Adhyaya 10

Verse 1

सूत उवाच सतां जितात्मनां साक्षाद् द्विजातीनां द्विजोत्तमाः धर्मज्ञानां च साधूनाम् आचार्याणां शिवात्मनाम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! നിങ്ങൾ സത്പുരുഷന്മാർ, ജിതാത്മാക്കൾ, പ്രത്യക്ഷമായി ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജർ; ധർമ്മജ്ഞരായ സാദുക്കളും, അന്തരാത്മ ശിവനിൽ സ്ഥാപിതമായ ആചാര്യന്മാരും ആകുന്നു.

Verse 2

दयावतां द्विजश्रेष्ठास् तथा चैव तपस्विनाम् संन्यासिनां विरक्तानां ज्ञानिनां वशगात्मनाम्

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! ഇത് കരുണാവാന്മാർക്കായി; അതുപോലെ തപസ്വികൾ, സന്ന്യാസികൾ, വിരക്തർ, ജ്ഞാനികൾ, സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച ആത്മാവുള്ളവർ എന്നിവർക്കും ആകുന്നു.

Verse 3

दानिनां चैव दान्तानां त्रयाणां सत्यवादिनाम् अलुब्धानां सयोगानां श्रुतिस्मृतिविदां द्विजाः

ദാനശീലന്മാർക്കും, ദാന്തന്മാർക്കും (സംയമികൾക്കും), ത്രിവിധ സത്യവാദികൾക്കും, അലുബ്ധന്മാർക്കും (ലോഭരഹിതർക്കും), യോഗത്തിൽ ശാസനബദ്ധരായ সাধകർക്കും, ശ്രുതി-സ്മൃതി അറിയുന്ന ദ്വിജന്മാർക്കും (ഇത് അർഹം).

Verse 4

श्रौतस्मार्ताविरुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः सदिति ब्रह्मणः शब्दस् तदन्ते ये लभन्त्युत

ശ്രൗത–സ്മാർത്ത വിധികൾക്ക് വിരോധമില്ലാത്തവരിൽ മഹേശ്വരൻ പ്രസന്നനാകുന്നു. ‘സത്’ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പവിത്രശബ്ദം; সাধനയോ ജീവിതാന്തമോയിൽ അതു ലഭിക്കുന്നവർ പരമസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 5

सायुज्यं ब्रह्मणो याति तेन सन्तः प्रचक्षते दशात्मके ये विषये साधने चाष्टलक्षणे

ആ ശാസ്ത്രീയശീലത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മനോടു സായുജ്യം—പൂർണ്ണ ഏകത്വം—ലഭിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് സന്മാർ ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിക്കുന്നത്. ഇത് ദശാത്മകമായ തത്ത്വവിഷയം; സാധന അഷ്ടലക്ഷണങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുന്നു.

Verse 6

न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः सामान्येषु च द्रव्येषु तथा वैशेषिकेषु च

കോപിക്കാതെയും അത്യധികം ഹർഷിക്കാതെയും ഉള്ളവർ ‘ജിതാത്മ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. സാധാരണ വസ്തുക്കളിലും പ്രത്യേക വസ്തുക്കളിലും അവർ സമഭാവം പാലിക്കുന്നു.

Verse 7

ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद् युक्तास्तस्माद्द्विजातयः वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गादिसुखकारिणः

ബ്രാഹ്മണൻ, ക്ഷത്രിയൻ, വൈശ്യൻ എന്നിവർ തത്തത്ത നിശ്ചിത ശാസ്ത്രീയാനുഷ്ഠാനങ്ങളിൽ യുക്തരായതിനാൽ ‘ദ്വിജർ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. വർണാശ്രമധർമ്മങ്ങളിൽ ശരിയായി സ്ഥാപിതനായവന് ആ ആചാരങ്ങൾ സ്വർഗാദി സുഖങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു.

