Adhyaya 70

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सोमवंशानुकीर्तनं नामैकोनसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः आदिसर्गस्त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः सांप्रतं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि सुव्रत

ഇങ്ങനെ ശ്രീലിംഗമഹാപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ ‘സോമവംശാനുകീർത്തനം’ എന്ന അറുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ! നീ ആദിസർഗ്ഗം സൂചിപ്പിച്ചുമാത്രം, വ്യക്തമായി പ്രസിദ്ധീകരിച്ചില്ല; അതിനാൽ ഹേ സുവ്രതാ, ഇപ്പോൾ വിശദമായി പറയുക।

Verse 2

सूत उवाच महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनीश्वराः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനീശ്വരന്മാരേ! മഹേശ്വരൻ മഹാദേവൻ പ്രകൃതിയുടെയും പുരുഷന്റെയും അതീതമായി നിലകൊള്ളുന്ന പരമദേവൻ; അവൻ തന്നെയാണ് പരമാത്മാവ്, സർവ്വാധിപതി പതി।

Verse 3

च्रेअतिओन् फ़्रोम् अव्यक्त अव्यक्तं चेश्वरात्तस्माद् अभवत्कारणं परम् प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

സൃഷ്ടി അവ്യക്തത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ആ അവ്യക്തവും ഈശ്വരനിൽ നിന്നുതന്നെ ഉണ്ടായതെന്ന് സ്മൃതി പറയുന്നു. അതിനാൽ പരമ കാരണതത്ത്വത്തെ തത്ത്വചിന്തകർ ‘പ്രധാനം’ എന്നും ‘പ്രകൃതി’ എന്നും വിളിക്കുന്നു।

Verse 4

गन्धवर्णरसैर् हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

അവൻ ഗന്ധം, വർണം, രസം എന്നിവയില്ലാത്തവൻ; ശബ്ദവും സ്പർശവും അതീതൻ. അജരൻ, ധ്രുവൻ, അക്ഷയൻ, നിത്യൻ; സ്വാത്മസ്വരൂപത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്ന ശിവൻ—പതി—ഇന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യതക്കും പാശബന്ധത്തിനും അതീതൻ।

Verse 5

जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् विग्रहः सर्वभूतानाम् ईश्वराज्ञाप्रचोदितम्

അവൻ ജഗത്തിന്റെ യോനി, മഹാഭൂതം, പരമവും സനാതനവും ആയ ബ്രഹ്മം. ഈശ്വരൻ (പതി)യുടെ ആജ്ഞയാൽ പ്രചോദിതനായി അവൻ തന്നെ സർവ്വഭൂതങ്ങളിൽ ദേഹരൂപമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു।

Verse 6

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाव्ययम् अप्रकाशमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

ബ്രഹ്മാവിന് മുമ്പേ ആ പരമതത്ത്വം നിലനിന്നിരുന്നു—അനാദി-അനന്തം, അജം, സൂക്ഷ്മം; ത്രിഗുണങ്ങളുടെ മൂലമായിട്ടും അവ്യയം; ഇന്ദ്രിയപ്രകാശത്തിന് അതീതം, സാധാരണ ബോധത്തിന് അഗമ്യം—ആദി പരമേശ്വരൻ ശിവൻ (പതി) ആയി സ്ഥിതിചെയ്തു।

Verse 7

अस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तं त्वासीच्छिवेच्छया गुणसाम्ये तदा तस्मिन्न् अविभागे तमोमये

അവന്റെ സ്വാത്മസ്വരൂപംകൊണ്ട് ഇതെല്ലാം വ്യാപിച്ചിരുന്നു; ശിവന്റെ ഇച്ഛയാൽ, അന്ന് ഗുണങ്ങൾ പൂർണ്ണ സമ്യത്തിലായിരുന്നപ്പോൾ, എല്ലാം ആ അവിഭക്തമായ തമോമയ (അവ്യക്ത) നിലയിൽ തന്നെയിരുന്നു।

Verse 8

महन्त् सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै गुणभावाद्व्यज्यमानो महान् प्रादुर्बभूव ह

സൃഷ്ടികാലത്ത്, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ (അന്തര്യാമിയായ ചൈതന്യപ്രഭു) അധിഷ്ഠിതമായ പ്രധാനം ഗുണങ്ങളുടെ ചലനത്താൽ വ്യക്തമാകുമ്പോൾ ‘മഹാൻ’ തത്ത്വം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 9

सूक्ष्मेण महता चाथ अव्यक्तेन समावृतम् सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः

അതിനുശേഷം സൂക്ഷ്മതത്ത്വം, മഹാൻ, അവ്യക്തം എന്നിവകൊണ്ട് ആവൃതമായിരിക്കെ, സത്ത്വം പ്രബലമായ ‘മഹാൻ’ ആദ്യം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ശുദ്ധ സത്തയുടെ പ്രകാശമാത്രമായി ദീപ്തമായി।

Verse 10

मनो महांस्तु विज्ञेयम् एकं तत्कारणं स्मृतम् समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत्

മനസ്സും മഹാനും ഒന്നായിട്ടാണ് ഗ്രഹിക്കേണ്ടത്; അതേ ഏക കാരണതത്ത്വമെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. അതിൽ നിന്ന് ‘ലിംഗമാത്രം’ (സൂക്ഷ്മ ചിഹ്നതത്ത്വം) മാത്രം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതും ക്ഷേത്രജ്ഞൻ (അന്തര്യാമിയായ പതി ശിവൻ) അധിഷ്ഠിതമാണ്।

Verse 11

धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः महान् सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया

ധർമ്മാദി രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു—ലോകതത്ത്വാർത്ഥങ്ങൾക്ക് ഹേതുക്കളായവയായി—മഹാദേവൻ സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ഇച്ഛയാൽ പ്രേരിതനായി സൃഷ്ടിയെ വിഭിന്നമായി വികാസിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 12

मनो महान्मतिर्ब्रह्म पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद् विश्वेशश्चेति स स्मृतः

അവനെ മനസ്, മഹാൻ തത്ത്വം, മതി, ബ്രഹ്മം, പൂർവ്വബുദ്ധി, ഖ്യാതി, ഈശ്വരൻ, പ്രജ്ഞ, ചിതി, സ്മൃതി, സംവിദ്, വിശ്വേശൻ എന്നിങ്ങനെ സ്മരിക്കുന്നു।

Verse 13

मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः सौक्ष्म्यात्तेन विभक्तं तु येन तन्मन उच्यते

എതിനാൽ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ പ്രവർത്തികളുടെ ഫലം അറിയപ്പെടുന്നു, കൂടാതെ തന്റെ സൂക്ഷ്മതയാൽ വിഭേദം സൃഷ്ടിക്കുന്നതോ—അതിനെ ‘മനസ്’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 14

तत्त्वानाम् अग्रजो यस्मान् महांश् च परिमाणतः विशेषेभ्यो गुणेभ्यो ऽपि महानिति ततः स्मृतः

അവൻ തത്ത്വങ്ങളിൽ അഗ്രജനാണ്, പരിമാണത്തിൽ മഹത്താണ്; വിശേഷങ്ങളെയും ഗുണങ്ങളെയും പോലും അതിക്രമിക്കുന്നതിനാൽ ‘മഹാൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 15

बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि च पुरुषो भोगसंबन्धात् तेन चासौ मतिः स्मृतः

ഭോഗബന്ധം മൂലം പുരുഷൻ (ബന്ധിത ജീവൻ) അഭിമാനം വഹിക്കുന്നു, വിഭജനങ്ങൾ കൽപ്പിക്കുന്നു, അഭിപ്രായത്തിൽ ആസക്തനാകുന്നു; അതിനാൽ ആ അവസ്ഥ ‘മതി’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 16

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात् यस्माद्धारयते भावान् ब्रह्म तेन निरुच्यते

അത് മഹത്തായതിനാലും, വിപുലീകരിക്കുന്നതിനാലും, സകലഭാവങ്ങളുടെയും സർവ്വാശ്രയമായതിനാലും—സകലഭൂതങ്ങളെയും ധാരിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘ബ്രഹ്മം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 17

यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान्देवाननुग्रहैः नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते

സ്വാനുഗ്രഹങ്ങളാൽ സകല ദേവന്മാരെയും പരിപൂർണമാക്കുകയും, അവരെ തത്ത്വഭാവം—പരമ യാഥാർത്ഥ്യസ്ഥിതിയിലേക്കു നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ; അതുകൊണ്ട് അവൻ ‘പൂരി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 18

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान् हितं तथा यस्माद्बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते

ഇവിടെ പുരുഷൻ സകലഭാവങ്ങളെയും യഥാർത്ഥ ഹിതത്തെയും ബോധിക്കുന്നു; അവനെ ബോധിപ്പിച്ച് ജാഗ്രതയിലേക്കുയർത്തുന്നതുകൊണ്ട് അതിനെ ‘ബുദ്ധി’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 19

ख्यातिः प्रत्युपभोगश् च यस्मात्संवर्तते ततः भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात् तेन ख्यातिरिति स्मृतः

ഏതിൽ നിന്നാണ് ‘ഖ്യാതി’ (പ്രകടജ്ഞാനം)യും ‘പ്രത്യുപഭോഗം’ (തത്സമയം പുനഃഅനുഭവം)യും ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, അതിനെ ‘ഖ്യാതി’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു; കാരണം ഭോഗം ജ്ഞാനനിഷ്ഠം, ജ്ഞാനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതം ആകുന്നു.

Verse 20

ख्यायते तद्गुणैर् वापि ज्ञानादिभिर् अनेकशः तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते

അത് തന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ—ജ്ഞാനാദികളാൽ—അനേകരീതിയിൽ പ്രകാശിച്ച് പ്രസിദ്ധമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് ‘മഹത്’ തത്ത്വത്തിന്റെ നാമം ‘ഖ്യാതി’ എന്നു അഭിധേയമാകുന്നു.

Verse 21

साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते

സാക്ഷാത് സർവ്വതത്ത്വങ്ങളും അറിയുന്ന മഹാത്മാവിനെ അതുകൊണ്ടുതന്നെ ‘ഈശ്വരൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അവന്റെ പ്രജ്ഞ സത്യജ്ഞാനത്തെ അനുഗമിക്കുന്നതിനാൽ അവൻ പ്രജ്ഞാവാൻ എന്നു പ്രസിദ്ധം॥

Verse 22

ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च चिनोति यस्माद्भोगार्थं तेनासौ चितिरुच्यते

ഭോഗത്തിനായി ജ്ഞാനാദി രൂപങ്ങളെയും അനേകം കർമ്മഫലങ്ങളെയും തിരഞ്ഞെടുത്തു സമാഹരിച്ചു സ്വീകരിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘ചിതി’ എന്നു പറയുന്നു॥

Verse 23

वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते

വർത്തമാനം, ഭൂതം, ഭാവി—എല്ലാ കാര്യങ്ങളും യാതിനാൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അതുകൊണ്ട് അതിനെ ‘സ്മൃതി’ എന്നു പറയുന്നു॥

Verse 24

कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्यमुत्तमम् तस्माद् विन्देर् विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते

യാതിനാൽ സമ്പൂർണ്ണ ജ്ഞാനവും പരമമായ മഹാത്മ്യവും ലഭിക്കുന്നുവോ, അതുകൊണ്ട് ‘വിന്ദ്’ (ലഭിക്കുക) ‘വിദ്’ (അറിയുക) ധാതുക്കളിൽ നിന്നു നിഷ്പന്നമായത് ‘സംവിദ്’ എന്നു അഭിധേയമാണ്॥

Verse 25

विद्यते ऽपि च सर्वत्र तस्मिन्सर्वं च विन्दति तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर् मुनिसत्तमाः

അവൻ സർവ്വത്രയും നിലകൊള്ളുന്നു; അവനിൽ തന്നെയാണ് എല്ലാം കണ്ടെത്തപ്പെടുകയും ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. അതുകൊണ്ട് മഹർഷിശ്രേഷ്ഠർ അവനെ ‘സംവിദ്’—പരമചൈതന്യം—എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു॥

Verse 26

जानातेर् ज्ञानम् इत्याहुर् भगवान् ज्ञानसंनिधिः बन्धनादिपरीभावाद् ईश्वरः प्रोच्यते बुधैः

യഥാർത്ഥമായി അറിയാൻ സഹായിക്കുന്നതിനെ ‘ജ്ഞാനം’ എന്നു ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു. ഭഗവാൻ സ്വയം ജ്ഞാനത്തിന്റെ നിത്യസന്നിധി; ബന്ധനാദി പരിമിതികളെ അതിക്രമിക്കുന്നതിനാൽ പണ്ഡിതർ അവനെ ഈശ്വരൻ—പരമ പതി—എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 27

पर्यायवाचकैः शब्दैस् तत्त्वम् आद्यम् अनुत्तमम् व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैर् देवसद्भावचेतकैः

പര്യായവാചക പദങ്ങളാൽ, തത്ത്വഭാവം അറിഞ്ഞവരും ദേവസത്യത്തിൽ ചിത്തം നിവർത്തിയവരും ആദിയും അനുത്തമവും ആയ തത്ത്വം വ്യാഖ്യാനിച്ചു; നാമമാത്രത്തെ അതിക്രമിച്ച് ശിവൻ—പതി—അറിയപ്പെടേണ്ടതിനായി.

