Adhyaya 16

Verse 1

सूत उवाच अथान्यो ब्रह्मणः कल्पो वर्तते मुनिपुङ्गवाः विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! ബ്രഹ്മാവിന്റെ മറ്റൊരു കല്പവും ഇപ്പോൾ പ്രവഹിക്കുന്നു; അത് ‘വിശ്വരൂപ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം, നാമം തന്നെയെ പരമാദ്ഭുതം.

Verse 2

विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः

സംഹാരം അവസാനിച്ച് ചരാചര ലോകം വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടികാര്യത്തിനായി പുത്രകാമനയോടെ ധ്യാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 3

प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती विश्वमाल्यांबरधरा विश्वयज्ञोपवीतिनी

അപ്പോൾ മഹാനാദത്തോടെ മുഴങ്ങുന്ന വിശ്വരൂപിണി സരസ്വതി പ്രത്യക്ഷയായി—വിശ്വത്തെ മാലയും അംബരവും ആയി ധരിക്കുകയും, വിശ്വയജ്ഞത്തിന്റെ യജ്ഞോപവീതം ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൾ.

Verse 4

विश्वोष्णीषा विश्वगन्धा विश्वमाता महोष्ठिका तथाविधं स भगवान् ईशानं परमेश्वरम्

അവൻ ഭഗവാൻ ഈശാനൻ, പരമേശ്വരൻ—വിശ്വം തന്നെയാണ് അവന്റെ കിരീടം; വിശ്വമാകെ വ്യാപിക്കുന്നതാണ് അവന്റെ സുഗന്ധം; അവൻ വിശ്വമാതാവ്; അവന്റെ മഹോഷ്ഠങ്ങളിൽ നിന്നു സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയ വാക്ക് പ്രകാശിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അവൻ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 5

शुद्धस्फटिकसंकाशं सर्वाभरणभूषितम् अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः

ശുദ്ധസ്ഫടികംപോലെ ദീപ്തമായും സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായും ഉള്ള ആ ദിവ്യരൂപത്തെ മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച്, യോഗയുക്തമായ അന്തഃകരണത്തോടെ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് അവനെ ധ്യാനിച്ചു.

Verse 6

ववन्दे देवमीशानं सर्वेशं सर्वगं प्रभुम् ओमीशान नमस्ते ऽस्तु महादेव नमो ऽस्तु ते

ഞാൻ ദേവനായ ഈശാനനെ വന്ദിക്കുന്നു—അവൻ സർവേശ്വരൻ, സർവ്വവ്യാപി പ്രഭു. ഓ ഈശാനാ, നമസ്കാരം; ഓ മഹാദേവാ, വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.

Verse 7

नमो ऽस्तु सर्वविद्यानाम् ईशान परमेश्वर नमो ऽस्तु सर्वभूतानाम् ईशान वृषवाहन

ഹേ ഈശാന പരമേശ്വരാ, സർവ്വവിദ്യകളുടെ അധിപതേ, നമസ്കാരം. ഹേ ഈശാന വൃഷവാഹനാ, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അന്തര്യാമിയും ആശ്രയവും ആയവനേ, നമസ്കാരം.

Verse 8

ब्रह्मणो ऽधिपते तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे नमो ब्रह्माधिपतये शिवं मे ऽस्तु सदाशिव

ഹേ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അധിപതേ, ബ്രഹ്മൻ തന്നേ, ബ്രഹ്മരൂപനായവനേ, നമസ്കാരം. ബ്രഹ്മാധിപതിക്ക് നമോ നമഃ; ഹേ സദാശിവാ, എനിക്കു ശിവം (മംഗളം) ഉണ്ടാകട്ടെ.

Verse 9

ओङ्कारमूर्ते देवेश सद्योजात नमोनमः प्रपद्ये त्वां प्रपन्नो ऽस्मि सद्योजाताय वै नमः

ഓങ്കാരമൂർത്തിയായ ദേവേശ്വരാ! സദ്യോജാതാ! വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. ഞാൻ നിന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു, ഞാൻ പൂർണ്ണമായി സമർപ്പിതൻ; സദ്യോജാതനു നമഃ.