Verse 8

श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते विद्यायाः साधनात्साधुब्रह्मचारी गुरोर्हितः

ശ്രുതി–സ്മൃതിയിൽ ഉപദേശിച്ച ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നതാൽ ഒരാൾ ‘ധർമ്മജ്ഞൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. വിദ്യാസാധനയാൽ ബ്രഹ്മചാരി സദാചാരിയായിത്തീർന്ന്—ഗുരുഹിതത്തിൽ പ്രവർത്തിച്ച്—ശുദ്ധാചരണത്തിലൂടെ പശു-ജീവനെ പതി ശിവന്റെ അനുഗ്രഹത്തിന് യോഗ്യനാക്കുന്നു.

Verse 9

क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः

വിധിപ്രകാരം നിർദേശിച്ച ക്രിയകളും കർത്തവ്യങ്ങളും സമ്യക്‌മായി ആചരിക്കുന്നതിനാൽ ഗൃഹസ്ഥൻ ‘സാധു’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ വനത്തിൽ തപസ്സിനെ ശാസ്ത്രീയമായി സാധിക്കുന്ന വൈഖാനസ തപസ്വിയും ‘സാധു’ എന്നു സ്മൃതനാണ്.

Verse 10

यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः

യോഗസാധനയിൽ പരിശ്രമിക്കുന്ന യതി ‘സാധു’ എന്നു സ്മൃതനാണ്. അതുപോലെ ആശ്രമധർമ്മങ്ങളെ സമ്യക്‌മായി ആചരിക്കുന്നവരും ‘സാധു’കളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—അത് പശു (ജീവൻ)യെ ശുദ്ധീകരിച്ച് പതി (ശിവ)യിലേക്കു തിരിക്കുന്നു.

Verse 11

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस् तथा धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ

ഇവിടെ ഗൃഹസ്ഥൻ, ബ്രഹ്മചാരി, വാനപ്രസ്ഥൻ, യതി—എല്ലാവരും ആചരണത്തിലൂടെയാണ് നിർവചിക്കപ്പെടുന്നതെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതുപോലെ ‘ധർമ്മ’ ‘അധർമ്മ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളും ഇവിടെ ക്രിയാധിഷ്ഠിതമായ, കർമങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടുന്ന തത്ത്വങ്ങളായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 12

कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविति स्मृतौ धारणार्थे महान् ह्य् एष धर्मशब्दः प्रकीर्तितः

സ്മൃതിയിൽ കർമ്മം രണ്ടു തരമെന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നു—കുശലവും അകുശലവും; അതിനെയാണ് ധർമ്മവും അധർമ്മവും എന്നു വിളിക്കുന്നത്. ‘ധർമ്മ’ എന്ന മഹത്തായ പദം ‘ധാരണ’ എന്ന അർത്ഥത്തിൽ—ധരിച്ച് നിലനിർത്തുന്നതായി—പ്രകീർത്തിതമാണ്.

Verse 13

अधारणे महत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते अत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते

ധാരണം ചെയ്യാതെ മഹത്ത്വം അവകാശപ്പെടുന്നതിനെ ‘അധർമ്മം’ എന്നു പറയുന്നു. ഇവിടെ ആചാര്യർ ധർമ്മത്തെ ഇഷ്ടപ്രാപ്തി നൽകുന്നതായി ഉപദേശിക്കുന്നു—പശു (ജീവൻ)യെ ശ്രേയസ്സിലേക്കും, ഒടുവിൽ പതി (ശിവ)യുടെ അനുഗ്രഹപ്രാപ്തിയിലേക്കും നയിക്കുന്നതായി.

Verse 14

अधर्मश्चानिष्टफलो ह्य् आचार्यैरुपदिश्यते वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः

ആചാര്യന്മാർ ഉപദേശിക്കുന്നത്—അധർമ്മം നിശ്ചയമായും അനിഷ്ടഫലം നൽകുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ പക്വരായവർ ലോഭരഹിതരും ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവരും ദംഭരഹിതരുമാണ്.