Verse 28

महान्सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया संकल्पो ऽध्यवसायश् च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्

സൃഷ്ടി പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള ഇച്ഛയാൽ പ്രേരിതനായി അവൻ മഹാസൃഷ്ടിയെ വികസിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ പ്രവർത്തനം ദ്വിവിധമെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—പവിത്ര സംകല്പവും ദൃഢ അധ്യവസായവും.

Verse 29

त्रिगुणाद् रजसोद्रिक्ताद् अहङ्कारस्ततो ऽभवत् महता च वृतः सर्गो भूतादिर् बाह्यतस्तु सः

ത്രിഗുണമയമായ പ്രകൃതിയിൽ രജോഗുണം പ്രബലമായാൽ അവിടെ നിന്ന് അഹങ്കാരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. മഹത് കൊണ്ട് ആവൃതമായ ആ ബാഹ്യമുഖ സൃഷ്ടിയാണ് ‘ഭൂതാദി’—ഭൂതതത്ത്വങ്ങളുടെ ആരംഭം—എന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്.

Verse 30

तस्मादेव तमोद्रिक्ताद् अहङ्कारादजायत भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः

അതേ അഹങ്കാരത്തിൽ തമോഗുണം പ്രബലമായാൽ അവിടെ നിന്ന് തന്മാത്രകളും ഭൂതങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു. അഹങ്കാരത്തിന്റെ ആ താമസ രൂപമാണ് ‘ഭൂതാദി’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 31

च्रेअतिओन् ओफ़् महाभूतस् भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह आकाशं सुषिरं तस्माद् उत्पन्नं शब्दलक्षणम्

ഭൂതാദി (താമസ അഹങ്കാരം) വികരിക്കുമ്പോൾ ശബ്ദ-തന്മാത്ര മാത്രം ഉദിച്ചു. അതിൽ നിന്നു സുഷിരമായ, സർവ്വവ്യാപിയായ ആകാശം പിറന്നു; അതിന്റെ ലക്ഷണം ശബ്ദം തന്നേ॥

Verse 32

आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह

ശബ്ദ-തന്മാത്രാത്മകമായ ആകാശത്തിൽ നിന്നു സ്പർശ-തന്മാത്ര ആവൃതമായി പ്രകടമായി. പിന്നെ വായു വികരിച്ച് രൂപ-തന്മാത്രയെ സൃഷ്ടിച്ചു॥

Verse 33

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस् तद्रूपगुणम् उच्यते स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत्

വായുവിൽ നിന്നു ജ്യോതി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതിനാൽ രൂപം അതിന്റെ ഗുണമെന്നു പറയുന്നു. സ്പർശ-തന്മാത്രാത്മകമായ വായു രൂപ-തന്മാത്രയെ ആവൃതമാക്കി പ്രകടമാക്കി॥

Verse 34

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह सम्भवन्ति ततो ह्यापस् ता वै सर्वरसात्मिकाः

ജ്യോതിയും വികരിച്ച് രസ-തന്മാത്രയെ സൃഷ്ടിച്ചു. അതിൽ നിന്നു ആപഃ (ജലം) ഉദിച്ചു; ആ ജലം സർവ്വരസാത്മകമാണ്॥

Verse 35

रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्रो ऽग्निर् आवृणोत् आपश्चापि विकुर्वत्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे

ആ ആപഃ രസ-തന്മാത്രാത്മകമായിരുന്നു; രൂപ-തന്മാത്രാത്മകമായ അഗ്നി അവയെ ആവൃതമാക്കി. ആപഃയും വികരിച്ച് ഗന്ധ-തന്മാത്രയെ സൃഷ്ടിച്ചു॥

Verse 36

संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः तस्मिंस्तस्मिंश् च तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता

ആ സൂക്ഷ്മതത്ത്വത്തിൽ നിന്നു സ്ഥൂലസംഘാതം (ഭൂതം) ജനിക്കുന്നു; അതിന്റെ പ്രത്യേകഗുണം ‘ഗന്ധം’ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. ഓരോ ഭൂതത്തിലും അതതു തന്മാത്ര അന്തർനിഹിതമാണ്; അതിനാൽ അത് തന്മാത്രത്വമുള്ളതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 37

अविशेषवाचकत्वाद् अविशेषास् ततस् तु ते प्रशान्तघोरमूढत्वाद् अविशेषास्ततः पुनः

അവിശേഷം മാത്രമേ സൂചിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുകളാൽ അവ പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ അവ ‘അവിശേഷ’ങ്ങളെന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. വീണ്ടും, പ്രശാന്തം, ഘോരം, മൂഢം എന്ന ത്രിലക്ഷണങ്ങളാൽ ചിഹ്നിതമായതിനാലും അവയെ വീണ്ടും ‘അവിശേഷ’മെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 38

भूततन्मात्रसर्गो ऽयं विज्ञेयस्तु परस्परम् वैकारिकादहङ्कारात् सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात्

ഇത് ഭൂത-തന്മാത്ര സൃഷ്ടിയാണ്; പരസ്പരം ക്രമാനുസൃതമായി ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നതായി അറിയണം. ഇത് സത്ത്വം പ്രബലമായ സാത്ത്വിക വൈകാരിക അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 39

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत् सम्प्रवर्तते इन्द्रियस् बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

വൈകാരിക (സാത്ത്വിക) തത്ത്വത്തിൽ നിന്നു ആ സൃഷ്ടി ഒരേ സമയം പ്രവഹിക്കുന്നു—അഞ്ച് ബുദ്ധീന്ദ്രിയങ്ങളും അഞ്ചു കര്‍മേന്ദ്രിയങ്ങളും.

Verse 40

साधकानीन्द्रियाणि स्युर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्

ഈ പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സാധനങ്ങളാണ്; വൈകാരിക (സാത്ത്വിക)ത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ‘ദേവ’കളും പത്ത്. അവയിൽ മനസ്സ് പതിനൊന്നാമത്; സ്വന്തം ഗുണംകൊണ്ട് അത് ജ്ഞാനവും കര്‍മവും രണ്ടും ആശ്രയിച്ച് ഉഭയാത്മകമാകുന്നു.

Verse 41

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि तानि वै

ചെവി, ത്വക്ക്, രണ്ടു കണ്ണുകൾ, നാവ്, അഞ്ചാമതായി മൂക്ക്—ഇവയാണ് അഞ്ചു ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ. ബുദ്ധിയുടെ നിയന്ത്രണത്തോടെ ഇവ ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങളെ ഗ്രഹിക്കാനായി നിയുക്തമാണ്.

Verse 42

पादौ पायुरुपस्थश् च हस्तौ वाग्दशमी भवेत् गतिर्विसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म तत्

പാദങ്ങൾ, പായു, ഉപസ്ഥം, കൈകൾ, വാക്ക്—വാക്ക് പത്താമത്തെ കർമേന്ദ്രിയം. ഇവയുടെ പ്രവർത്തികൾ: ഗതി, വിസർജനം, ആനന്ദം, ശിൽപകൗശലം, വാക്യോച്ചാരം.

Verse 43

आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत् द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

ശബ്ദ-തന്മാത്ര മാത്രം നിന്നാണ് ആകാശം ഉദ്ഭവിച്ചത്. അതിൽ സ്പർശ-തന്മാത്ര പ്രവേശിച്ചതോടെ വायु പ്രകടമായി; അത് ശബ്ദവും സ്പർശവും എന്ന രണ്ടു ഗുണങ്ങളാൽ യുക്തമാണ്.

Verse 44

रूपं तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ त्रिगुणस्तु ततस्त्वग्निः सशब्दस्पर्शरूपवान्

അതുപോലെ രൂപ-തന്മാത്ര പ്രവേശിക്കുകയും, ശബ്ദവും സ്പർശവും എന്ന രണ്ടു ഗുണങ്ങളും ചേർക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. അപ്പോൾ അഗ്നി പ്രകടമായി; അത് ശബ്ദ-സ്പർശ-രൂപം എന്ന ത്രിഗുണയുക്തമാണ്.

Verse 45

सशब्दस्पर्शरूपं च रसमात्रं समाविशत् तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

ശബ്ദ-സ്പർശ-രൂപയുക്തമായ തത്ത്വത്തിൽ പിന്നെ രസ-തന്മാത്ര മാത്രം പ്രവേശിച്ചു. അതിനാൽ ആപഃ (ജലം) നാലു ഗുണങ്ങളുള്ളതും രസാത്മകസ്വഭാവമുള്ളതുമെന്നു അറിയണം.

Verse 46

शब्दस्पर्शं च रूपं च रसो वै गन्धमाविशत् संगता गन्धमात्रेण आविशन्तो महीमिमाम्

ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസവും ഗന്ധത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഗന്ധ-തന്മാത്രയോടു ചേർന്ന് അവ ഈ സ്ഥൂല മഹീ-തത്ത്വമായി വ്യാപിച്ചു; പാശബന്ധിത പശുക്കൾക്കു അധാരമായി.

Verse 47

तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शस्यते शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास्तेन ते स्मृताः

അതുകൊണ്ട് അഞ്ചു ഗുണങ്ങളാൽ യുക്തമായ ഭൂമി ഭൂതങ്ങളിൽ ഏറ്റവും സ്ഥൂലമെന്നു പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. അതിന്റെ വിശേഷാവസ്ഥകൾ ശാന്തം, ഘോരം, മൂഢം എന്നു സ്മൃതമാണ്.

Verse 48

परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम् भूमेरन्तस्त्विदं सर्वं लोकालोकाचलावृतम्

പരസ്പരാനുപ്രവേശം മൂലം ഈ അധാരങ്ങൾ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ധരിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം ഭൂമിയുടെ അന്തർവ്യാപ്തിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; ലോകാലോക പർവതം അതിനെ ആവരിക്കുന്നു.

Verse 49

विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः गुणं पूर्वस्य सर्गस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तराः

ഈ വിശേഷങ്ങൾ ഇന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യമാണ്; അതിനാൽ അവ നിർണീതമായവയായി സ്മൃതമാണ്. സൃഷ്ടിക്രമത്തിൽ പിന്നീടുള്ള സർഗങ്ങൾ മുൻസർഗത്തിന്റെ ഗുണം കൈവരിക്കുന്നു.

Verse 50

तेषां यावच्च तद् यच्च यच्च तावद्गुणं स्मृतम् उपलभ्याप्सु वै गन्धं केचिद् ब्रूयुर् अपां गुणम्

അവയിൽ എത്രയും എങ്ങനെയുമുള്ള ഗുണം സ്മൃതമാണോ—ചിലർ ജലത്തിൽ പോലും ഗന്ധം അനുഭവിച്ച് ‘ഗന്ധം’ ജലത്തിന്റെയും ഗുണമാണെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 51

पृथिव्यामेव तं विद्याद् अपां वायोश् च संश्रयात् एते सप्त महात्मानो ह्य् अन्योन्यस्य समाश्रयात्

ആ തത്ത്വത്തെ ഭൂമിയിലേ തന്നെ സ്ഥാപിതമെന്നു അറിയുക; അത് ജലവും വായുവും ആശ്രയമായി ധരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഏഴ് മഹാതത്ത്വങ്ങൾ പരസ്പരാശ്രയമായി, ഒന്നൊന്നു മറ്റൊന്നിൽ ആശ്രയിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 52

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च अण्ड महादयो विशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति ते

പുരുഷൻ (പരമ പതി) അധിഷ്ഠാനമായതിനാലും, അവ്യക്തത്തിന്റെ അനുഗ്രഹപ്രേരണയാലും, മഹത് മുതലായവ മുതൽ വിശേഷതത്ത്വങ്ങൾ വരെ അവയെല്ലാം ചേർന്ന് ബ്രഹ്മാണ്ഡരൂപമായ അണ്ഡത്തെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 53

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् विशेषेभ्यो ऽण्डम् अभवन् महत् तद् उदकेशयम्

അത് ഒരേ സമയത്ത് ഉദ്ഭവിച്ചു—ജലത്തിലെ ബുധ്ബുദംപോലെ. വിശേഷതത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്ന് ആ മഹത്തായ അണ്ഡം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, ആദിജലത്തിൽ ശയിച്ചിരുന്നതായി.