Verse 10

अभवे च भवे तुभ्यं तथा नातिभवे नमः भवोद्भव भवेशान मां भजस्व महाद्युते

അഭവമായും ഭവമായും ഉള്ള നിനക്കു നമഃ; അതിഭവമല്ലാത്ത നിനക്കു നമഃ. ഹേ ഭവോദ്ഭവ, ഹേ ഭവേശാന, ഹേ മഹാദ്യുതേ! എന്നെ അനുഗ്രഹിക്കേണമേ, നിന്റെ ശരണത്തിൽ സ്വീകരിക്കേണമേ.

Verse 11

वामदेव नमस्तुभ्यं ज्येष्ठाय वरदाय च नमो रुद्राय कालाय कलनाय नमो नमः

വാമദേവരൂപത്തിൽ നിനക്കു നമസ്കാരം; ജ്യേഷ്ഠനും വരദനും ആയ നിനക്കു നമസ്കാരം. രുദ്രനു നമഃ—അവൻ തന്നെയാണ് കാലം, കാലവിഭാഗങ്ങളെ അളന്ന് നിയോഗിക്കുന്ന കലനയും; വീണ്ടും വീണ്ടും നമഃ.

Verse 12

नमो विकरणायैव कालवर्णाय वर्णिने बलाय बलिनां नित्यं सदा विकरणाय ते

ഇന്ദ്രിയാതീതനായ വികരണനു നമഃ; കാലവർണ്ണനായ, സർവ്വവർണ്ണരൂപങ്ങളുടെ അധിപതിക്കു നമഃ. ബലവാന്മാരിലെ ബലം നീ തന്നേ—നിനക്കു നമഃ; നിത്യം, സദാ, ഹേ വികരണ, നിനക്കു നമഃ.

Verse 13

बलप्रमथनायैव बलिने ब्रह्मरूपिणे सर्वभूतेश्वरेशाय भूतानां दमनाय च

ബലത്തിന്റെ അഹങ്കാരം തകർക്കുന്നവനു നമഃ; ബലവാനായ ബ്രഹ്മരൂപിണിക്കു നമഃ. സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഈശ്വരേശ്വരനു നമഃ; ജീവസമൂഹങ്ങളെ (പശുക്കളെ) നിയന്ത്രിച്ച് ശാസിക്കുന്നവനു നമഃ.

Verse 14

मनोन्मनाय देवाय नमस्तुभ्यं महाद्युते वामदेवाय वामाय नमस्तुभ्यं महात्मने

മനസ്സിന് അതീതനായ മഹാതേജസ്സുള്ള ദേവനേ, നമസ്കാരം. ശിവന്റെ ശുഭ-സൗമ്യ വാമദേവ രൂപമായ മഹാത്മാവേ, നമസ്കാരം.

Verse 15

ज्येष्ठाय चैव श्रेष्ठाय रुद्राय वरदाय च कालहन्त्रे नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं महात्मने

നീ ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠനും; രുദ്രൻ, വരദാതാവ്. കാലഹന്താ പ്രഭോ, നമസ്കാരം; മഹാത്മാവേ, വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.

Verse 16

इति स्तवेन देवेशं ननाम वृषभध्वजम् यः पठेत् सकृदेवेह ब्रह्मलोकं गमिष्यति

ഈ സ്തവംകൊണ്ട് അവൻ ദേവേശൻ, വൃഷഭധ്വജനായ ശിവനോട് നമസ്കരിച്ചു. ഇതു ഈ ജീവിതത്തിൽ ഒരിക്കൽ പോലും പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കും.

Verse 17

श्रावयेद्वा द्विजान् श्राद्धे स याति परमां गतिम् एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम्

അല്ലെങ്കിൽ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ദ്വിജന്മാർക്ക് പാരായണം ശ്രവിപ്പിച്ചാൽ അവൻ പരമഗതി പ്രാപിക്കും. ഇങ്ങനെ ധ്യാനലീനനായി അവിടെ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നതായി കാണുന്നു.