Verse 15

सम्यग्विनीता ऋजवस् तानाचार्यान् प्रचक्षते स्वयमाचरते यस्माद् आचारे स्थापयत्यपि

ശ്രേഷ്ഠമായി വിനീതരും നേരുള്ളവരുമായവരെ ആചാര്യന്മാർ എന്നു വിളിക്കുന്നു; കാരണം അവർ സ്വയം സദാചാരം അനുഷ്ഠിക്കുകയും മറ്റുള്ളവരെയും അതിൽ സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 16

आचिनोति च शास्त्रार्थान् आचार्यस्तेन चोच्यते विज्ञेयं श्रवणाच्छ्रौतं स्मरणात्स्मार्तमुच्यते

ശാസ്ത്രാർത്ഥങ്ങളെ സമാഹരിച്ചു ആത്മസാത് ചെയ്യുന്നവൻ അതുകൊണ്ടാണ് ആചാര്യൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. അറിയുക—‘ശ്രൗതം’ ശ്രവണത്തിൽ (വേദശ്രുതി കേൾവിയിൽ) അധിഷ്ഠിതം; ‘സ്മാർതം’ സ്മരണയിൽ (പരമ്പരാസ്മൃതിയിൽ) അധിഷ്ഠിതം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 17

इज्या वेदात्मकं श्रौतं स्मार्तं वर्णाश्रमात्मकम् दृष्ट्वानुरूपमर्थं यः पृष्टो नैवापि गूहति

ഇജ്യാ (പൂജ) വേദാത്മകമാണ്—ശ്രൗത കർമങ്ങളും സ്മാർത ആചാരങ്ങളും—വർണാശ്രമധർമ്മപ്രകാരം ക്രമീകരിച്ചവ. സാഹചര്യോചിതമായ അർത്ഥം കണ്ടറിഞ്ഞ്, ചോദിക്കുമ്പോഴും മറച്ചുവെക്കാത്തവൻ ശിവാരാധനയുടെ ധർമ്മമാർഗം നിലനിർത്തുന്നു.

Verse 18

यथादृष्टप्रवादस्तु सत्यं लैङ्गे ऽत्र पठ्यते ब्रह्मचर्यं तथा मौनं निराहारत्वमेव च

കണ്ടറിഞ്ഞ പരമ്പരപ്രകാരം തന്നെയാണ് ഇവിടെ ഈ ലൈംഗ (ലിംഗ) പുരാണത്തിൽ സത്യമായി പാഠിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്—ബ്രഹ്മചര്യാനുഷ്ഠാനം, മൗനവ്രതം, കൂടാതെ നിരാഹാരത്വം (ഉപവാസം)യും.

Verse 19

अहिंसा सर्वतः शान्तिस् तप इत्यभिधीयते आत्मवत् सर्वभूतेषु यो हितायाहिताय च

അഹിംസ തന്നെയാണ് എല്ലായിടത്തും ശാന്തി; അതേ തപസ്സെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. എല്ലാ ജീവികളെയും ആത്മസമമായി കണ്ട് അവരുടെ ഹിതത്തിനായി പ്രവർത്തിച്ച് അഹിതം ഒഴിവാക്കുന്നവൻ ആ തപസ്സിന്റെ മൂർത്തിയാണ്.

Verse 20

वर्तते त्वसकृद्वृत्तिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं क्रमात्

ഇങ്ങനെ പെരുമാറ്റം വീണ്ടും വീണ്ടും ഈ വഴിയിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ അതേ സമ്പൂർണ്ണ ദയയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ന്യായമാർഗ്ഗത്തിൽ ക്രമമായി ലഭിച്ച ഏറ്റവും പ്രിയമായ ധനം ജീവഹിതത്തിനായി വിനിയോഗിക്കണം—അഭാവവും ദുഃഖവും എന്ന പാശം ശിഥിലമാക്കി, പശു-ആത്മാവിനെ പതി ആയ ശിവനിലേക്കു തിരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്.

Verse 21

तत्तद्गुणवते देयं दातुस्तद्दानलक्षणम् दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम्

യോഗ്യഗുണങ്ങളുള്ള പാത്രത്തിനേ ദാനം നൽകണം; അതാണ് ദാതാവിന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷണം. ദാനം മൂന്നു തരമെന്ന് പറയുന്നു—കനിഷ്ഠം, മധ്യമം, ജ്യേഷ്ഠം—ഭാവവും ശുദ്ധിയും അനുസരിച്ച്.