Verse 54

अद्भिर् दशगुणाभिस्तु बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैतास् तेजसा बाह्यतो वृताः

ബ്രഹ്മാണ്ഡ അണ്ഡം പുറത്തുനിന്ന് പത്തിരട്ടിയായ ജലത്താൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ആ ജലവും വീണ്ടും പത്തിരട്ടിയായ തേജസ് (അഗ്നി) കൊണ്ട് പുറത്തുനിന്ന് ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 55

तेजो दशगुणेनैव वायुना बाह्यतो वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

തേജസ് (അഗ്നി) പുറത്തുനിന്ന് പത്തിരട്ടിയായ വായുവാൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; വായുവും വീണ്ടും പത്തിരട്ടിയായ നഭസ് (ആകാശം) കൊണ്ട് പുറത്തുനിന്ന് ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്ഥൂലഭൂതങ്ങൾ ക്രമേണ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മവും വ്യാപകവുമായ ആവരണങ്ങളിൽ മറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു—പതിയുടെ അധീനത്തിലുള്ള സൃഷ്ടിയിലെ ആവരണക്രമം ഇതാണ്.

Verse 56

आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम् भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेनावृतो महान्

വായു ആകാശത്താൽ ആവൃതമാണ്; ആകാശം ഭൂതാദിയാൽ ആവൃതമാണ്. ഭൂതാദി മഹത്താൽ, മഹത്ത് അവ്യക്തത്താൽ ആവൃതമാണ്.

Verse 57

शर्वश्चाण्डकपालस्थो भवश्चांभसि सुव्रताः रुद्रो ऽग्निमध्ये भगवान् उग्रो वायौ पुनः स्मृतः

ഹേ സുവ്രതന്മാരേ! ശർവൻ ചാണ്ഡകപാലത്തിൽ വസിക്കുന്നു; ഭവൻ ജലത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതൻ. ഭഗവാൻ രുദ്രൻ അഗ്നിമദ്ധ്യേ, ഉഗ്രൻ വീണ്ടും വായുവിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 58

भीमश्चावनिमध्यस्थो ह्य् अहङ्कारे महेश्वरः बुद्धौ च भगवानीशः सर्वतः परमेश्वरः

അവൻ ഭീമനായി ഭൂമിയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അഹങ്കാരതത്ത്വത്തിൽ അവൻ മഹേശ്വരൻ. ബുദ്ധിയിൽ അവൻ ഭഗവാൻ ഈശൻ; എല്ലായിടത്തും അവൻ പരമേശ്വരൻ.

Verse 59

एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् एता आवृत्य चान्योन्यम् अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः

ഈ ഏഴ് പ്രാകൃത ആവരണങ്ങളാൽ ബ്രഹ്മാണ്ഡാണ്ഡം ആവൃതമാണ്. ഇവ പരസ്പരം തമ്മിൽ മൂടിക്കൊണ്ട് അഷ്ട പ്രകൃതികളായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 60

प्रसर्गकाले स्थित्वा तु ग्रसन्त्येताः परस्परम् एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्

പ്രളയകാലത്ത് ഇവ കുറച്ചുകാലം നിലകൊണ്ട് പരസ്പരം തമ്മിൽ ഗ്രസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പരസ്പരത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച് പരസ്പരം തന്നെ ധരിക്കുന്നു.

Verse 61

फ़िर्स्त् पुरुष आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु महेश्वरः परो ऽव्यक्ताद् अण्डम् अव्यक्तसंभवम्

പ്രഥമ പുരുഷൻ ആധാര-ആധേയഭാവത്താൽ വികാരിതത്ത്വങ്ങളിൽ വികാരങ്ങളെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും മഹേശ്വരൻ പരമൻ—അവ്യക്തത്തേക്കാളും അതീതൻ—അവനിൽ നിന്നാണ് അവ്യക്തസംബവമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡാണ്ഡം ഉദ്ഭവിച്ചത്।

Verse 62

अण्डाज्जज्ञे स एवेशः पुरुषो ऽर्कसमप्रभः तस्मिन्कार्यस्य करणं संसिद्धं स्वेच्छयैव तु

ആ ബ്രഹ്മാണ്ഡാണ്ഡത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ആ ഈശൻ—സൂര്യസമപ്രഭനായ പുരുഷൻ—ജനിച്ചു; അവനിൽ സകല പ്രവർത്തനങ്ങളും ഉപകരണങ്ങളും സിദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തി സ്വഇച്ഛയാൽ തന്നെ പൂർണ്ണമായി സിദ്ധമായിരുന്നു।

Verse 63

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते तस्य वामाङ्गजो विष्णुः सर्वदेवनमस्कृतः

അവൻ തന്നെയാണ് ആദ്യ ശരീരധാരി; അവൻ തന്നെയാണ് ‘പുരുഷൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. അവന്റെ വാമാംഗത്തിൽ നിന്ന് വിഷ്ണു ജനിച്ചു; സർവ്വദേവന്മാരാൽ നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്നവൻ।

Verse 64

लक्ष्म्या देव्या ह्यभूद्देव इच्छया परमेष्ठिनः दक्षिणाङ्गभवो ब्रह्मा सरस्वत्या जगद्गुरुः

പരമേശ്വരന്റെ ഇച്ഛാശക്തിയാൽ ദേവി ലക്ഷ്മി ദിവ്യശക്തിയായി പ്രകടമായി; അവന്റെ ദക്ഷിണാംഗത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ജനിച്ചു, സരസ്വതിയാൽ അവൻ ജഗദ്ഗുരുവായി പ്രസിദ്ധനായി।

Verse 65

तस्मिन्नण्डे इमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत् चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

ആ അണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ ഈ ലോകങ്ങൾ—ഈ സമസ്ത അന്തർവിശ്വം നിലകൊള്ളുന്നു; അവിടെ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും, നക്ഷത്രങ്ങളോടും ഗ്രഹങ്ങളോടും കൂടെ, വായുതത്ത്വവും സഹിതം ഉണ്ട്।

Verse 66

लोकालोकद्वयं किंचिद् अण्डे ह्यस्मिन्समर्पितम् हुमन् <-> दिविने तिमे यत्तु सृष्टौ प्रसंख्यातं मया कालान्तरं द्विजाः

ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ ലോകവും അലോകവും—ഈ ഇരുവിഭാഗങ്ങളിലെ ഒരു അംശം സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിവിവരണത്തിൽ ഞാൻ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ മാനുഷവും ദിവ്യവും ആയ കാലവിഭാഗങ്ങൾ—അതു തന്നെയാണ് ഇവിടെ, ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ഗ്രഹിക്കേണ്ടത്।

Verse 67

एतत्कालान्तरं ज्ञेयम् अहर्वै पारमेश्वरम् रात्रिश्चैतावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः

ഈ കാലാന്തരം പരമേശ്വരന്റെ ‘പകൽ’ എന്നു ഗ്രഹിക്കണം; അതേ അളവിലുള്ള ‘രാത്രി’യും ജ്ഞേയമാണ്. ഇങ്ങനെ പരമേശ്വരന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ദിന-രാത്രി ഇതുതന്നെ।

Verse 68

अहस्तस्य तु या सृष्टिः रात्रिश् च प्रलयः स्मृतः नाहस्तु विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

‘കൈകളുള്ളവൻ’ എന്നർത്ഥത്തിൽ ദേഹധാരിയും പരിമിതനുമായവനു സൃഷ്ടി ‘പകൽ’ എന്നും പ്രളയം ‘രാത്രി’ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ‘അഹസ്തൻ’ ആയ പരാത്പര പതി ശിവനു പകലുമില്ല, രാത്രിയുമില്ല—ഇതേ നിശ്ചയമായി ധരിക്കണം।

Verse 69

उपचारस्तु क्रियते लोकानां हितकाम्यया इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च महाभूतानि पञ्च च

ലോകങ്ങളുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ച് ഉപചാര-സേവ നടത്തപ്പെടുന്നു. അതിൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങൾ, കൂടാതെ പഞ്ച മഹാഭൂതങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെയും ഉൾപ്പെടുന്നു।

Verse 70

तस्मात् सर्वाणि भूतानि बुद्धिश् च सह दैवतैः अहस्तिष्ठन्ति सर्वाणि परमेशस्य धीमतः

അതുകൊണ്ട് എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും, ദേവന്മാരോടുകൂടിയ ബുദ്ധിശക്തിയും—എല്ലാം ആ ധീമാനായ പരമേശ്വരൻ തന്നെയാണ് നിലനിർത്തി ധരിക്കുന്നത്।

Verse 71

अहरन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः स्वात्मन्यवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते

ദിനാന്തത്തിൽ എല്ലാം ലയിക്കുന്നു; രാത്ര്യന്തത്തിൽ വിശ്വസംഭവനായ പരമേശ്വരൻ തന്റെ സ്വാത്മസ്വരൂപത്തിൽ തന്നെ സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു. വ്യക്തതത്ത്വം അവനിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ വികാരങ്ങൾ കാരണത്തിലേക്ക് പ്രതിസംഹരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 72

प्रकृति अन्द् पुरुष साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ तमःसत्त्वरजोपेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ

പ്രകൃതിയും പുരുഷനും സാധർമ്യത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നു. പ്രധാനംയും പുരുഷനും—ഇരുവരും—തമസ്, സത്ത്വ, രജസ് ഗുണങ്ങളോടുകൂടി സമത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതരായിരിക്കുന്നു.

Verse 73

अनुपृक्तावभूतां ताव् ओतप्रोतौ परस्परम् गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

അവ രണ്ടും പരസ്പരം താന-ബാനപോലെ ഓതപ്രോതമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ഗുണസാമ്യത്തിൽ ലയമെന്ന് അറിയണം; വൈഷമ്യത്തിൽ സൃഷ്ടിയെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 74

तिले यथा भवेत्तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् तथा तमसि सत्त्वे च रजस्यनुसृतं जगत्

എള്ളിൽ എണ്ണ ഉള്ളതുപോലെയും പാലിൽ നെയ്യ് നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെയും, ഈ ജഗത്ത് തമസ്, സത്ത്വ, രജസ് ഗുണങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ചു അവയോടൊപ്പം അനുസൃതമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 75

उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं तथा अर्हमुखे प्रवृत्तश् च परः प्रकृतिसंभवः

സമ്പൂർണ്ണ രാത്രിയും ആ പരമ മാഹേശ്വരിയായ രജനിയെ ഉപാസിച്ച്, തുടർന്ന് മംഗളകരമായ അഗ്രഭാഗത്തിൽ പ്രകൃതി-സംഭവമായ പരതത്ത്വം പ്രവൃത്തിയായി.

Verse 76

क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः प्रधानं पुरुषं चैव प्रविश्य स महेश्वरः

പരമേശ്വരൻ തന്റെ പരമയോഗത്താൽ പ്രധാനംയും പുരുഷനും—ഇരുവരെയും ക്ഷോഭിപ്പിച്ച് പ്രവർത്തനത്തിലാക്കി; അവയിൽ പ്രവേശിച്ച് ആ മഹേശ്വരൻ സൃഷ്ടിക്രമം പ്രవర്ത്തിച്ചു।

Verse 77

त्रिमूर्ति महेश्वरात्त्रयो देवा जज्ञिरे जगदीश्वरात् शाश्वताः परमा गुह्यः सर्वात्मानः शरीरिणः

ത്രിമൂർത്തിസ്വരൂപനായ മഹേശ്വരൻ, ജഗദീശ്വരൻ തന്നിൽ നിന്നാണ് മൂന്നു ദേവന്മാർ ജനിച്ചത്. അവർ ശാശ്വതരും പരമവും അതിഗുഹ്യവും—സകല ദേഹധാരികളുടെയും അന്തരാത്മയായി വസിക്കുന്നു।

Verse 78

एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो ऽग्नयः

ഇവരാണ് മൂന്നു ദേവന്മാർ, ഇവരാണ് മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ; ഇവരാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങൾ, ഇവരാണ് മൂന്നു പവിത്ര അഗ്നികൾ—എല്ലാം ഏക പരമപ്രഭുവിൽ ആശ്രിതം।

Verse 79

परस्पराश्रिता ह्येते परस्परमनुव्रताः परस्परेण वर्तन्ते धारयन्ति परस्परम्

ഇവ പരസ്പരാശ്രിതങ്ങളാണ്, പരസ്പരത്തിന്റെ വ്രതധർമ്മത്തെ അനുസരിക്കുന്നവ; പരസ്പരത്താൽ ജീവിച്ച് പരസ്പരത്തെ ധരിക്കുന്നു।

Verse 80

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्

ഇവ പരസ്പരയുഗ്മങ്ങളായി പരസ്പരത്തെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നു; ഇവർക്കിടയിൽ ക്ഷണമാത്രവും വേർപാട് ഇല്ല—പരസ്പരം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല।

Verse 81

ईश्वरस्तु परो देवो विष्णुश् च महतः परः ब्रह्मा च रजसा युक्तः सर्गादौ हि प्रवर्तते

ഈശ്വരൻ തന്നെയാണ് പരമദേവൻ; വിഷ്ണു മഹത്‌ (മഹാബുദ്ധി)നേക്കാളും പരൻ. ബ്രഹ്മാവ് രജോഗുണയുക്തനായി സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിൽ സർഗപ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കുന്നു.