Verse 18

उवाच भगवानीशः प्रीतो ऽहं ते किमिच्छसि ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्विशुद्धं महेश्वरम्

ഭഗവാൻ ഈശൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്; നീ എന്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നു?” തുടർന്ന് അവൻ നമസ്കരിച്ചു, വാക്കിൽ പരമശുദ്ധനായ മഹേശ്വരന്റെ സന്നിധിയിൽ എത്തി.

Verse 19

उवाच भगवान् रुद्रं प्रीतं प्रीतेन चेतसा यदिदं विश्वरूपं ते विश्वगौः श्रेयसीश्वरी

ഭഗവാൻ ആനന്ദഭരിതമായ ഹൃദയത്തോടെ പ്രീതനായ രുദ്രനോട് പറഞ്ഞു—“നിന്റെ ഈ വിശ്വരൂപം തന്നെയാണ് ആ വിശ്വഗൗ; അവൾ ശ്രേയസ്സിന്റെ ഈശ്വരി, പരമ മംഗളദായിനിയായ ദേവി.”

Verse 20

एतद्वेदितुमिच्छामि यथेयं परमेश्वर कैषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी

ഹേ പരമേശ്വരാ, ഞാൻ ഇത് അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—ഈ ഭഗവതി ദേവി എങ്ങനെ നാലുകാലും നാലുമുഖവും ഉള്ള രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു?

Verse 21

चतुःशृङ्गी चतुर्वक्त्रा चतुर्दंष्ट्रा चतुःस्तनी चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरूपा कथं स्मृता

അവൾ നാലു ശൃംഗങ്ങളുള്ളവൾ, നാലു മുഖങ്ങളുള്ളവൾ, നാലു ദംഷ്ട്രകളുള്ളവൾ, നാലു സ്തനങ്ങളുള്ളവൾ, നാലു കൈകളുള്ളവൾ, നാലു കണ്ണുകളുള്ളവൾ—ഇങ്ങനെ ‘വിശ്വരൂപാ’ ശക്തിയായി എങ്ങനെ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു?

Verse 22

किंनामगोत्रा कस्येयं किंवीर्या चापि कर्मतः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वृषध्वजः

“അവളുടെ നാമവും ഗോത്രവും എന്ത്? അവൾ ആരുടേതാണ്? അവളുടെ പരാക്രമവും കർമങ്ങളും എന്ത്?” ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് വൃഷധ്വജനായ ദേവദേവൻ ശിവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 23

प्राह देववृषं ब्रह्मा ब्रह्माणं चात्मसंभवम् रहस्यं सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्टिवर्धनम्

ബ്രഹ്മാവ് ദേവവൃഷനോടും ആത്മസംഭവനായ ബ്രഹ്മനോടും പറഞ്ഞു—ഇത് സർവമന്ത്രങ്ങളുടെ രഹസ്യസാരം; ഇത് പാവനവും പുഷ്ടിവർധകവുമാണ്.

Verse 24

शृणुष्वैतत्परं गुह्यम् आदिसर्गे यथा तथा एवं यो वर्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ मतः

ഈ പരമ ഗൂഢ രഹസ്യം കേൾക്കുക—ആദിസൃഷ്ടിയിൽ എങ്ങനെയുണ്ടായിരുന്നുവോ അതുപോലെ തന്നെയാണ് ഈ നിലവിലെ കല്പം പ്രവഹിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഈ കല്പം ‘വിശ്വരൂപം’ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 25

ब्रह्मस्थानमिदं चापि यत्र प्राप्तं त्वया प्रभो त्वत्तः परतरं देव विष्णुना तत्पदं शुभम्

പ്രഭോ! ഇതും ബ്രഹ്മസ്ഥാനമാണ്—നിങ്ങൾ എത്തിയ സ്ഥലം. എന്നാൽ നിങ്ങളേക്കാളും പരമായി, ദേവാ, വിഷ്ണു ആ ശുഭ പരമ പദം പ്രാപിച്ചു.

Verse 26

वैकुण्ठेन विशुद्धेन मम वामाङ्गजेन वा तदाप्रभृति कल्पश् च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम्

അപ്പോൾ എന്റെ ഇടതു ഭാഗത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച വിശുദ്ധ വൈകുണ്ഠം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ആ നിമിഷം മുതൽ ഈ സൃഷ്ടിചക്രം മുപ്പത്തിമൂന്നാം കല്പം എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 27

शतं शतसहस्राणाम् अतीता ये स्वयंभुवः पुरस्तात्तव देवेश तच्छृणुष्व महामते

ദേവേശാ! നിങ്ങള്ക്കുമുമ്പായി നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും സ്വയംഭുവർ (സ്വയംജനിച്ച പ്രജാപതികൾ) കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടുണ്ട്. മഹാമതേ! അതിന്റെ വിവരണം കേൾക്കുക.

Verse 28

आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दत्वे व्यवस्थितः माण्डव्यगोत्रस्तपसा मम पुत्रत्वमागतः

അവനെ ‘ആനന്ദൻ’ എന്നു തന്നെ അറിയുക—ആനന്ദാവസ്ഥയിൽ സ്ഥിരനായവൻ. മാണ്ഡവ്യഗോത്രത്തിന്റെ തപസ്സിനാൽ, എന്റെ അനുഗ്രഹത്തോടെ, എന്റെ പുത്രത്വം അവൻ പ്രാപിച്ചു.

Verse 29

त्वयि योगं च सांख्यं च तपोविद्याविधिक्रियाः ऋतं सत्यं दया ब्रह्म अहिंसा सन्मतिः क्षमा

പ്രഭോ, നിനക്കുള്ളിൽ തന്നെയാണ് യോഗവും സാംഖ്യവും, തപസ്സ്, വിദ്യ, വിധിപൂർവക കർമങ്ങളും നിലകൊള്ളുന്നത്. നിനക്കുള്ളിൽ തന്നെയാണ് ഋതം, സത്യം, ദയ, ബ്രഹ്മം, അഹിംസ, സന്മതി, ക്ഷമ എന്നിവയും വസിക്കുന്നത്.

Verse 30

ध्यानं ध्येयं दमः शान्तिर् विद्याविद्या मतिर्धृतिः कान्तिर्नीतिः प्रथा मेधा लज्जा दृष्टिः सरस्वती

ധ്യാനവും ധ്യേയവും, ദമവും ശാന്തിയും; വിദ്യയും വിദ്യയെ അതിക്രമിക്കുന്ന വിവേകവും; മതി, ധൃതി; കാന്തി, നീതി; പ്രഥ, മേധ; ലജ്ജ, സമ്യക് ദൃഷ്ടി, സരസ്വതി—ഇവയൊക്കെയും (ശിവന്റെ) പ്രകടനങ്ങളാണ്.

Verse 31

तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव प्रसादश् च प्रतिष्ठिताः द्वात्रिंशत्सुगुणा ह्येषा द्वात्रिंशाक्षरसंज्ञया

തൃപ്തി, പുഷ്ടി, ക്രിയ, പ്രസാദം, പ്രതിഷ്ഠ—ഇവയാണ് മുപ്പത്തിരണ്ട് മംഗളഗുണങ്ങൾ. ‘ദ്വാത്രിംശാക്ഷര’ എന്ന (ശൈവ) മന്ത്രസഞ്ജ്ഞയാൽ ഇവ പ്രസിദ്ധം; അതിനാൽ പശുജീവൻ പതിയിലേക്കു തിരിഞ്ഞ് സ്ഥിരമാകുന്നു.

Verse 32

प्रकृतिर्विहिता ब्रह्मंस् त्वत्प्रसूतिर्महेश्वरी विष्णोर्भगवतश्चापि तथान्येषामपि प्रभो

ഹേ ബ്രഹ്മാ, പ്രകൃതി വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; മഹേശ്വരി നിനക്കിൽ നിന്നു പ്രസൂതയായവൾ. അവൾ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനും കാരണരൂപിണി, അതുപോലെ മറ്റുള്ളവർക്കും, പ്രഭോ.

Verse 33

सैषा भगवती देवी मत्प्रसूतिः प्रतिष्ठिता चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृतिर् गौः प्रतिष्ठिता

അവളേ ഭഗവതി ദേവി, എന്നെ പ്രസവിപ്പിക്കുന്ന കാരണമായി പ്രതിഷ്ഠിതയായവൾ. അവൾ ചതുര്മുഖി, ലോകങ്ങളുടെ യോനി; പ്രകൃതിരൂപിണിയായി ‘ഗൗ’പോലെ ആധാരമായി ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 34

गौरी माया च विद्या च कृष्णा हैमवतीति च प्रधानं प्रकृतिश्चैव यामाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

അവൾ ഗൗരീ, മായ, വിദ്യ എന്നു പ്രസിദ്ധ; കൂടാതെ കൃഷ്ണാ, ഹൈമവതീ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. തത്ത്വചിന്തകർ അവളെയേ പ്രധാനം—അഥവാ പ്രകൃതി—എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അവളാൽ പാശബന്ധത്തിൽപ്പെട്ട പശു പതി-അധീനമായ ലീല അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 35

अजामेकां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वप्रजां सृजमानां सरूपाम् अजो ऽहं मां विद्धि तां विश्वरूपं गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्या

ആ ഏക അജയെ അറിയുക—അവൾ ലോഹിത, ശുക്ല, കൃഷ്ണ വർണ്ണങ്ങളുള്ളവൾ—അവ തന്നെ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു വിശ്വപ്രജയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഞാനും അജൻ; എന്നെ ആ വിശ്വരൂപ തത്ത്വമായി അറിയുക. ജാഗ്രതബുദ്ധിയാൽ ഗായത്രി-ഗോവിനെയും വിശ്വരൂപയായി തിരിച്ചറിയുക.

Verse 36

एवमुक्त्वा महादेवः ससर्ज परमेश्वरः ततश् च पार्श्वगा देव्याः सर्वरूपकुमारकाः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് പരമേശ്വരനായ മഹാദേവൻ സൃഷ്ടിയെ വ്യാപിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ദേവിയുടെ പാർശ്വത്തിൽ നിന്ന് സർവ്വരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള കുമാരസ്വരൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 37

जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश् च जज्ञिरे ततस्तेन यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः

അപ്പോൾ യഥോക്തമായി ഉപദേശിച്ച ആ യോഗം മൂലം മഹാതേജസ്സും മഹാബലവും ഉള്ളവർ ജനിച്ചു—ചിലർ ജടാധാരികൾ, ചിലർ മുണ്ഡിതർ, ചിലർ ശിഖാധാരികൾ, ചിലർ അർദ്ധമുണ്ഡിതർ—പാശുപത അനുഷ്ഠാനശക്തിയിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച വൈവിധ്യമാർന്ന ശൈവ തപസ്വി-രൂപങ്ങൾ.

Verse 38

दिव्यवर्षसहस्रान्ते उपासित्वा महेश्वरम् धर्मोपदेशमखिलं कृत्वा योगमयं दृढम्

ആയിരം ദിവ്യവർഷങ്ങൾ പൂർത്തിയായപ്പോൾ, മഹേശ്വരനെ ഉപാസിച്ച്, അദ്ദേഹം സമഗ്ര ധർമ്മോപദേശം നൽകി, യോഗമയമായ ദൃഢ അനുഷ്ഠാനം സ്ഥാപിച്ചു—പാശബന്ധിതനായ പശുവിനെ മോചിപ്പിക്കുന്ന പതി-തത്ത്വത്തിലേക്ക് അഭിമുഖമായത്.

Verse 39

शिष्टाश् च नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम्

ശിഷ്ടരും നിയതാത്മാക്കളും മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ചവരും പരമേശ്വരനായ രുദ്രനിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവന്റെ പ്രസാദത്താൽ പശുഭാവം പതിയിൽ ലയിച്ചു।