Verse 22

कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः संविभागस्तु मध्यमः श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः

എല്ലാ ജീവികളോടും കരുണകൊണ്ട് നടക്കുന്ന സമ്യക് സംവിഭാഗം (ന്യായമായ പങ്കിടൽ) മധ്യമ മാർഗമാണ്. ശ്രുതി-സ്മൃതികൾ വിധിച്ച വർണാശ്രമധർമ്മം ഇതുതന്നെ; ഇതിലൂടെ പശു-ജീവൻ ക്രമേണ ശുദ്ധനായി പതി ആയ ശിവനിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.

Verse 23

शिष्टाचाराविरुद्धश् च स धर्मः साधुरुच्यते मायाकर्मफलत्यागी शिवात्मा परिकीर्तितः

ശിഷ്ടരുടെ ആചാരത്തോട് വിരുദ്ധമല്ലാത്തതേ ധർമ്മം എന്നു പറയുന്നു. മായാജന്യ കർമഫലം ത്യജിച്ച് ശിവാത്മഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനെയാണ് സാദുവെന്ന് കീർത്തിക്കുന്നത്.

Verse 24

निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यो युक्तो योगी प्रकीर्तितः असक्तो भयतो यस्तु विषयेषु विचार्य च

സകലാസക്തികളിൽ നിന്നു നിവൃത്തനായ യോഗിയെയാണ് ‘യുക്തൻ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നത്. വിഷയങ്ങളെ പരിചിന്തിച്ച് അവയിലെ ഭയം (ദോഷം) തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അവൻ അനാസക്തനായി നിലകൊള്ളുന്നു; അങ്ങനെ പശു (ജീവൻ) പാശം ശിഥിലപ്പെടുത്തി പതി—ഭഗവാൻ ശിവൻ—വഴി തിരിയുന്നു.

Verse 25

अलुब्धः संयमी प्रोक्तः प्रार्थितो ऽपि समन्ततः आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै

ലോഭരഹിതനെയാണ് യഥാർത്ഥ സംയമി എന്നു പറയുന്നത്. എല്ലാടത്തുനിന്നും അപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടാലും—സ്വകാര്യാർത്ഥമോ പരാർത്ഥമോ—ഇവിടെ അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പുറത്തേക്ക് ഓടുന്നില്ല; അവൻ ജിതേന്ദ്രിയൻ ആകുന്നു.

Verse 26

न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यैव तु लक्षणम् अनुद्विग्नो ह्यनिष्टेषु तथेष्टान्नाभिनन्दति

മിഥ്യയിൽ പ്രവേശിക്കാതിരിക്കുക—അതുതന്നെ ശമം (അന്തര്ശാന്തി) എന്നതിന്റെ ലക്ഷണം. ശമത്തിൽ സ്ഥാപിതനായവൻ അനിഷ്ടങ്ങളിൽ കലങ്ങുന്നില്ല; ഇഷ്ടങ്ങളിലും അതിയായി ആഹ്ലാദിക്കുന്നില്ല; സമചിത്തനായി, ബോധസ്ഥൈര്യത്തിലൂടെ പശു പതി—ശിവൻ—വഴി തിരിയുന്ന പഥത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു.

Verse 27

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

പ്രീതി, താപം, വിഷാദം—ഇവയിൽ നിന്നുള്ള പിന്മാറ്റം തന്നെയാണ് വൈരാഗ്യം (വിരക്തത). ചെയ്തതും ചെയ്യാതിരുന്നതുമായ കർമങ്ങളെല്ലാം ന്യാസമായി വെച്ചൊഴിയുന്നതാണ് സന്ന്യാസം; അതിലൂടെ പശു പാശബന്ധം മുറിച്ച് പതി—ശിവൻ—വഴി പ്രവൃത്തമാകുന്നു.

Verse 28

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते अव्यक्ताद्यविशेषान्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

പുണ്യവും പാപവും—ഇരണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനെ ‘ന്യാസം’ എന്നു പറയുന്നു. അവ്യക്തത്തിൽ ആരംഭിച്ച് അവിശേഷാന്തം വരെ വ്യാപിക്കുന്ന ഈ അചേതന പ്രകൃതി-വികാരത്തിൽ കർത്തൃത്വാഭിമാനം വിട്ട്, ബന്ധനങ്ങൾക്ക് അതീതനായ പതി—ശിവനിൽ വിശ്രമിക്കണം.

Verse 29

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते एवं तु ज्ञानयुक्तस्य श्रद्धायुक्तस्य शङ्करः

ചേതനവും അചേതനവും തമ്മിലുള്ള ഭേദം വിവേചിച്ച് അറിയുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം എന്നു പറയുന്നു. അത്തരം ജ്ഞാനവും ദൃഢശ്രദ്ധയും ഉള്ള ഭക്തനോട് ശങ്കരൻ (പതി) സുലഭനായി പ്രസന്നനാകുന്നു।

Verse 30

प्रसीदति न संदेहो धर्मश्चायं द्विजोत्तमाः किं तु गुह्यतमं वक्ष्ये सर्वत्र परमेश्वरे

ഈ ധർമ്മം കൃപ ഉറപ്പായി നൽകുന്നു—സന്ദേഹമില്ല, ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ പരമ ഗുഹ്യോപദേശം പറയുന്നു: എല്ലായിടത്തും പരമേശ്വരൻ ശിവൻ തന്നെയാണ് അന്തര്യാമി പതി, ബന്ധനാതീത ആശ്രയം.

Verse 31

भवे भक्तिर्न संदेहस् तया युक्तो विमुच्यते अयोग्यस्यापि भगवान् भक्तस्य परमेश्वरः

സംസാരത്തിൽ ഭക്തിയേ ഉറപ്പ്—സന്ദേഹമില്ല. ആ ഭക്തിയോടെ യുക്തനായവൻ വിമുക്തനാകുന്നു. മറ്റെന്തായാലും അയോഗ്യനായാലും, സത്യഭക്തനാകുമ്പോൾ ഭഗവാൻ പരമേശ്വരൻ സുലഭനാകുന്നു।

Verse 32

प्रसीदति न संदेहो निगृह्य विविधं तमः ज्ञानमध्यापनं होमो ध्यानं यज्ञस्तपः श्रुतम्

സന്ദേഹമില്ല: വിവിധ രൂപത്തിലുള്ള തമസ് (അജ്ഞാനം) നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ പ്രഭു പ്രസന്നനാകുന്നു—ജ്ഞാനത്തിലൂടെ, ശാസ്ത്രോപദേശത്തിലൂടെ, ഹോമത്തിലൂടെ, ധ്യാനത്തിലൂടെ, യജ്ഞത്തിലൂടെ, തപസ്സിലൂടെ, ശ്രുതി-ശ്രവണത്തിലൂടെ.

Verse 33

दानमध्ययनं सर्वं भवभक्त्यै न संशयः चान्द्रायणसहस्रैश् च प्राजापत्यशतैस् तथा

എല്ലാ ദാനവും എല്ലാ അധ്യയനവും—സന്ദേഹമില്ല—ഭവൻ (ശിവൻ) പ്രതിയുള്ള ഭക്തിക്കായാണ്. കൂടാതെ ഈ ഭക്തി ആയിരം ചാന്ദ്രായണങ്ങളും നൂറ് പ്രാജാപത്യ വ്രതങ്ങളുംക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നു।

Verse 34

मासोपवासैश्चान्यैर्वा भक्तिर्मुनिवरोत्तमाः अभक्ता भगवत्यस्मिंल् लोके गिरिगुहाशये

ഹേ മുനിവരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, മാസോപവാസമോ മറ്റു വ്രതാചരണങ്ങളോ വഴിയും ഭക്തി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ ലോകത്തിൽ ഗിരി-ഗുഹാവാസിയായ ഭഗവാൻ ശിവനോടു അഭക്തരായവർ യഥാർത്ഥ ഭക്തിയില്ലാത്തവരായിത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 35

पतन्ति चात्मभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते भक्तानां दर्शनादेव नृणां स्वर्गादयो द्विजाः

സ്വയംഭോഗത്തിനായി വിഷയങ്ങളിൽ പതിക്കുന്നവർ ബന്ധിതരാകുന്നു; എന്നാൽ ഭക്തൻ സത്യമായ ഭാവത്താൽ തന്നെ മോചിതനാകുന്നു। ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ശിവഭക്തരുടെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യർക്കു സ്വർഗ്ഗാദി ശുഭഗതികൾ ലഭിക്കുന്നു; കാരണം ഭക്തി പാശം ശിഥിലമാക്കി പശുവിനെ പതിയായ പ്രഭുവിലേക്കു തിരിക്കുന്നു।

Verse 36

न दुर्लभा न सन्देहो भक्तानां किं पुनस् तथा ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां तथान्येषामपि स्थितिः

ഭക്തർക്കു അവന്റെ കൃപ ദുർലഭമല്ല, സംശയത്തിനും ഇടമില്ല। അങ്ങനെ ഇരിക്കെ ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ഇന്ദ്രൻ എന്നിവർക്കു അതെത്രയും കൂടുതൽ നിശ്ചയം; മറ്റു എല്ലാവർക്കും ലഭിക്കുന്ന സ്ഥിതിയും അതുപോലെ തന്നെയാണ്।

Verse 37

भक्त्या एव मुनीनां च बलसौभाग्यमेव च भवेन च तथा प्रोक्तं सम्प्रेक्ष्योमां पिनाकिना

ഭക്തിയാൽ മാത്രമേ മുനികൾക്ക് ബലവും സൗഭാഗ്യവും ലഭിക്കൂ. ഉമയെ ദർശിച്ച് പിനാകധാരിയായ ഭവൻ (ശിവൻ) ഇതേവിധം പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 38

देव्यै देवेन मधुरं वाराणस्यां पुरा द्विजाः अविमुक्ते समासीना रुद्रेण परमात्मना

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, പുരാതനകാലത്ത് വാരാണസിയിലെ അവിമുക്ത ക്ഷേത്രഭൂമിയിൽ പരമാത്മാവായ രുദ്രദേവൻ ദേവിയോടു മധുരവും പാവനവുമായ ഉപദേശം അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 39

रुद्राणी रुद्रमाहेदं लब्ध्वा वाराणसीं पुरीम् श्रीदेव्युवाच केन वश्यो महादेव पूज्यो दृश्यस्त्वमीश्वरः

പുണ്യമായ വാരാണസി നഗരി പ്രാപിച്ച ശേഷം രുദ്രാണി രുദ്രനോട് പറഞ്ഞു— “ഹേ മഹാദേവാ! ഏത് ഉപായത്താൽ നിങ്ങൾ പ്രസന്നനായി വശ്യനാകുന്നു? ഏത് വിധത്തിൽ നിങ്ങളെ പൂജിക്കണം? ഹേ ഈശ്വരാ, നിങ്ങൾ എങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷദർശനം നൽകുന്നു?”

Verse 40

तपसा विद्यया वापि योगेनेह वद प्रभो सूत उवाच निशम्य वचनं तस्यास् तथा ह्यालोक्य पार्वतीम्

“ഹേ പ്രഭോ, ഇവിടെ പറയുക— തപസ്സിനാലോ, വിദ്യയാലോ, അല്ലെങ്കിൽ യോഗത്താലോ (പരമസിദ്ധി ലഭിക്കുമോ)?” സൂതൻ പറഞ്ഞു— അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അതുപോലെ പാർവതിയെ നോക്കി (ഭഗവാൻ മറുപടി പറയാൻ ഒരുങ്ങി)।

Verse 41

आह बालेन्दुतिलकः पूर्णेन्दुवदनां हसन् स्मृत्वाथ मेनया पत्न्या गिरेर्गां कथितां पुरा

അപ്പോൾ നെറ്റിയിൽ അർദ്ധചന്ദ്രചിഹ്നം ധരിച്ച ഭഗവാൻ, പൂർണ്ണചന്ദ്രസമമായ മുഖമുള്ള ദേവിയെ നോക്കി പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു— പർവതപത്നി മേന മുമ്പ് പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഓർത്തുകൊണ്ട്।

Verse 42

चिरकालस्थितिं प्रेक्ष्य गिरौ देव्या महात्मनः देवि लब्धा पुरी रम्या त्वया यत्प्रष्टुमर्हसि

പർവതത്തിൽ ദീർഘകാലം നിലകൊണ്ട മഹാത്മയായ ദേവിയെ നോക്കി (ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു)— “ദേവി, നീ മനോഹരമായ ഒരു പുരി പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇനി നീ ചോദിക്കേണ്ടതെന്ന് തോന്നുന്നതെല്ലാം ചോദിക്ക.”

Verse 43

स्थानार्थं कथितं मात्रा विस्मृतेह विलासिनि पुरा पितामहेनापि पृष्टः प्रश्नवतां वरे

“ഹേ വിലാസിനീ! ‘സ്ഥാന’ത്തിന്റെ അർത്ഥം മാതാവ് മുമ്പ് പറഞ്ഞത് നീ ഇവിടെ മറന്നിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ വീണ്ടും പറയുന്നു— ഈ ചോദ്യം പൂർവ്വം പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവും, ചോദിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി, എന്നോടു ചോദിച്ചിരുന്നു।”

Verse 44

यथा त्वयाद्य वै पृष्टो द्रष्टुं ब्रह्मात्मकं त्वहम् श्वेते श्वेतेन वर्णेन दृष्ट्वा कल्पे तु मां शुभे

ഹേ ശുഭേ! ഇന്ന് നീ എന്നെ ബ്രഹ്മാത്മസ്വരൂപമായി ദർശിക്കണമെന്നു ചോദിച്ചതുപോലെ, മുൻകല്പത്തിൽ ശ്വേതകല്പത്തിൽ നീ എന്നെ ദീപ്തമായ ശ്വേതവർണ്ണ ദിവ്യരൂപത്തിൽ ദർശിച്ചിരുന്നു।

Verse 45

सद्योजातं तथा रक्ते रक्तं वामं पितामहः पीते तत्पुरुषं पीतम् अघोरे कृष्णमीश्वरम्

പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ) പറഞ്ഞു—രക്തത്തിൽ സദ്യോജാതൻ രക്തവർണ്ണൻ; വാമൻ ഇടത്തുഭാഗത്ത്; പീതത്തിൽ തത്പുരുഷൻ പീതവർണ്ണൻ; അഘോരത്തിൽ ഈശ്വരൻ കൃഷ്ണവർണ്ണൻ—ഇങ്ങനെ വർണ്ണഭേദങ്ങളാൽ ഈശ്വരരൂപങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമാകുന്നു।

Verse 46

ईशानं विश्वरूपाख्यो विश्वरूपं तदाह माम्

അപ്പോൾ ‘വിശ്വരൂപ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ അവൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു—“ഈശാനൻ തന്നെയാണ് വിശ്വരൂപം”; ഇങ്ങനെ ഈശാനൻ (ശിവൻ) സർവ്വവ്യാപിയായ വിശ്വരൂപമെന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചു।

Verse 47

पितामह उवाच वाम तत्पुरुषाघोर सद्योजात महेश्वर दृष्टो मया त्वं गायत्र्या देवदेव महेश्वर केन वश्यो महादेव ध्येयः कुत्र घृणानिधे

പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാ) പറഞ്ഞു—ഹേ മഹേശ്വരാ! വാമ, തത്പുരുഷ, അഘോര, സദ്യോജാത—ഹേ ദേവദേവ മഹേശ്വരാ! ഗായത്രിയുടെ ശക്തിയാൽ ഞാൻ നിന്നെ ദർശിച്ചു. ഹേ മഹാദേവാ, ഏത് മാർഗ്ഗത്തിൽ നീ പ്രസന്നനായി അനുകൂലനാകുന്നു? ഹേ കരുണാനിധേ, നിന്നെ എവിടെ ധ്യാനിക്കണം?

Verse 48

दृश्यः पूज्यस् तथा देव्या वक्तुमर्हसि शङ्कर श्रीभगवानुवाच अवोचं श्रद्धयैवेति वश्यो वारिजसंभव

“ഹേ ശങ്കരാ! ദേവിക്ക് (പ്രഭുവിനെ) എങ്ങനെ ദർശിക്കാനും പൂജിക്കാനും എന്നത് നീ പറയേണ്ടതാണ്.” ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ മുമ്പേ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു—ശ്രദ്ധയാൽ മാത്രം. ആ ശ്രദ്ധയാൽ കമലജനായ (ബ്രഹ്മാ) പോലും അനുകൂലനാകുന്നു.”

Verse 49

ध्येयो लिङ्गे त्वया दृष्टे विष्णुना पयसां निधौ पूज्यः पञ्चास्यरूपेण पवित्रैः पञ्चभिर्द्विजैः

നീ ലിംഗം ദർശിച്ചപ്പോൾ—ജലനിധിയായ സമുദ്രത്തിൽ വിഷ്ണു ഒരിക്കൽ കണ്ടതുപോലെ—ആ ലിംഗത്തെ ധ്യാനിക്കണം. അത് പഞ്ചാസ്യ പ്രഭുരൂപത്തിൽ, അഞ്ചു പരിശുദ്ധ ദ്വിജരുടെ ശുദ്ധ സേവനത്തോടെ പൂജ്യമാണ്.

Verse 50

भव भक्त्याद्य दृष्टो ऽहं त्वयाण्डज जगद्गुरो सो ऽपि मामाह भावार्थं दत्तं तस्मै मया पुरा

ഹേ ഭവ (ശിവ), ഭക്തിയാൽ ഇന്ന് ഞാൻ നിന്നെ ദർശിച്ചു. ഹേ അണ്ഡജ (ബ്രഹ്മാ), ഹേ ജഗദ്ഗുരോ—അവനും എന്നോടു പറഞ്ഞു: “ഞാൻ അവനു പണ്ടേ നൽകിയ ഭാവാർത്ഥം ഇതുതന്നെ.”

Verse 51

भावं भावेन देवेशि दृष्टवान्मां हृदीश्वरम् तस्मात्तु श्रद्धया वश्यो दृश्यः श्रेष्ठगिरेः सुते

ഹേ ദേവേശി, ഭാവത്തെ ഭാവത്തോടെ ചേർത്ത് നീ എന്നെ—ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഈശ്വരനെ—ദർശിച്ചു. അതിനാൽ, ഹേ ശ്രേഷ്ഠഗിരിയുടെ പുത്രി, ശ്രദ്ധയാൽ ഞാൻ വശനാകുന്നു; ഭക്തർക്കു സത്യമായും ദൃശ്യമാകുന്നു.

Verse 52

पूज्यो लिङ्गे न संदेहः सर्वदा श्रद्धया द्विजैः श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं हुतं तपः

സംശയമില്ല: ലിംഗം എപ്പോഴും പൂജ്യമാണ്; ദ്വിജർ ശ്രദ്ധയോടെ നിത്യവും പൂജിക്കണം. ശ്രദ്ധ തന്നെയാണ് പരമ സൂക്ഷ്മധർമ്മം; ശ്രദ്ധ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനം, ഹോമാർപ്പണം, തപസ്സും.

Verse 53

श्रद्धा स्वर्गश् च मोक्षश् च दृश्यो ऽहं श्रद्धया सदा

ശ്രദ്ധ തന്നെയാണ് സ്വർഗവും മോക്ഷവും; ശ്രദ്ധയാൽ മാത്രം ഞാൻ എപ്പോഴും പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു.