ഠി)യെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കാളി ദാരുകനെ വധിച്ചിട്ടും ക്രോധാഗ്നിയാൽ ലോകത്തെ കലക്കുന്നു. അപ്പോൾ ശിവൻ ശ്മശാനത്തിൽ ബാലരൂപമായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ദേവി സ്തന്യം നൽകി കാളിയുടെ ക്രോധം ശമിപ്പിക്കുന്നു. ആ ബാലൻ ക്ഷേത്രപാലനാകുന്നു; അഷ്ടമൂർത്തികളുടെ സൂചനയും ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം സന്ധ്യാകാലത്ത് ശിവൻ പ്രേതഗണങ്ങളോടൊപ്പം താണ്ഡവം ചെയ്യുന്നു; ദേവി നൃത്യാമൃതം പാനം ചെയ്ത് പ്രസന്നയാകുന്നു, ദേവന്മാർ കാളിയെയും പാർവതിയെയും നമസ്കരിക്കുന്നു.
Adhyaya 107
Upamanyu’s Tapas, Shiva’s Indra-Form Test, and the Bestowal of Kshiroda and Gaṇapatya
ഋഷികൾ സൂതനോടു ചോദിക്കുന്നു—ഉപമന്യുവിന് ഗണപത്യവും ക്ഷീരോദം (പാൽസമുദ്രം) എന്ന വരവും എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? സൂതൻ പറയുന്നു—കുട്ടിക്കാലത്ത് പാലിനോടുള്ള അത്യന്തം ആഗ്രഹത്തിൽ ഉപമന്യു അമ്മയോട് ചോദിച്ചു; സമൃദ്ധി മഹാദേവന്റെ മുൻപത്തെ ആരാധനയും ഇപ്പോഴത്തെ കൃപയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അമ്മ പറഞ്ഞു. അതിനാൽ അവൻ ഹിമാലയത്തിൽ ഘോരതപസ്സ് ചെയ്ത് ലോകങ്ങളെ നടുക്കി. കാരണം അറിഞ്ഞ വിഷ്ണു ശിവനെ സമീപിക്കുന്നു; ശിവൻ അനുഗ്രഹിക്കാനാഗ്രഹിച്ചെങ്കിലും ആദ്യം പരീക്ഷിക്കാൻ ഇന്ദ്രരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രരൂപ ശിവൻ വരങ്ങൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് രുദ്രഭക്തി ഉപേക്ഷിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു; ഉപമന്യു പഞ്ചാക്ഷരി ജപിച്ച് വഞ്ചന തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ശിവനിന്ദ മഹാപാപമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവൻ അതർവാസ്ത്രശക്തിയാൽ പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ ശിവൻ തടഞ്ഞ് സ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തി പാൽസമുദ്രവും അന്നാദികളുടെ മഹാസാഗരങ്ങളും പ്രകടമാക്കുന്നു. ശിവ-പാർവതി അവനെ പുത്രസ്നേഹത്തോടെ സ്വീകരിച്ച് അമരത്വം, സ്ഥിരമായ ഗണപത്യ, യോഗൈശ്വര്യം, ബ്രഹ്മവിദ്യ എന്നിവ നൽകുന്നു. അവസാനം അചഞ്ചല വിശ്വാസവും നിത്യസാന്നിധ്യവും അപേക്ഷിച്ച ഭക്തന്റെ അഭ്യർത്ഥന നിറവേറ്റി ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു—ഭക്തി ജ്ഞാനവും മോക്ഷവും ആകുന്ന മാതൃകയായി।
Adhyaya 108
उपमन्युना कृष्णाय पाशुपतज्ञान-प्रदानम् तथा दानविधि-फलश्रुतिः
ഋഷിമാർ സൂതനോട് ചോദിക്കുന്നു—സഹജകർമ്മപ്രസിദ്ധനായ ശ്രീകൃഷ്ണന് ദിവ്യ പാശുപതജ്ഞാനവും പാശുപതവ്രതവും എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? സൂതൻ പറയുന്നു—വാസുദേവൻ സ്വേച്ഛാവതാരനായിട്ടും മനുഷ്യനെപ്പോലെ ദേഹശുദ്ധി നടത്തി ധൗമ്യന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ ഋഷി ഉപമന്യുവിനെ ഭക്തിയോടെ സമീപിച്ച് നമസ്കരിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. ഉപമന്യുവിന്റെ മാത്രം ദൃഷ്ടിയാൽ കൃഷ്ണന്റെ ദേഹ-കർമ്മമലങ്ങൾ നശിച്ചു; ഭസ്മലിപ്തനായ തേജസ്വി ഉപമന്യു തത്ത്വശക്തികളോട് ഏകാത്മനായി പ്രസന്നനായി ദിവ്യ പാശുപതജ്ഞാനം നൽകി. ഒരു വർഷം തപസ്സിന് ശേഷം കൃഷ്ണൻ ഗണങ്ങളോടുകൂടി മഹേശ്വരനെ ദർശിച്ച് സാംബ എന്ന പുത്രവരം നേടി; തുടർന്ന് പാശുപത ഋഷിമാർ അവനോടൊപ്പം യോഗബന്ധത്തിൽ സ്ഥിരമായി. പിന്നെ മോക്ഷോന്മുഖ ദാനവിധി പറയുന്നു—സ്വർണമേഖല, ദണ്ഡാധാരം, വീശുകോൽ, എഴുത്തുപകരണങ്ങൾ, ക്ഷുരം/കത്രിക, പാത്രങ്ങൾ, ലോഹങ്ങൾ മുതലായവ കഴിവനുസരിച്ച് ഭസ്മധാരികളായ പാശുപതയോഗികൾക്ക് ദാനം ചെയ്യണം. ഫലം—പാപക്ഷയം, കുലോന്നതി, രുദ്രപദപ്രാപ്തി; പാരായണം/ശ്രവണം വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തിയും—ശൈവാചാരവും പുരാണീയ മോക്ഷമാർഗവും ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
Read Linga Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.