Verse 82

परः स पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिः सा परा स्मृता

അവൻ പരമ പുരുഷൻ (പരമ പതി) എന്നു അറിയപ്പെടേണ്ടവൻ; അവൾ (ശക്തി) പരമ പ്രകൃതി എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 83

अधिष्ठिता सा हि महेश्वरेण प्रवर्तते चोद्यमने समन्तात् अनुप्रवृत्तस्तु महांस्तदेनां चिरस्थिरत्वाद् विषयं श्रियः स्वयम्

ആ ശ്രീ (സമ്പത്ത്-ശക്തി) മഹേശ്വരൻ അധിഷ്ഠിതയാക്കിയതാണ്; അവൻ പ്രേരിപ്പിക്കുമ്പോൾ അവൾ എല്ലാദിക്കുകളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മഹത്തത്ത്വം അവനനുസരിച്ച് പ്രവൃത്തിച്ച്, ദീർഘസ്ഥിരതകൊണ്ട് സ്വയം ശ്രീയുടെ യോഗ്യ ആശ്രയമാകുന്നു.

Verse 84

प्रधानगुणवैषम्यात् सर्गकालः प्रवर्तते ईश्वराधिष्ठितात्पूर्वं तस्मात्सदसदात्मकात्

പ്രധാനത്തിലെ ഗുണസമ്യം ഭംഗപ്പെടുമ്പോൾ സൃഷ്ടികാലം പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അത് ആദ്യം ഈശ്വരാധിഷ്ഠിതമായ, സത്-അസത് ഇരുസ്വഭാവമുള്ള ആ പ്രധാനത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 85

संसिद्धः कार्यकरणे रुद्रश्चाग्रे ह्यवर्तत तेजसाप्रतिमो धीमान् अव्यक्तः सम्प्रकाशकः

രുദ്രൻ ആദിയിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു—എല്ലാ പ്രവർത്തികളും സാധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയിൽ പൂർണ്ണസിദ്ധൻ. തേജസ്സിൽ അപരിമിതൻ, ധീമാൻ; അന്തർഗതമായി അവ്യക്തനായിട്ടും സർവ്വത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നവൻ.

Verse 86

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ब्रह्मा च भगवांस्तस्माच् चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः

അവൻ തന്നെയാണ് ആദ്യ ദേഹധാരി ആയത്; അതുകൊണ്ട് അവൻ ‘പുരുഷൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ആ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാ അതേ ഉദ്ഭവത്തിൽ നിന്നു ചതുര്മുഖ പ്രജാപതി ആയി—സൃഷ്ടിയെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്ന പ്രജാജനകൻ।

Verse 87

संसिद्धः कार्यकारणे तथा वै समवर्तत एक एव महादेवस् त्रिधैवं स व्यवस्थितः

കാര്യവും കാരണവും—ഇരുവരിലും പൂർണ്ണസിദ്ധനായി അവൻ തന്നെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ആ മഹാദേവൻ സത്യത്തിൽ ഒരുവനേ; എങ്കിലും സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, ലയം എന്ന ത്രിവിധ ഭാവത്തിൽ അധിപതിയായി സ്ഥാപിതനാണ്।

Verse 88

अप्रतीपेन ज्ञानेन ऐश्वर्येण समन्वितः धर्मेण चाप्रतीपेन वैराग्येण च ते ऽन्विताः

അവർ തടസ്സമില്ലാത്ത ജ്ഞാനവും ദിവ്യ ഐശ്വര്യവും ഉള്ളവർ; അതുപോലെ തടസ്സമില്ലാത്ത ധർമ്മവും വൈരാഗ്യവും കൂടി സമ്പന്നർ—ഈ ഗുണങ്ങൾ പശു (ബന്ധിത ജീവൻ)നെ പതി (പരമേശ്വരൻ) ശിവനിലേക്കു നയിക്കുന്നു।

Verse 89

अव्यक्ताज्जायते तेषां मनसा यद्यदीहितम् वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यं सापेक्षत्वात्स्वभावतः

അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ദേഹികൾക്കായി മനസ്സ് എന്തെന്ത് ആഗ്രഹിക്കുമോ അതുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. വശീകരിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ ത്രിഗുണപ്രവർത്തനം നടക്കുന്നു; സ്വഭാവതഃ അത് സാപേക്ഷം—കാരണ-പരിസ്ഥിതികളിൽ ആശ്രിതം।

Verse 90

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकः स्मृतः सहस्रमूर्धा पुरुषस् तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः

ബ്രഹ്മത്വത്തിൽ അവൻ ചതുര്മുഖൻ; കാലത്വത്തിൽ ‘അന്തകൻ’—സംഹാരകൻ—എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. സഹസ്രശിരസ്സായ പുരുഷരൂപത്തിൽ സ്വയംഭൂ മൂന്നു അവസ്ഥകളിൽ അധിഷ്ഠിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 91

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि पुरुषत्वे ह्युदासीनस् तिस्रो ऽवस्थाः प्रजापतेः

ബ്രഹ്മത്വത്തിൽ അവൻ ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കാലത്വത്തിൽ അവയെ സംക്ഷേപിച്ച് ലയിപ്പിക്കുന്നു. പുരുഷത്വത്തിൽ അവൻ നിർലിപ്ത പരാത്പരനായി നിലകൊള്ളുന്നു—ഇവയാണ് പ്രജാപതിയുടെ മൂന്നു അവസ്ഥകൾ॥

Verse 92

ब्रह्मा कमलगर्भाभो रुद्रः कालाग्निसन्निभः पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत्परमात्मनः

ബ്രഹ്മാ കമലഗർഭസമം ദീപ്തൻ; രുദ്രൻ പ്രളയകാലാഗ്നിസദൃശൻ; പുരുഷൻ പുണ്ടരീകാക്ഷനായ പ്രഭു—ഇവയാണ് ആ പരമാത്മാവിന്റെ പ്രകട രൂപങ്ങൾ॥

Verse 93

एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

അവൻ ഒരുവനായിട്ടും രണ്ടായി, മൂന്നായി, പിന്നെയും പലവിധമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മഹേശ്വരൻ ശരീരങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുകയും അവയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു॥

Verse 94

नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया महेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च

സ്വലീലകൊണ്ട്, അനവധി ആകൃതികളും ക്രിയകളും രൂപങ്ങളും നാമങ്ങളും ഉള്ള ശരീരങ്ങളെ മഹേശ്വരൻ സൃഷ്ടിക്കുകയും വീണ്ടും വീണ്ടും പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു॥

Verse 95

त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्त्रिगुण उच्यते चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच् चतुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

ലോകത്തിൽ അത് മൂന്നു വിധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനാൽ ‘ത്രിഗുണ’ എന്നു പറയുന്നു. നാലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ ‘ചതുര്‍വ്യൂഹ’ എന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു॥

Verse 96

यदाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानयम् यच्चास्य सततं भावस् तस्मादात्मा निरुच्यते

എത് പ്രാപിക്കുന്നു, എത് സ്വീകരിക്കുന്നു, എത് ഈ വിഷയങ്ങളെ അനുഭവിക്കുന്നു, കൂടാതെ ഏതിനാണ് നിരന്തരമായ അന്തർഭാവം—അതുകൊണ്ടുതന്നെ അത് ‘ആത്മാവ്’ എന്നു നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 97

ऋषिः सर्वगतत्वाच्च शरीरी सो ऽस्य यत्प्रभुः स्वामित्वमस्य यत्सर्वं विष्णुः सर्वप्रवेशनात्

സർവ്വഗതനായതിനാൽ അദ്ദേഹം ‘ഋഷി’; എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലും അധിവസിക്കുന്നതിനാൽ ‘ശരീരി’. എല്ലാറ്റിനുമേൽ ആധിപത്യമുള്ളതിനാൽ ‘പ്രഭു’, എല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റേതായതിനാൽ ‘സ്വാമി’. സർവ്വത്തിലുമുള്ളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹം ‘വിഷ്ണു’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 98

भगवान् भगवद्भावान् निर्मलत्वाच्छिवः स्मृतः परमः सम्प्रकृष्टत्वाद् अवनाद् ओमिति स्मृतः

ദിവ്യൈശ്വര്യസമ്പന്നമായ ഭഗവദ്ഭാവം ഉള്ളതിനാൽ അദ്ദേഹം ‘ഭഗവാൻ’; നിർമല ശുദ്ധിയാൽ ‘ശിവ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. പരമവും അത്യുത്തമവും ആയ സൂക്ഷ്മ നാദസ്വരൂപമായതിനാൽ അദ്ദേഹം ‘ഓം’ (പ്രണവം) എന്നും സ്മൃതനാണ്.

Verse 99

सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्यं सम्प्रवर्तते

സകല വിജ്ഞാനത്താൽ അദ്ദേഹം ‘സർവ്വജ്ഞൻ’; സർവ്വമയനായി എല്ലാറ്റിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ ‘സർവ്വൻ’. അദ്ദേഹം തന്റെ ആത്മസ്വരൂപത്തെ ത്രിധാ വിഭജിച്ച് ത്രൈലോക്യത്തെ ക്രമത്തോടെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 100

सृजते ग्रसते चैव रक्षते च त्रिभिः स्वयम् आदित्वाद् आदिदेवो ऽसाव् अजातत्वाद् अजः स्मृतः

അദ്ദേഹം സ്വയം തന്റെ ത്രിവിധ ശക്തികളാൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, ഗ്രസിച്ച് ലയിപ്പിക്കുന്നു, കൂടാതെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ആദിസ്രോതസ്സായതിനാൽ ‘ആദിദേവൻ’; അജാതനായതിനാൽ ‘അജ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 101

पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिर् इति स्मृतः देवेषु च महान्देवो महादेवस्ततः स्मृतः

അവൻ സർവ്വ പ്രജകളെയും സംരക്ഷിക്കുന്നതിനാൽ ‘പ്രജാപതി’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവന്മാരിൽ മഹാദേവൻ അവൻ തന്നെയാകയാൽ ‘മഹാദേവൻ’ എന്നും സ്മൃതൻ.

Verse 102

सर्वगत्वाच्च देवानाम् अवश्यत्वाच्च ईश्वरः बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भूत उच्यते

ദേവന്മാരിലും സർവ്വത്ര വ്യാപിക്കുന്നതിനാൽ അവൻ സർവ്വഗതൻ. ആരും ലംഘിക്കാനാവാത്ത അനിവാര്യാധിപത്യത്താൽ അവൻ ‘ഈശ്വരൻ’. തന്റെ മഹത്ത്വവും വിപുലതയും കൊണ്ടു ‘ബ്രഹ്മ’യായി സ്മൃതൻ; സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അധാരമായതിനാൽ ‘ഭൂതൻ’ എന്നും ഉച്യൻ.

Verse 103

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानाद् एकत्वात्केवलः स्मृतः यस्मात्पुर्यां स शेते च तस्मात्पूरुष उच्यते

ക്ഷേത്രം (ദേഹം-പ്രകൃതി) യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നതിനാൽ അവൻ ‘ക്ഷേത്രജ്ഞൻ’ ആയി സ്മൃതൻ; ഏകത്വവും ശുദ്ധസ്വരൂപവും കൊണ്ടു ‘കേവലൻ’ എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പുരി’ അഥവാ ദേഹനഗരത്തിൽ അവൻ വസിക്കുന്നതിനാൽ ‘പുരുഷൻ’ എന്നും ഉച്യൻ.

Verse 104

अनादित्वाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति संस्मृतः याज्यत्वादुच्यते यज्ञः कविर् विक्रान्तदर्शनात्

ആദിയില്ലാത്തവനും എല്ലാറ്റിനും മുൻപുള്ളവനും ആയതിനാൽ അവൻ ‘സ്വയംഭൂ’ ആയി സംസ്മൃതൻ. ഏകമാത്രം ആരാധ്യനും ആഹ്വേയനും ആയതിനാൽ അവൻ ‘യജ്ഞൻ’ എന്നു ഉച്യൻ; സർവ്വത്തെയും വ്യാപിച്ചു അതീതമാകുന്ന ദർശനശക്തിയാൽ അവൻ ‘കവി’—സർവ്വദർശി ഋഷി—എന്നു സ്മൃതൻ.

Verse 105

क्रमणः क्रमणीयत्वात् पालकश्चापि पालनात् आदित्यसंज्ञः कपिलो ह्य् अग्रजो ऽग्निरिति स्मृतः

സർവ്വത്ര സഞ്ചരിച്ച് എല്ലാവർക്കും ഗമ്യനായതിനാൽ അവൻ ‘ക്രമണൻ’ ആയി സ്മൃതൻ; ധാരണശക്തിയാൽ പോഷിക്കുന്നതിനാൽ ‘പാലകൻ’ കൂടെ. സൂര്യസമമായ തേജസ്സുകൊണ്ട് ‘ആദിത്യ’ സംജ്ഞ; സൂക്ഷ്മ താമ്രവർണ്ണസ്വരൂപത്താൽ ‘കപിലൻ’; ആദിയായ ആദ്യവഹ്നിയായതിനാൽ ‘അഗ്നി’ എന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 106

हिरण्यमस्य गर्भो ऽभूद् धिरण्यस्यापि गर्भजः तस्माद्धिरण्यगर्भत्वं पुराणे ऽस्मिन्निरुच्यते

അവനിൽ നിന്നു ഹിരണ്യഗർഭം പ്രാദുർഭവിച്ചു; ആ സ്വർണ്ണ-തത്ത്വത്തിൽ നിന്നുതന്നെ വീണ്ടും സന്തതിയും ജനിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ഈ പുരാണത്തിൽ ‘ഹിരണ്യഗർഭത്വം’ എന്ന നാമകരണവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.

Verse 107

स्वयंभुवो ऽपि वृत्तस्य कालो विश्वात्मनस्तु यः न शक्यः परिसंख्यातुम् अपि वर्षशतैरपि

സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാ)യുടെ ചക്രഗത പ്രവർത്തനത്തിന്റെ കാലം—അത് വിശ്വാത്മാവിന്റെ തന്നെ കാലമാണ്; നൂറുകണക്കിന് വർഷങ്ങൾ എണ്ണിയാലും അതിനെ കണക്കാക്കാൻ കഴിയില്ല.

Verse 108

कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः तावच्छेषो ऽस्य कालो ऽन्यस् तस्यान्ते प्रतिसृज्यते

കാലഗണനയുടെ വിപുലതയിൽ ‘പരാർധം’ ബ്രഹ്മായുസ്സിന്റെ പകുതിയെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അത് പൂർത്തിയായാൽ മറ്റൊരു കാലഭാഗം ശേഷിക്കും; അതിന്റെ അവസാനം വീണ്ടും സൃഷ്ടി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 109

कोटिकोटिसहस्राणि अहर्भूतानि यानि वै वाराहकल्प समतीतानि कल्पानां तावच्छेषाः परे तु ये यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहस्तं निबोधत

കോടിക്കോടി സഹസ്ര ദിനചക്രങ്ങൾ വാർാഹകൽപമായി കഴിഞ്ഞുപോയി; അതുപോലെ തന്നെ അനേകം കൽപങ്ങൾ ഇനിയും ശേഷിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ പ്രവഹിക്കുന്ന കൽപം തന്നെയാണ് വാർാഹകൽപം എന്നു ഗ്രഹിക്കൂ.

Verse 110

प्रथमः सांप्रतस्तेषां कल्पो ऽयं वर्तते द्विजाः यस्मिन्स्वायंभुवाद्यास्तु मनवस्ते चतुर्दश

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ആ ചക്രങ്ങളിൽ ഈ നിലവിലെ കൽപം ആദ്യത്തേതാണ്; ഇതിൽ സ്വായംഭുവ മുതലായ പതിനാലു മനുക്കൾ അധിഷ്ഠിതരാകുന്നു.

Verse 111

अतीता वर्तमानाश् च भविष्या ये च वै पुनः तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता

ഭൂതകാലത്തെയും വർത്തമാനത്തെയും ഭാവിയിൽ വീണ്ടും ഉദിക്കുന്ന രാജാക്കളാലും ഈ സമസ്ത ഭൂമി—സപ്തദ്വീപങ്ങളും പർവ്വതങ്ങളും സഹിതം—ക്രമമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ഭരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു।

Verse 112

पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या महेश्वरैः प्रजाभिस्तपसा चैव तेषां शृणुत विस्तरम्

പൂർണ്ണമായ ആയിരം യുഗങ്ങൾ മഹേശ്വരന്മാർ ധർമ്മക്രമം പരിപാലിച്ചു; തപസ്സിലൂടെ പ്രജകൾ പോഷിതരായി വർദ്ധിച്ചു. ഇനി അവരുടെ വിശദവിവരം ശ്രവിക്കൂ।

Verse 113

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च कथितानि भविष्यन्ति कल्पः कल्पेन चैव हि

ഒരു മന്വന്തരത്തെ മാത്രം വിവരിച്ചാലും ഇടക്കാല ചക്രങ്ങൾ എല്ലാം സൂചിതമാകുന്നു; ഒരു കല്പത്തെ പറഞ്ഞാൽ കല്പങ്ങളുടെ സ്വരൂപവും വെളിവാകുന്നു. ഇങ്ങനെ പതി ശിവൻ, ജഗത്തിന്റെ ലയ-താളാധിപൻ, കാലചക്രത്തിന്റെ ആവർത്തനക്രമം നിലനിർത്തുന്നു।

Verse 114

अतीतानि च कल्पानि सोदर्काणि सहान्वयैः अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता

വിജ്ഞാനമുള്ളവൻ കഴിഞ്ഞുപോയ കല്പങ്ങളെ—അവയുടെ ക്രമം, ഫലങ്ങൾ, വംശപരമ്പരകൾ സഹിതം—വിവേകത്തോടെ ആലോചിക്കണം; വരാനിരിക്കുന്ന കല്പങ്ങളെയും അതുപോലെ തന്നെ നിരൂപിക്കണം।

Verse 115

स्ंन्द्फ़्लुत् आपो ह्यग्रे समभवन् नष्टे च पृथिवीतले शान्ततारैकनीरे ऽस्मिन् न प्राज्ञायत किंचन

ആദിയിൽ, ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലം നശിച്ചപ്പോൾ, എല്ലാടവും ജലമേ ജലമായി പ്രളയിച്ചു. ആ ഏക ശാന്ത ജലവിസ്താരത്തിൽ ഒന്നും കിഞ്ചിതും തിരിച്ചറിയാനായില്ല।

Verse 116

एकार्णवे तदा तस्मिन् नष्टे स्थावरजङ्गमे तदा भवति वै ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

അപ്പോൾ ഏകാർണവം മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ; സ്ഥാവര-ജംഗമമായ സർവ്വസൃഷ്ടിയും നശിച്ചപ്പോൾ, സഹസ്രനേത്രനും സഹസ്രപാദനും ആയ ബ്രഹ്മാവ് പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു।

Verse 117

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णस् त्वतीन्द्रियः ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

അപ്പോൾ സഹസ്രശിരസ്സും സ്വർണവർണ്ണവും ഇന്ദ്രിയാതീതത്വവും ഉള്ള ആ പുരുഷൻ—ബ്രഹ്മാവും ‘നാരായണൻ’ എന്ന നാമത്താൽ പ്രസിദ്ധനും—ആദിജലത്തിൽ യോഗനിദ്രയിൽ ശയിച്ചു; ശൈവസിദ്ധാന്തത്തിൽ ഇത് പ്രകൃതിയിലുള്ള ആവരണശക്തി (പാശ)യെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ പരമ പതി ശിവൻ സർവ്വോദ്ഭവത്തിനും അതീതമായ അധിഷ്ഠാനം.

Verse 118

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमुदैक्षत इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति

സത്ത്വത്തിന്റെ ഉന്മേഷം മൂലം ഉണർന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം ലോകത്തെ ശൂന്യമായി കണ്ടു; ഇവിടെ നാരായണനെ അഭിമുഖീകരിച്ച് ഈ ശ്ലോകം ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 119

आपो नाराश् च सूनव इत्यपां नाम शुश्रुमः आपूर्य ताभिर् अयनं कृतवानात्मनो यतः

‘ആപഃ’ എന്ന ജലങ്ങൾ ‘നര’യുടെ പുത്രന്മാരായ ‘നാരാഃ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് ഞങ്ങൾ ശ്രവിച്ചിട്ടുണ്ട്. ആ ജലങ്ങളാൽ സർവ്വവ്യാപ്തി നിറച്ച്, പ്രഭു അവയെ തന്നെ തന്റെ ശയനസ്ഥാനം (അയനം) ആക്കി; അതുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം ‘നാരായണൻ’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നത്।

Verse 120

अप्सु शेते यतस्तस्मात् ततो नारायणः स्मृतः चतुर्युगसहस्रस्य नैशं कालम् उपास्यतः

അവൻ ജലങ്ങളിൽ ശയിക്കുന്നതിനാൽ ‘നാരായണൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ചതുര്യുഗങ്ങളുടെ സഹസ്രചക്രത്തോളം വരുന്ന രാത്രികാലം മുഴുവൻ അദ്ദേഹം ധ്യാനോപാസനയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 121

शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात् ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा समाचरत्

സൃഷ്ടികാരണം പ്രവൃത്തിയിലാകേണ്ടതിനാൽ മഹാരാത്രിയുടെ അവസാനം പ്രകൃതി ബ്രഹ്മത്വം പ്രസ്ഫുടമാക്കി. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ആ ആദിജലത്തിൽ വായുരൂപനായി സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 122

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्काले ततस्तु सः एअर्थ् रिसेद् फ़्रोम् थे wअतेर् ततस् तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम्

മഴക്കാല രാത്രിയിൽ ഖദ്യോതംപോലെ ദീപ്തനായി, അദ്ദേഹം ആ ജലത്തിൽ അന്തർലീനമായ ഭൂമിയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അതേ ജലത്തിൽ നിന്നു ഭൂമി ഉയർന്നു പ്രത്യക്ഷമായി.

Verse 123

अनुमानाद् असंमूढो भूमेरुद्धरणं पुनः अकरोत्स तनूमन्यां कल्पादिषु यथापुरा

ശരിയായ അനുമാനത്താൽ മോഹരഹിതനായി, അദ്ദേഹം വീണ്ടും ഭൂമിയെ ഉയർത്തി രക്ഷിച്ചു—മറ്റൊരു തനു ധരിച്ചു—മുൻ കല്പങ്ങളുടെ ആരംഭത്തിൽ ചെയ്തതുപോലെ.

Verse 124

ततो महात्मा भगवान् दिव्यरूपम् अचिन्तयत् सलिलेनाप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः

അപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ഭഗവാൻ ചുറ്റുമെല്ലാം ജലത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭൂമിയെ കണ്ടു, ഒരു ദിവ്യരൂപം ധ്യാനിച്ചു.

Verse 125

किंनु रूपमहं कृत्वा उद्धरेयं महीमिमाम् जलक्रीडानुसदृशं वाराहं रूपमाविशत्

“ഏത് രൂപം ധരിച്ചു ഞാൻ ഈ ഭൂമിയെ ഉയർത്തി രക്ഷിക്കണം?” എന്ന് ചിന്തിച്ച്, ജലക്രീഡയ്ക്ക് അനുയോജ്യമായ വരാഹരൂപത്തിൽ അദ്ദേഹം പ്രവേശിച്ചു.

Verse 126

अधृष्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम् पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

സകലഭൂതങ്ങൾക്കും അജേയമായ, വാക്‌മയ ബ്രഹ്മസഞ്ജ്ഞിതമായ ആ ശക്തി ഭൂമിയുയർത്തുവാൻ രസാതലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।

Verse 127

अद्भिः संछादितां भूमिं स तामाशु प्रजापतिः उपगम्योज्जहारैनाम् आपश्चापि समाविशत्

ജലത്താൽ മൂടപ്പെട്ട ഭൂമിയെ പ്രജാപതി വേഗത്തിൽ സമീപിച്ച് ഉയർത്തി; ജലവും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത് ലയിച്ചു।

Verse 128

सामुद्रा वै समुद्रेषु नादेयाश् च नदीषु च रसातलतले मग्नां रसातलपुटे गताम्

സമുദ്രജന്യ ജലം സമുദ്രങ്ങളിലേക്കും, നദിജന്യ ജലം നദികളിലേക്കും മടങ്ങി; രസാതലതലത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭൂമി രസാതലത്തിന്റെ ഗർഭത്തിലേക്ക് ചേർന്നു।

Verse 129

प्रभुर्लोकहितार्थाय दंष्ट्रयाभ्युज्जहार गाम् ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

ലോകഹിതാർത്ഥം പ്രഭു തന്റെ ദംഷ്ട്രയാൽ ഭൂമിയെ ഉയർത്തി; പിന്നെ ഭൂമിധരൻ അവളെ സ്വസ്ഥാനത്ത് കൊണ്ടുവന്ന് സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 130

मुमोच पूर्ववद् असौ धारयित्वा धराधरः तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता

മുമ്പുപോലെ ഭാരമേറ്റു ധരിച്ച ആ ധരാധരൻ അത് വിട്ടു; ജലപ്രവാഹത്തിന്റെ മീതെ മഹാഭൂമി മഹാനൗകപോലെ സ്ഥിരമായി നിന്നു।

Verse 131

तत्समा ह्युरुदेहत्वान् न मही याति संप्लवम् तत उत्क्षिप्य तां देवो जगतः स्थापनेच्छया

അവന്റെ വിശാലവും വ്യാപകവുമായ ദേഹത്വം കൊണ്ടു ഭൂമി പ്രളയജലത്തിൽ മുങ്ങിയില്ല. പിന്നെ ലോകങ്ങളെ പുനഃസ്ഥാപിക്കണമെന്ന ഇച്ഛയോടെ പ്രഭു അവളെ ഉയർത്തി ധരിച്ചു।

Verse 132

पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रे ऽम्बुजेक्षणः पृथिवीं च समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन्

ഭൂമിയുടെ യഥോചിത വിഭജനത്തിനും ക്രമീകരണത്തിനുമായി പദ്മനയനനായ പ്രഭു മനസ്സിനെ അതിലേക്കു നിശ്ചയിച്ചു. ഭൂമിയെ സമവും സമതുലിതവുമാക്കി, അതിന്മേൽ പർവതങ്ങളെ ക്രമപ്പെടുത്തി।

Verse 133

प्राक्सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भूरिविस्तराः

അടുത്ത സൃഷ്ടിക്ക് മുമ്പ്, സംവർതകാഗ്നി ലോകത്തെ ദഹിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഭൂമിയിലുടനീളം വ്യാപിച്ചിരുന്ന ആ പർവതങ്ങൾ അതേ അഗ്നിയാൽ തകർന്നു ചിതറിപ്പോയി।

Verse 134

शैत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना तेन संहताः निषिक्ता यत्र यत्रासंस् तत्र तत्राचलाभवन्

ആ ഏക മഹാസമുദ്രത്തിൽ ശീതലത കാരണം ആ വായുവാൽ ദ്രവ്യസമൂഹങ്ങൾ സങ്കുചിതമായി ഘനമായി. അവ എവിടെയെവിടെ നിക്ഷിപ്തമായി നിശ്ചലമായി നിന്നുവോ, അവിടെയവിടെ അചല പർവതങ്ങളായി മാറി।

Verse 135

तदाचलत्वाद् अचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः गिरयो हि निगीर्णत्वाच् छयानत्वाच्छिलोच्चयाः

അചലത്വം കൊണ്ടു അവ ‘അചല’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. മടക്കങ്ങളും സന്ധികളും (പർവ) ഉള്ളതിനാൽ അവ ‘പർവത’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. മഹാഘനതകൊണ്ട് നിഗീർണ്ണമായതുപോലെ തോന്നുന്നതിനാൽ ‘ഗിരി’, ശിലകളുടെ മഹാരാശിയായി പരന്നു കിടക്കുന്നതിനാൽ ‘ശിലോച്ചയ’ എന്നും പറയുന്നു।

Verse 136

ततस्तेषु विकीर्णेषु कोटिशो हि गिरिष्वथ विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

പിന്നീട് അവ പർവ്വതങ്ങളിൽ കോടിക്കണക്കിന് വിധത്തിൽ ചിതറിക്കിടക്കുമ്പോൾ, വിശ്വകർമ്മാവ് ഓരോ കല്പത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും വീണ്ടും വീണ്ടും അവയെ യഥാവിഭാഗമായി വിഭജിച്ച് ക്രമപ്പെടുത്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു।

Verse 137

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पुनः सो ऽथ व्यकल्पयत्

പിന്നീട് അദ്ദേഹം സമുദ്രങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ ഭൂമിയെ—സപ്തദ്വീപങ്ങളും പർവ്വതങ്ങളും സഹിതം—ഭൂഃ മുതലായ നാല് ലോകങ്ങളെയും വീണ്ടും ക്രമപ്പെടുത്തി പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു।

Verse 138

ब्रह्मा च्रेअतेस् अनिमल्स् एत्च्। लोकान् प्रकल्पयित्वाथ प्रजासर्गं ससर्ज ह ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

പിന്നീട് ലോകങ്ങളെ ആദ്യം ക്രമപ്പെടുത്തി, സ്വയംഭൂ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ്—വിവിധ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്—പശു മുതലായ സർവ്വ ജീവസൃഷ്ടിയെ ആരംഭിച്ചു।

Verse 139

ससर्ज सृष्टिं तद्रूपां कल्पादिषु यथापुरा तस्याभिध्यायतः सर्गं तथा वै बुद्धिपूर्वकम्

കൽപ്പങ്ങളുടെ ആരംഭത്തിൽ മുൻപുപോലെ അതേ രൂപത്തിലുള്ള സൃഷ്ടിയെ അദ്ദേഹം പ്രക്ഷേപിച്ചു; അദ്ദേഹം ധ്യാനിച്ചതിനനുസരിച്ച് സർഗം ബുദ്ധി-പൂർവകമായ ക്രമത്തിൽ അങ്ങനെ തന്നെ പ്രവഹിച്ചു।

Verse 140

बुद्ध्याश् च समकाले वै प्रादुर्भूतस् तमोमयः तमोमोहो महामोहस् तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः

ബുദ്ധി ഉദിച്ച അതേ സമയത്ത് തന്നെ തമോമയ തത്ത്വവും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അതിനെ തമോമോഹം, മഹാമോഹം, താമിസ്രം, ‘അന്ധ’ (ആത്മീയ അന്ധത) എന്നും വിളിക്കുന്നു।

Verse 141

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः

ആ മഹാത്മാവ് ‘ഞാൻ’ എന്ന അഭിമാനത്തോടെ ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ പഞ്ചപർവ്വങ്ങളുള്ള അവിദ്യ ഉദിച്ചു; സൃഷ്ടി പഞ്ചവിധമായി സ്ഥാപിതമായി।

Verse 142

संवृतस्तमसा चैव बीजाङ्कुरवदावृतः बहिरन्तश्चाप्रकाशस् तब्धो निःसंज्ञ एव च

അവൻ തമസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വിത്തിനുള്ളിലെ മുളപോലെ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; പുറത്തും അകത്തും പ്രകാശമില്ലാതെ, സ്തബ്ധനായി, ബോധശൂന്യനെന്നപോലെ।

Verse 143

यस्मात्तेषां वृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

അവരുടെ ബുദ്ധി മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ദുഃഖബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അന്തഃസ്വഭാവം മൂടപ്പെട്ട അവർ ‘മുഖ്യ നാഗങ്ങൾ’ എന്നു പ്രസിദ്ധർ।

Verse 144

मुख्यसर्गं तथाभूतं दृष्ट्वा ब्रह्मा ह्यसाधकम् अप्रसन्नमनाः सो ऽथ ततो ऽन्यं सो ह्यमन्यत

ഇങ്ങനെ ഉണ്ടായ മുഖ്യസൃഷ്ടി ലക്ഷ്യം സാധിക്കാത്തതായി കണ്ട ബ്രഹ്മാവ് മനസ്സിൽ അസന്തുഷ്ടനായി; തുടർന്ന് അവൻ മറ്റൊരു മാർഗ്ഗം, മറ്റൊരു സൃഷ്ടി ആലോചിച്ചു।

Verse 145

तस्याभिध्यायतश्चैव तिर्यक्स्रोता ह्यवर्तत तस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतास् ततः स्मृतः

അവൻ ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ തന്നെ ‘തിര്യക്‌സ്രോതസ്’ എന്ന പ്രവാഹം ഉദിച്ചു; അതിനാൽ തിര്യകമായി—വശത്തേക്ക് പ്രവഹിക്കുന്ന പ്രവൃത്തിയുള്ളത് ‘തിര്യക്‌സ്രോതസ്’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 146

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः तस्याभिध्यायतो ऽन्यं वै सात्त्विकः समवर्तत

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! പശു മുതലായ ജീവികൾ കുപഥഗ്രാഹികളായി പ്രസിദ്ധരായി. അവൻ ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ പിന്നെ മറ്റൊരു—സാത്ത്വികമായ, ശുദ്ധിയും ധർമ്മക്രമവും അനുസരിക്കുന്ന—സൃഷ്ടി ഉദ്ഭവിച്ചു; അത് പശു (ബന്ധിത ജീവൻ)നെ പതി (ശിവൻ)വിലേക്കു നയിക്കുന്നു.

Verse 147

ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स वै चोर्ध्वं व्यवस्थितः यस्मात्प्रवर्तते चोर्ध्वम् ऊर्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः

മൂന്നാം വർഗം ‘ഊർധ്വസ്രോതസ്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അത് മേലോട്ടു അഭിമുഖമായി സ്ഥാപിതമാണ്; അതിന്റെ പ്രവാഹം മേലോട്ടു പോകുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘ഊർധ്വസ്രോതസ്’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു.

Verse 148

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश् च संवृताः प्रकाशा बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोभवाः स्मृताः

അവർ സുഖവും പ്രീതിയും നിറഞ്ഞവർ; പുറത്തും അകത്തും സംയമിതരായി മറഞ്ഞിരിക്കുന്നുവെങ്കിലും, പുറത്തും അകത്തും പ്രകാശമുള്ളവർ. അവർ ‘ഊർധ്വസ്രോതസ്’ പ്രവാഹജന്യരെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; പതി (ശിവൻ)യും മോക്ഷവും ലക്ഷ്യമാക്കി ഉയരുന്നവർ.

Verse 149

ते सत्त्वस्य च योगेन सृष्टाः सत्त्वोद्भवाः स्मृताः ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयो वै देवसर्गस्तु स स्मृतः

സത്ത്വത്തിന്റെ യോഗത്താൽ അവർ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ അവർ സത്ത്വോദ്ഭവരെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവർ തന്നെയാണ് ‘ഊർധ്വസ്രോതസ്’; ഇതുതന്നെ മൂന്നാം സൃഷ്ടി—ദേവസർഗം—എന്ന് പ്രസിദ്ധം.

Verse 150

प्रकाशाद् बहिरन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः ते ऊर्ध्वस्रोतसो ज्ञेयास् तुष्टात्मानो बुधैः स्मृताः

പ്രകാശതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന്, പുറത്തും അകത്തും, അവർ ‘ഊർധ്വസ്രോതോദ്ഭവ’രെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവരെ ‘ഊർധ്വസ്രോതസ്’ എന്നുതന്നെ അറിയുക—തൃപ്താത്മാക്കളും ശുദ്ധാന്തഃകരണരുമായവർ—എന്ന് ബുദ്ധിമാന്മാർ പറയുന്നു.

Verse 151

ऊर्ध्वस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु वरदः प्रभुः प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं सो ऽभ्यमन्यत

ഊർധ്വസ്രോത ദേവന്മാർ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട ശേഷം വരദപ്രഭു ബ്രഹ്മാവ് പ്രസന്നനായി; തുടർന്ന് അദ്ദേഹം മറ്റൊരു വ്യത്യസ്ത സൃഷ്ടിവർഗ്ഗം ഉത്പാദിപ്പിക്കുവാൻ ആലോചിച്ചു।

Verse 152

ससर्ज सर्गमन्यं हि साधकं प्रभुरीश्वरः ततो ऽभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

അപ്പോൾ പ്രഭു ഈശ്വരൻ—പരമ പതി—സാധനസ്വരൂപമായ മറ്റൊരു സൃഷ്ടിഘട്ടം സൃഷ്ടിച്ചു. തുടർന്ന് അവന്റെ സത്യധ്യാനത്തിന് അനുസരിച്ച്, അചഞ്ചല നിശ്ചയത്തോടെ സത്യമായി ധ്യാനിക്കുന്ന സത്തകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 153

प्रादुरासीत्तदा व्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतास्तु साधकः यस्माद् अर्वाङ्न्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते

അപ്പോൾ വ്യക്ത തത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ‘അർവാക്സ്രോതസ്’—താഴോട്ടൊഴുകുന്ന—സാധകസൃഷ്ടി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അവർ താഴോട്ടു തിരിഞ്ഞതിനാൽ അവരെ ‘അർവാക്സ്രോതസർ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു।

Verse 154

ते च प्रकाशबहुलास् तमःपृक्ता रजो ऽधिकाः तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश् च कारिणः

അവർക്ക് പ്രകാശം (സത്ത്വം) കൂടുതലുണ്ടെങ്കിലും തമസ്സുമായി കലർന്നവരും രജസ്സിൽ അധികം പ്രേരിതരുമാണ്. അതുകൊണ്ട് അവർ ദുഃഖബഹുലർ; വീണ്ടും വീണ്ടും കർമത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു।

Verse 155

संवृता बहिरन्तश् च मनुष्याः साधकाश् च ते

പുറത്തും ഉള്ളിലും സംയമിതരായി ആത്മനിയന്ത്രണം പുലർത്തുന്ന മനുഷ്യരേയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ സാധകർ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 156

लक्षणैस्तारकाद्यैस्ते ह्य् अष्टधा तु व्यवस्थिताः

‘താരക’ മുതലായ പ്രത്യേക ലക്ഷണങ്ങളാൽ അവർ നിശ്ചയമായും അഷ്ടവിധമായി ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 157

सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्मिणः इत्येष तैजसः सर्गो ह्य् अर्वाक्स्रोतःप्रकीर्तितः

ആ മനുഷ്യർ ‘സിദ്ധാത്മാനഃ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ഗന്ധർവന്മാരോടു സമധർമ്മികളാണ്. ഇതുതന്നെ തൈജസ സൃഷ്ടി; ‘അർവാക്‌സ്രോതസ്’—താഴോട്ടൊഴുകുന്ന പ്രവാഹം—എന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 158

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश् चतुर्धा तु व्यवस्थितः विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध्या तुष्ट्या तथैव च

അഞ്ചാമത്തെ സൃഷ്ടി ‘അനുഗ്രഹ-സർഗം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അത് ചതുര്വിധം—വിപര്യയം, ശക്തി, സിദ്ധി, തുഷ്ടി—എന്നിവയാൽ ക്രമീകരിതം.

Verse 159

स्थावरेषु विपर्यासस् तिर्यग्योनिषु शक्तितः सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु ऋषिदेवेषु कृत्स्नशः

സ്ഥാവരങ്ങളിൽ വിപര്യാസം (ചൈതന്യാവരണം) ഉണ്ട്; തിര്യഗ്യോണികളിൽ അത് ശക്തിയുടെ പരിധിയിലേ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മനുഷ്യരിൽ ആത്മാവ് സിദ്ധമാകാം; ഋഷികളിലും ദേവന്മാരിലും അത് പൂർണ്ണമായി വെളിപ്പെടുന്നു.

Verse 160

इत्येष प्राकृतः सर्गो वैकृतो नवमः स्मृतः भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

ഇങ്ങനെ ഇത് പ്രാകൃത സർഗം എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; വൈകൃത സർഗം ഒൻപതാമതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൂതാദിയിൽ നിന്ന് പ്രകട ഭൂതങ്ങളിലേക്കു വരെ—ഇത് ഭൂതങ്ങളുടെ ആറാം സർഗം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 161

निवृत्तं वर्तमानं च तेषां जानन्ति वै पुनः भूतादिकानां भूतानां सप्तमः सर्ग एव च

അവർ വീണ്ടും നിവൃത്ത (സംഹൃത) അവസ്ഥയും വർത്തമാന (പ്രകട) അവസ്ഥയും രണ്ടും അറിയുന്നു. ഭൂതാദി തത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്നാരംഭിക്കുന്ന ജീവസൃഷ്ടിയെന്ന ഈ സപ്തമ സർഗ്ഗം തന്നേ.

Verse 162

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः स्वादनाश् चाप्यशीलाश् च ज्ञेया भूतादिकाश् च ते

അവർ എല്ലാവരും പരിഗ്രാഹികൾ; വീണ്ടും വിഭജന‑പങ്കിടലിൽ രതർ. രുചിസുഖാസക്തരും ശീലഹീനരും—അവരെ ഭൂതാദി (താമസ) വർഗ്ഗമെന്നു അറിയുക.

Verse 163

विपर्ययेण भूतादिर् अशक्त्या च व्यवस्थितः प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणः स्मृतः

വിപര്യയവും അശക്തിയും കാരണം ഭൂതാദി ആദിമൂലം ആ നിലയിൽ തന്നെ സ്ഥിരപ്പെടുന്നു. മഹത്തിൽ നിന്നു പ്രവഹിക്കുന്ന ഇതാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രഥമ മഹാസർഗ്ഗമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 164

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

തന്മാത്രകളുടെ സൃഷ്ടി രണ്ടാമത്തെ സർഗ്ഗം; അതിനെ ഭൂതസർഗ്ഗം എന്നു പറയുന്നു. മൂന്നാമത്തേത് വൈകാരിക സർഗ്ഗം; അതാണ് ഐന്ദ്രിയകം—ഇന്ദ്രിയോത്പത്തി—എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 165

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश्चतुर्थश् च मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ഇങ്ങനെ ബുദ്ധിയിൽ നിന്നാരംഭിച്ച് ക്രമാനുസൃതമായി ഈ പ്രാകൃത സർഗ്ഗം സംഭവിക്കുന്നു. നാലാമത്തേത് ‘മുഖ്യസർഗ്ഗം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിൽ സ്ഥാവരങ്ങൾ (അചല ജീവികൾ) തന്നെയാണ് മുഖ്യങ്ങൾ.

Verse 166

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश् च सः

അതിന് ശേഷം ഏഴാമത്തെ സൃഷ്ടി ‘അർവാക്‌സ്രോതസ്’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു—അതുതന്നെ മനുഷ്യക്രമം. എട്ടാമത് ‘അനുഗ്രഹ-സർഗം’; അത് സാത്ത്വികവും താമസവും ആയ ഇരുരൂപത്തിലും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 167

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

ഇവയിൽ അഞ്ചു സൃഷ്ടികൾ ‘വൈകൃത’ (വികസിത) എന്നും, മൂന്നു ‘പ്രാകൃത’ (മൂല പ്രകൃതി-ബന്ധിത) എന്നും സ്മൃതമാണ്. ഒൻപതാമത്തെ സൃഷ്ടി ‘കൗമാര’ എന്നും സ്മൃതം; അത് പ്രാകൃതവും വൈകൃതവും—ഇരുസ്വഭാവവും ഉള്ളത്.

Verse 168

अबुद्धिपूर्वकाः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते षट् पुनर्ब्रह्मणस्तु ते

ബുദ്ധി പ്രകടമാകുന്നതിന് മുമ്പ് സംഭവിക്കുന്ന മൂന്ന് സൃഷ്ടികൾ ‘പ്രാകൃത’ എന്നു സ്മൃതമാണ്. എന്നാൽ ബുദ്ധിയെ മുൻഅധാരമാക്കി പ്രവഹിക്കുന്ന ആറു സൃഷ്ടികൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സൃഷ്ടികൾ—പ്രഭു (പതി)യുടെ ശക്തിയാൽ സൃഷ്ടികാര്യങ്ങൾ നടത്തുന്നതാണ്.

Verse 169

विस्तरानुग्रहः सर्गः कीर्त्यमानो निबोधत चतुर्धावस्थितः सो ऽथ सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ തന്നെ ഗ്രഹിക്കൂ: ഈ സൃഷ്ടി—അനുഗ്രഹത്തിന്റെ വിപുലമായ പ്രകടനം—പിന്നീട് നാലുവിധമായി നിലകൊണ്ട് സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും പൂർണ്ണമായി വ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 170

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश् च नव स्मृताः परस्परानुरक्ताश् च कारणैश् च बुधैः स्मृताः

ഇങ്ങനെ ഈ ഒൻപത് സൃഷ്ടികൾ പ്രാകൃതവും വൈകൃതവും എന്നു സ്മൃതമാണ്. അവ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടു ആശ്രിതങ്ങളാണ്; പണ്ഡിതർ അവയെ പ്രകടന-പരമ്പരയിലെ കാരണങ്ങളായും സ്മരിക്കുന്നു.

Verse 171

ब्रह्माऽस् सोन्स् अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ

ആദിയിൽ ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ സംकल्पസമമായ മാനസപുത്രന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു—ഋഭുവും സനത്കുമാരനും. അവർ ഇരുവരും ഊർധ്വരേതസ്സുകൾ; ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലകൊണ്ട് തേജസ്സും വീര്യശക്തിയും ഊർധ്വഗതിയായി സംരക്ഷിച്ചു.

Verse 172

पूर्वोत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ

പുരാതനകാലത്ത് അവർ ഇരുവരും മുൻപേ ജനിച്ചു; എല്ലാവർക്കും ജ്യേഷ്ഠ പൂർവ്വജർ. എട്ടാം കല്പം കഴിഞ്ഞിട്ടും അവർ പുരാതനർ, ലോകങ്ങളുടെ സാക്ഷികളായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 173

तौ वाराहे तु भूर्लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ तावुभौ मोक्षकर्माणाव् आरोप्यात्मानमात्मनि

പിന്നീട് വാരാഹകല്പത്തിലെ ഭൂർലോകത്തിൽ അവർ തേജസ്സിനെ സംക്ഷിപ്തമാക്കി ദൃഢമായി അധിഷ്ഠിതരായി. ഇരുവരും മോക്ഷകർമ്മത്തിൽ നിരതരായി ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ തന്നെ ആരോപിച്ചു.

Verse 174

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमारः स इहोच्यते

പ്രജ, ധർമ്മാചരണം, കാമം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച് വൈരാഗ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുകയും, ജന്മസമയത്തെപ്പോലെ ഇവിടെও നിർലിപ്തനായി ഇരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവനെയാണ് ‘കുമാരൻ’ എന്നു പറയുന്നത്.

Verse 175

तस्मात् सनत्कुमारेति नामास्येह प्रकीर्तितम् सनन्दं सनकं चैव विद्वांसं च सनातनम्

അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാമം ‘സനത്കുമാരൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കൂടാതെ സനന്ദൻ, സനകൻ, ജ്ഞാനിയായ സനാതനനും പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 176

विज्ञानेन निवृत्तास्ते व्यवर्तन्त महौजसः संबुद्धाश्चैव नानात्वे अप्रवृत्ताश् च योगिनः

വിജ്ഞാനത്താൽ (വിവേകജ്ഞാനം) നിവൃത്തരായ ആ മഹൗജസ്വികളായ യോഗികൾ സംസാരപ്രവൃത്തിയിൽ നിന്ന് തിരിഞ്ഞു. നാനാത്വാതീത തത്ത്വത്തിൽ സംബുദ്ധരായി അവർ ഭേദാനുഭവമാർഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കാതെ, പശു (ബന്ധിത ജീവൻ)യെ പതി ശ്രീശിവനിലേക്കു നയിക്കുന്ന സിദ്ധമാർഗത്തിൽ സ്ഥാപിതരായി നിന്നു.

Verse 177

असृष्ट्वैव प्रजासर्गं प्रतिसर्गं गताः पुनः ततस्तेषु व्यतीतेषु ततो ऽन्यान् साधकान् सुतान्

പ്രജാസർഗം സൃഷ്ടിക്കാതെയേ അവർ വീണ്ടും പ്രതിസർഗം—പ്രളയവും പുനഃസൃഷ്ടിയും—എന്ന ചക്രത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ആ ചക്രങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അദ്ദേഹം മറ്റു പുത്രന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു—സാധകർ, സിദ്ധയോഗ്യർ—പ്രകടനകാര്യത്തിന് യോജ്യരായവർ.

Verse 178

मानसानसृजद्ब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः आ भूतसम्प्लवावस्था यैरियं विधृता मही

അനന്തരം ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും മാനസസൃഷ്ടിയാൽ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളെ അഭിമാനിക്കുന്ന അധിഷ്ഠാത്ര ദേവതകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവരുടെ വഴിയാൽ തന്നെയാണ് ഈ ഭൂമി ഭൂതസമ്പ്ലവം (മഹാപ്രളയം) വരെയുള്ള അവസ്ഥ വരെ ധരിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 179

आपो ऽग्निं पृथिवीं वायुम् अन्तरिक्षं दिवं तथा समुद्रांश् च नदीश्चैव तथा शैलवनस्पतीन्

ജലം, അഗ്നി, ഭൂമി, വായു, അന്തരീക്ഷം, ദിവ്യലോകം; അതുപോലെ സമുദ്രങ്ങളും നദികളും, പർവതങ്ങളും വനസ്പതിരാജങ്ങളും—ഇവയൊക്കെയും.

Verse 180

ओषधीनां तथात्मानो वल्लीनां वृक्षवीरुधाम् लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहान्

ഔഷധികൾക്കും വള്ളികൾക്കും വൃക്ഷങ്ങൾക്കും വീരുധങ്ങൾക്കും ഉള്ള അന്തർസ്ഥ അധിഷ്ഠാത്ര തത്ത്വങ്ങൾ; ലതകൾ, കാഷ്ഠം, കാലത്തിന്റെ കലകൾ; മുഹൂർത്തങ്ങൾ, കൂടാതെ രാത്രി-പകൽ സംധിക്ഷണങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെയും.

Verse 181

अर्धमासांश् च मासांश् च अयनाब्दयुगानि च स्थानाभिमानिनः सर्वे स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

അർധമാസങ്ങൾ, മാസങ്ങൾ, അയനങ്ങൾ, വർഷങ്ങൾ, യുഗങ്ങൾ—ഇവയ്ക്കെല്ലാം തത്തത് സ്ഥാനങ്ങളെ അധിഷ്ഠിക്കുന്ന സ്ഥാനാഭിമാനി ദേവതകൾ ഉണ്ട്. അതുകൊണ്ട് അവർ ആ സ്ഥാനങ്ങളുടെ പേരുകളാൽ തന്നെ ‘സ്ഥാനാഖ്യ’ ദേവന്മാരായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 182

ब्रह्मऽस् एलेवेन् सोन्स् देवानृषींश् च महतो गदतस्तान् निबोधत मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्

മഹാനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനമറിഞ്ഞുകൊൾക—അവന്റെ മനസ്സിൽ നിന്നു ജനിച്ച പതിനൊന്ന് പുത്രന്മാർ, ദേവരും ഋഷി-പ്രജാപതികളും ആകുന്നു; മറിയീചി, ഭൃഗു, അങ്കിരസ്, പുലസ്ത്യ, പുലഹ, ക്രതു മുതലായവർ—ഇവരിലൂടെ പ്രഭു (പതി)യുടെ അധീനത്തിൽ സൃഷ്ടിയുടെ പ്രവാഹങ്ങൾ നടക്കുന്നു.

Verse 183

दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मानसान् नव नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः

അവൻ മനസ്സുകൊണ്ടുതന്നെ ദക്ഷൻ, അത്രി, വസിഷ്ഠൻ എന്നിവരെ സൃഷ്ടിച്ചു—ഇങ്ങനെ ഒമ്പത് മനോജാത പ്രജാപതികൾ. പുരാണത്തിൽ ഇവരെയാണ് ഉറപ്പോടെ ‘നവ ബ്രഹ്മാക്കൾ’ എന്ന് പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 184

तेषां ब्रह्मात्मकानां वै सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् स्थानानि कल्पयामास पूर्ववत्पद्मसंभवः

ബ്രഹ്മസ്വഭാവമുള്ള ആ ബ്രഹ്മവാദികളായ എല്ലാവർക്കും പദ്മസംഭവൻ (ബ്രഹ്മാവ്) മുൻപുപോലെ യഥോചിതമായ സ്ഥാനങ്ങളും ആസനങ്ങളും ക്രമപ്പെടുത്തി, അവരെ തത്തത് ധാമങ്ങളിൽ സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 185

ततो ऽसृजच्च संकल्पं धर्मं चैव सुखावहम् सो ऽसृजद् व्यवसायात्तु धर्मं देवो महेश्वरः

അതിനുശേഷം ദേവൻ മഹേശ്വരൻ സങ്കൽപശക്തിയെ പ്രസ്ഫുടമാക്കി, സുഖം പകരുന്ന ധർമ്മത്തെയും സൃഷ്ടിച്ചു. തന്റെ ദൃഢനിശ്ചയമായ വ്യവസായത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ആ ധർമ്മം മഹാദേവനാൽ പ്രാദുർഭവിച്ചു.

Verse 186

संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः मानसश् च रुचिर्नाम विजज्ञे ब्रह्मणः प्रभोः

സങ്കൽപത്തിൽ നിന്നുതന്നെ സർവ്വലോകപിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് ‘സങ്കൽപ’ എന്ന പുത്രനെ സൃഷ്ടിച്ചു; അതേ മാനസപ്രസവത്തിൽ നിന്ന് പ്രഭു ബ്രഹ്മാവ് ‘രുചി’ എന്ന മനോജനെയും ജനിപ്പിച്ചു।

Verse 187

प्राणाद्ब्रह्मासृजद्दक्षं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् भृगुस्तु हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलजन्मनः

സ്വപ്രാണത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ദക്ഷനെ സൃഷ്ടിച്ചു; കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് മരീചിയെ പ്രകടമാക്കി. ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ആദിജലജന്മനായ മഹർഷി ഭൃഗു ജനിച്ചു—ഇങ്ങനെ സൃഷ്ടിയുടെ ക്രമം സ്ഥാപിതമായി।

Verse 188

शिरसो ऽङ्गिरसश्चैव श्रोत्रादत्रिं तथासृजत् पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यानाच्च पुलहं पुनः

ശിരസ്സിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവ് അങ്കിരസിനെ സൃഷ്ടിച്ചു; ചെവിയിൽ നിന്ന് അത്രിയെയും പ്രകടമാക്കി. ഉദാനപ്രാണത്തിൽ നിന്ന് പുലസ്ത്യനെ, വ്യാനപ്രാണത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും പുലഹനെ ബ്രഹ്മാവ് ജനിപ്പിച്ചു।

Verse 189

समानजो वसिष्ठश् च अपानान्निर्ममे क्रतुम् इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा दिव्या एकादशा स्मृताः

സമാനജനും വസിഷ്ഠനും; അപാനപ്രാണത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മാവ് ക്രതുവിനെ നിർമ്മിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഇവർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ പതിനൊന്ന് ദിവ്യപുത്രന്മാരായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 190

धर्मादयः प्रथमजाः सर्वे ते ब्रह्मणः सुताः भृग्वादयस्तु ते सृष्टा नवैते ब्रह्मवादिनः

ധർമ്മാദികൾ എന്ന ആദ്യജന്മങ്ങൾ എല്ലാവരും ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രന്മാരായിരുന്നു. തുടർന്ന് ഭൃഗു മുതലായവർ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു—ഈ ഒമ്പത് പേർ ബ്രഹ്മവാദികൾ, ബ്രഹ്മതത്ത്വത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാതാക്കൾ.

Verse 191

गृहमेधिनः पुराणास् ते धर्मस् तैः सम्प्रवर्तितः तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः

ആ പ്രാചീന ഗൃഹമേധികൾ തങ്ങളുടെ സ്ഥാപിത പരമ്പരകളാൽ ധർമ്മപ്രവാഹം പ്രചരിപ്പിച്ചു; അവരിൽ നിന്നു പന്ത്രണ്ട് വംശങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു—ദിവ്യവും ദേവഗുണസമ്പന്നവും।

Verse 192

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिर् अलंकृताः ऋभु, सनत्कुमार ऋभुः सनत्कुमारश् च द्वावेतावूर्ध्वरेतसौ

അവർ ക്രിയാവന്തരും ആത്മതേജസ്സുള്ളവരും മഹർഷികളുടെ സാന്നിധ്യത്താൽ അലങ്കൃതരുമായിരുന്നു. ഋഭുവും സനത്കുമാരനും—ഈ രണ്ടുപേരും ‘ഊർധ്വരേതസർ’; യോഗസംയമംകൊണ്ട് ജനനശക്തിയെ മേലോട്ടുയർത്തിയവർ, പതി-ശിവന്റെ ശൈവജ്ഞാനത്തിന് യോഗ്യപാത്രങ്ങൾ।

Verse 193

पूर्वोत्पन्नौ परं तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजौ व्यतीते त्वष्टमे कल्पे पुराणौ लोकसाक्षिणौ

എല്ലാവർക്കും മുമ്പേ ജനിച്ച്, എല്ലാവരെയും അതിക്രമിച്ച ആ രണ്ടുപേരും സർവ്വരുടെയും ആദിപൂർവ്വജരായിരുന്നു. എട്ടാം കല്പം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ആ പുരാതന രണ്ടുപേരും ലോകങ്ങളുടെ സാക്ഷികളായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 194

विराजेतामुभौ लोके तेजः संक्षिप्य धिष्ठितौ तावुभौ योगकर्माणाव् आरोप्यात्मानम् आत्मनि

ഇരു ലോകങ്ങളിലും അവർ ദീപ്തരായി; തങ്ങളുടെ തേജസ്സിനെ അന്തർമുഖമായി സംക്ഷിപ്തമാക്കി ദൃഢമായി നിലകൊണ്ടു. പിന്നെ യോഗകർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച്, ആത്മാവിനെ ആത്മാവിൽ തന്നേ ആരോപിച്ചു—അന്തർമുഖ സമാധിയിൽ ലയിച്ചു।

Verse 195

प्रजां धर्मं च कामं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितौ यथोत्पन्नः स एवेह कुमारः स इहोच्यते

സന്താനം, (സാംസാരിക) ധർമ്മകർമ്മം, കാമം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം വൈരാഗ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ജനനസമയത്തെപ്പോലെ തന്നെ നിർമലനായി ഇരിക്കുന്നതിനാൽ ഇവിടെ അദ്ദേഹം ‘കുമാരൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 196

तस्मात्सनत्कुमारेति नामास्येह प्रतिष्ठितम् ततो ऽभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः

അതുകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാമം “സനത്കുമാരൻ” എന്നു സ്ഥാപിതമായി. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം അന്തർധ്യാനത്തിൽ ലീനനായപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്നു മാനസപ്രജകൾ ഉദിച്ചു.

Verse 197

तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः

ആ ധീമാന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്ന്, ശരീരജന്യമായ പ്രവർത്തനങ്ങളും അവയുടെ കാരണങ്ങളും കൂടെ, ക്ഷേത്രജ്ഞർ—അഥവാ ബന്ധിതജീവികൾ (പശു)—ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 198

ततो देवासुरपितॄन् मानुषांश् च चतुष्टयम् सिसृक्षुर् अम्भांस्येतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत्

പിന്നീട് ദേവർ, അസുരർ, പിതൃകൾ, മനുഷ്യർ—ഈ നാലുവർഗ്ഗത്തെ സൃഷ്ടിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, അദ്ദേഹം ഈ ആദിജലങ്ങളോടു തന്റെ ആത്മസ്വരൂപത്തെ യോജിപ്പിച്ച് സൃഷ്ടിയെ പ്രചോദിപ്പിച്ചു.

Verse 199

ततस्तु युञ्जतस्तस्य तमोमात्रसमुद्भवम् समभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नेन प्रजापतेः

അപ്പോൾ ആ പ്രജാപതി പരിശ്രമത്തോടെ യോഗത്തിൽ ഏകാഗ്രനായി സൃഷ്ടിയെ ധ്യാനിച്ചപ്പോൾ, തമോമാത്രത്തിൽ നിന്നു ഉദിച്ച ഇരുട്ട്-പ്രധാന ജഡത്വഘട്ടം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 200

ततो ऽस्य जघनात्पूर्वम् असुरा जज्ञिरे सुताः असुर:: निरुक्ति असुः प्राणः स्मृतो विप्रास् तज्जन्मानस् ततो ऽसुराः

പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജഘനഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ആദ്യം അസുരപുത്രന്മാർ ജനിച്ചു. ഹേ വിപ്രന്മാരേ, ‘അസു’ എന്നു പറയുന്നത് പ്രാണനെയാണ്; ആ ‘അസു’യിൽ നിന്നു ജനിച്ചതിനാൽ അവർ ‘അസുരർ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടു.