Adhyaya 91

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे यतिप्रायश्चित्तं नाम नवतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि अरिष्टानि निबोधत येन ज्ञानविशेषेण मृत्युं पश्यन्ति योगिनः

ഇങ്ങനെ ശ്രീലിംഗ മഹാപുരാണത്തിന്റെ പൂർവ്വഭാഗത്തിൽ ‘യതി-പ്രായശ്ചിത്തം’ എന്ന പേരിലുള്ള തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇനി ഞാൻ അരിഷ്ടങ്ങൾ (അപശകുന/മുൻസൂചനകൾ) പ്രസ്താവിക്കും; അവ മനസ്സിലാക്കുക—ആ വിശിഷ്ടജ്ഞാനത്താൽ യോഗികൾ മരണത്തെയേയും ദർശിക്കുന്നു.

Verse 2

अरुन्धतीं ध्रुवं चैव सोमछायां महापथम् यो न पश्येन्न जीवेत्स नरः संवत्सरात्परम्

അരുന്ധതി, ധ്രുവൻ, ചന്ദ്രന്റെ ഛായാപഥം, മഹാപഥം—ഇവയെ കാണാത്ത മനുഷ്യൻ ഒരു വർഷത്തിന് അപ്പുറം ജീവിക്കുകയില്ല. ഇത് ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ പവിത്രക്രമത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിന്റെ ശരിയായ ദർശനം ജീവനെ പ്രഭു—പതി ശിവൻ—വഴി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 3

अरिश्मवन्तम् आदित्यं रश्मिवन्तं च पावकम् यः पश्यति न जीवेद्वै मासादेकादशात्परम्

സൂര്യനെ ‘കിരണമില്ലാത്തവൻ’ എന്നും പവിത്ര അഗ്നിയെ ‘കിരണസമ്പന്നൻ’ എന്നും ആരെങ്കിലും ദർശിച്ചാൽ, ലോകക്രമത്തിന്റെ ഈ അശുഭ വിപരീതത്വം കണ്ട അവൻ പതിനൊന്ന് മാസത്തിന് അപ്പുറം ജീവിക്കുകയില്ല।

Verse 4

वमेन्मूत्रं पुरीषं च सुवर्णं रजतं तथा प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने दशमासान्न जीवति

ആരെങ്കിലും മൂത്രമോ മലമോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വർണ്ണം-വെള്ളി എന്നിവയോ ഛർദ്ദിച്ചാൽ—ജാഗ്രതയിൽ പ്രത്യക്ഷമായോ സ്വപ്നത്തിലോ—അവൻ പത്ത് മാസത്തിന് അപ്പുറം ജീവിക്കുകയില്ല। ധർമ്മവും പ്രാണനും ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ ദേഹധാരി പശുവിനെ ബന്ധിക്കുന്ന അശുഭ പാശമാണിത് എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 5

रुक्मवर्णं द्रुमं पश्येद् गन्धर्वनगराणि च पश्येत् प्रेतपिशाचांश् च नवमासान् स जीवति

ആരെങ്കിലും സ്വർണ്ണവർണ്ണമുള്ള വൃക്ഷവും ഗന്ധർവനഗരങ്ങളും, കൂടാതെ പ്രേത-പിശാചന്മാരെയും ദർശിച്ചാൽ, അവൻ ഒൻപത് മാസം വരെ മാത്രമേ ജീവിക്കൂ।

Verse 6

अकस्माच्च भवेत्स्थूलो ह्य् अकस्माच्च कृशो भवेत् प्रकृतेश् च निवर्तेत चाष्टौ मासांश् च जीवति

ആരെങ്കിലും പെട്ടെന്ന് ദേഹസ്ഥൂലനാകുകയോ പെട്ടെന്ന് ക്ഷീണിതനാകുകയോ ചെയ്ത്, തന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് മാറുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ എട്ട് മാസം വരെ മാത്രമേ ജീവിക്കൂ।

Verse 7

अग्रतः पृष्ठतो वापि खण्डं यस्य पदं भवेत् पांसुके कर्दमे वापि सप्तमासान्स जीवति

ആരുടെയെങ്കിലും പാദമുദ്ര മുന്നിലോ പിന്നിലോ പൊട്ടിയതായി തോന്നിയാൽ—പൊടിയിലായാലും ചെളിയിലായാലും—അവൻ ഏഴ് മാസം വരെ മാത്രമേ ജീവിക്കൂ। പതി (ശിവൻ)യുടെ അധീനത്തിൽ ഇത് ഭയങ്കര അപശകുനം; കർമ്മാനുസാരം അദ്ദേഹം പാശം ശിഥിലമാക്കുകയോ മുറുക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു।

Verse 8

काकः कपोतो गृध्रो वा निलीयेद्यस्य मूर्धनि क्रव्यादो वा खगो यस्य षण्मासान् नातिवर्तते

ഒരു മനുഷ്യന്റെ തലയിൽ കാക്ക, പ്രാവ് അല്ലെങ്കിൽ കഴുകൻ ഇരിക്കുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ മാംസഭോജി പക്ഷി അവന്റെ സമീപത്ത് ആറുമാസം പോലും മാറാതെ നില്ക്കുകയോ ചെയ്താൽ—ഇത് മഹാ അശുഭലക്ഷണമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; പാശബന്ധിതനായ പശു (ജീവൻ) കർമപാശബലത്തിൽ ദേഹാന്തത്തോട് അടുത്തുചേരുന്നു।

Verse 9

गच्छेद् वायसपङ्क्तीभिः पांसुवर्षेण वा पुनः स्वच्छायां विकृतां पश्येच् चतुःपञ्च स जीवति

ഒരാൾ നടന്നു പോകുമ്പോൾ കാക്കകളുടെ നിരകളാൽ തട്ടപ്പെടുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ വീണ്ടും പൊടിവർഷം വീഴുകയോ ചെയ്ത്, തുടർന്ന് സ്വന്തം നിഴൽ വികൃതമായി കാണുകയാണെങ്കിൽ—അവൻ നാലോ അഞ്ചോ വർഷം മാത്രമേ ജീവിക്കൂ।

Verse 10

अनभ्रे विद्युतं पश्येद् दक्षिणां दिशमास्थिताम् उदके धनुर् ऐन्द्रं वा त्रीणि द्वौ वा स जीवति

മേഘമില്ലാത്ത ആകാശത്തിൽ തെക്കുദിശയിൽ മിന്നൽ കാണുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളത്തിൽ ഐന്ദ്രധനുസ് (ഇന്ദ്രധനു) കാണുകയോ ചെയ്താൽ—രണ്ടോ മൂന്നോ ദിവസം—അവൻ ജീവിക്കും; ഭയം അകലും।

Verse 11

अप्सु वा यदि वादर्शे यो ह्यात्मानं न पश्यति अशिरस्कं तथा पश्येन् मासाद् ऊर्ध्वं न जीवति

ജലത്തിലോ ദർപ്പണത്തിലോ ഒരാൾക്ക് സ്വന്തം രൂപം കാണാനാകാതെയോ, അല്ലെങ്കിൽ താനെ തലമില്ലാത്തവനായി കാണുകയോ ചെയ്താൽ—അവൻ ഒരു മാസത്തിന് മീതെ ജീവിക്കില്ല। ഇത് മഹാ അശുഭലക്ഷണമെന്നറിഞ്ഞ്, പാശബന്ധിതനായ പശു (ജീവൻ) ശുദ്ധാചാരവും പൂജയും കൊണ്ട് പതി—ശിവന്റെ—ശരണം തേടണം।

Verse 12

शवगन्धि भवेद्गात्रं वसागन्धमथापि वा मृत्युर्ह्युपागतस्तस्य अर्धमासान्न जीवति

ഒരു വ്യക്തിയുടെ ശരീരത്തിൽ ശവഗന്ധം പോലെയുള്ള ദുർഗന്ധം വരുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ പുഴുങ്ങിയ കൊഴുപ്പിന്റെ ഗന്ധം വരുകയോ ചെയ്താൽ—മരണം അവനോട് അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു; അവൻ അർധമാസം കടന്ന് ജീവിക്കില്ല।

Verse 13

यस्य वै स्नातमात्रस्य हृदयं परिशुष्यति धूमं वा मस्तकात्पश्येद् दशाहान्न स जीवति

സ്നാനം ചെയ്ത ഉടനെ ഹൃദയം ഉണങ്ങിയതുപോലെ തോന്നുകയോ, സ്വന്തം തലയിൽ നിന്ന് പുക ഉയരുന്നതായി കാണുകയോ ചെയ്താൽ—അവൻ പത്ത് ദിവസത്തിനപ്പുറം ജീവിക്കുകയില്ല।

Verse 14

संभिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कृन्तति अद्भिः स्पृष्टो न हृष्येत तस्य मृत्युरुपस्थितः

ആരുടെയോ പ്രാണവായു കലങ്ങി മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളെ മുറിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുകയും, വെള്ളത്തിന്റെ സ്പർശം പോലും ആനന്ദം നൽകാതിരിക്കുകയുമെങ്കിൽ—അവനോട് മരണം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയുക।

Verse 15

ऋक्षवानरयुक्तेन रथेनाशां च दक्षिणाम् गायन्नृत्यन् व्रजेत् स्वप्ने विद्यान्मृत्युरुपस्थितः

സ്വപ്നത്തിൽ കരടികളും കുരങ്ങുകളും കെട്ടിയ രഥത്തിൽ പാടിയും നൃത്തം ചെയ്തും തെക്കോട്ടു പോകുന്നുവെങ്കിൽ—മരണം അടുത്തെത്തിയെന്ന് അറിയുക।

Verse 16

कृष्णांबरधरा श्यामा गायन्ती वाप्यथाङ्गना यं नयेद्दक्षिणामाशां स्वप्ने सो ऽपि न जीवति

സ്വപ്നത്തിൽ കറുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച ശ്യാമയായ സ്ത്രീ പാടിക്കൊണ്ട് ആരെയെങ്കിലും തെക്കോട്ടു നയിച്ചാൽ—അവനും ജീവിക്കുകയില്ല।

Verse 17

छिद्रं वा स्वस्य कण्ठस्य स्वप्ने यो वीक्षते नरः नग्नं वा श्रमणं दृष्ट्वा विद्यान्मृत्युमुपस्थितम्

ഒരു പുരുഷൻ സ്വപ്നത്തിൽ സ്വന്തം കഴുത്തിൽ ഒരു തുള കാണുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ നഗ്നശ്രമണനെ കാണുകയോ ചെയ്താൽ—മരണം അടുത്തെത്തിയെന്ന് അറിയണം। ഇത്തരമൊരു നിമിത്തത്തിൽ ബന്ധിതനായ പശുജീവൻ സ്മരണയും പൂജയും വഴി പതി—ശിവന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കണം; ഭയത്തിന്റെയും മർത്ത്യതയുടെയും പാശം അഴിക്കുന്നതു കർത്താവേയാണ്।

Verse 18

आ मस्तकतलाद्यस् तु निमज्जेत्पङ्कसागरे दृष्ट्वा तु तादृशं स्वप्नं सद्य एव न जीवति

മസ്തകശിഖരത്തിൽ നിന്ന് താഴേക്കു വരെ ചെളിസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്നതായി ഒരാളെ കാണുന്നുവെങ്കിൽ, അത്തരം സ്വപ്നം കണ്ട ഉടനെ അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ല—മരണം ഉടൻ സമീപിക്കുന്നു।

Verse 19

भस्माङ्गारांश् च केशांश् च नदीं शुष्कां भुजङ्गमान् पश्येद्यो दशरात्रं तु न स जीवति तादृशः

ആരെങ്കിലും തുടർച്ചയായി പത്ത് രാത്രികൾ ഭസ്മം, കത്തുന്ന അങ്കാരങ്ങൾ, ചിതറിയ മുടി, വറ്റിയ നദി, പാമ്പുകൾ എന്നിവ കാണുകയാണെങ്കിൽ, അത്തരം വ്യക്തി ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ല—ഇവയെ മരണസൂചനകളായി പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 20

कृष्णैश् च विकटैश्चैव पुरुषैरुद्यतायुधैः पाषाणैस्ताड्यते स्वप्ने यः सद्यो न स जीवति

സ്വപ്നത്തിൽ കറുത്തും ഭീകരവുമായ പുരുഷന്മാർ ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തി കല്ലുകൊണ്ട് അടിക്കുന്നതായി കാണുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ ദീർഘകാലം ജീവിക്കുകയില്ല—മരണം വേഗം വരും।

Verse 21

सूर्योदये प्रत्युषसि प्रत्यक्षं यस्य वै शिवाः क्रोशन्त्यभिमुखं प्रेत्य स गतायुर्भवेन्नरः

സൂര്യോദയസമയത്തെ പ്രഭാതത്തിൽ, ആരുടെ നേരെ ശിവഗണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമായി നിലവിളിക്കുന്നതായി കേൾക്കപ്പെടുന്നുവോ, ആ നരൻ മരണാനന്തരം ‘ഗതായു’—ആയുസ്സ് തീർന്നവൻ—എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 22

यस्य वा स्नातमात्रस्य हृदयं पीड्यते भृशम् जायते दन्तहर्षश् च तं गतायुषमादिशेत्

സ്നാനം കഴിഞ്ഞ ഉടനെ ആരുടെയെങ്കിലും ഹൃദയം അത്യന്തം വേദനിച്ച്, പല്ലുകൾ വിറയ്ക്കൽ (കിടുകിടുപ്പ്) ഉണ്ടാകുകയാണെങ്കിൽ, അവനെ ‘ഗതായു’—ആയുസ്സ് തീർന്നവൻ—എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കണം।

Verse 23

भूयोभूयस्त्रसेद्यस्तु रात्रौ वा यदि वा दिवा दीपगन्धं च नाघ्राति विद्यान्मृत्युम् उपस्थितम्

രാത്രിയോ പകലോ വീണ്ടും വീണ്ടും അപ്രതീക്ഷിത ഭയത്തിൽ വിറയ്ക്കുകയും ദീപത്തിന്റെ സുഗന്ധം പോലും മണക്കാൻ കഴിയാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവൻ—മൃത്യു സമീപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയണം।

Verse 24

रात्रौ चेन्द्रधनुः पश्येद् दिवा नक्षत्रमण्डलम् परनेत्रेषु चात्मानं न पश्येन्न स जीवति

ആരെങ്കിലും രാത്രിയിൽ ഇന്ദ്രധനുസ് കാണുകയോ പകലിൽ നക്ഷത്രവലം കാണുകയോ ചെയ്ത്, മറ്റുള്ളവരുടെ കണ്ണുകളിൽ സ്വന്തം പ്രതിബിംബം കാണാൻ കഴിയാതിരുന്നാൽ—അവൻ ദീർഘകാലം ജീവിക്കുകയില്ല।

Verse 25

नेत्रमेकं स्रवेद्यस्य कर्णौ स्थानाच्च भ्रश्यतः वक्रा च नासा भवति विज्ञेयो गतजीवितः

ആരുടെയെങ്കിലും ഒരു കണ്ണ് സ്രവിക്കാൻ തുടങ്ങുകയും, ചെവികൾ സ്ഥാനച്യുതമാകുകയും, മൂക്ക് വളഞ്ഞുപോകുകയും ചെയ്താൽ—അവൻ പ്രാണം വിട്ടവനായി അറിയണം।

Verse 26

यस्य कृष्णा खरा जिह्वा पद्माभासं च वै मुखम् गण्डे वा पिण्डिकारक्ते तस्य मृत्युरुपस्थितः

ആരുടെയെങ്കിലും നാവ് കറുത്തും കരടായും മാറി, മുഖം താമരപോലെ മങ്ങിയ നിറം കൈവരിക്കുകയോ, കവിളുകൾ വീർന്ന കട്ടകളെപ്പോലെ ചുവക്കുകയോ ചെയ്താൽ—മൃത്യു അവനോട് അടുത്തിരിക്കുന്നു।

Verse 27

मुक्तकेशो हसंश्चैव गायन्नृत्यंश् च यो नरः याम्यामभिमुखं गच्छेत् तदन्तं तस्य जीवितम्

മുടി അഴിച്ചിട്ട് ചിരിച്ചും പാടിയും നൃത്തം ചെയ്തും ദക്ഷിണദിക്കിലേക്ക് (യമദിക്ക്) മുഖം തിരിച്ച് പോകുന്ന പുരുഷന്—അതാണ് അവന്റെ ആയുസിന്റെ അതിരും, അവിടെയാണ് ജീവന്റെ അന്ത്യം।

Verse 28

यस्य श्वेतघनाभासा श्वेतसर्षपसंनिभा श्वेता च मूर्तिर्ह्यसकृत् तस्य मृत्युरुपस्थितः

ആരെങ്കിലും വീണ്ടും വീണ്ടും വെളുത്ത മേഘംപോലെ ദീപ്തമായും വെളുത്ത കടുകുമണിപോലെ സൂക്ഷ്മമായും ഉള്ള ശ്വേതമൂർത്തിയെ ദർശിക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവന്റെ മുമ്പിൽ മരണം അടുത്തെത്തി നില്ക്കുന്നു.

Verse 29

उष्ट्रा वा रासभा वाभियुक्ताः स्वप्ने रथे शुभाः यस्य सो ऽपि न जीवेत्तु दक्षिणाभिमुखो गतः

സ്വപ്നത്തിൽ ഒട്ടകങ്ങളോ കഴുതകളോ രഥത്തിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്നതായി കാണുകയാണെങ്കിൽ—രഥം ശുഭമായി തോന്നിയാലും—അവൻ ദീർഘകാലം ജീവിക്കുകയില്ല; അത് ദക്ഷിണാഭിമുഖ (യമദിശ) ഗമനത്തിന്റെ സൂചനയാണ്.

Verse 30

द्वे वाथ परमे ऽरिष्टे एकीभूतः परं भवेत् घोषं न शृणुयात्कर्णे ज्योतिर् नेत्रे न पश्यति

പരമ അരിഷ്ടം (മഹാവിപത്ത്) ഉയരുമ്പോൾ രണ്ട് ഇന്ദ്രിയശക്തികളും ഏകമായി ലയിക്കുന്നു; ചെവിയിൽ ശബ്ദം കേൾക്കില്ല, കണ്ണിൽ ജ്യോതി കാണില്ല.

Verse 31

श्वभ्रे यो निपतेत्स्वप्ने द्वारं चापि पिधीयते न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात् तदन्तं तस्य जीवितम्

സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾ കുഴിയിൽ വീഴുകയും വാതിൽ പോലും അടയുകയും, ആ കുഴിയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേൽക്കാൻ കഴിയാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ—അതുതന്നെ അവന്റെ ആയുസ്സിന്റെ അതിരെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 32

ऊर्ध्वा च दृष्टिर्न च सम्प्रतिष्ठा रक्ता पुनः सम्परिवर्तमाना /* मुखस्य शोषः सुषिरा च नाभिरत्युष्णमूत्रो विषमस्थ एव

ദൃഷ്ടി മേലോട്ടു നിശ്ചലമായി, ദേഹത്തിൽ സ്ഥിരത ഇല്ലാതായി, കണ്ണുകൾ ചുവന്നിട്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും ചുറ്റുമ്പോൾ; വായ ഉണങ്ങി, നാഭി പൊള്ളയായതായി തോന്നി, മൂത്രം അത്യുഷ്ണമായി, സമസ്ഥിതിയിൽ നില്ക്കാൻ കഴിയാതിരിക്കുമ്പോൾ—ഇവയെ ഭയങ്കര അശുഭലക്ഷണങ്ങളായി പറയുന്നു.

Verse 33

दिवा वा यदि वा रात्रौ प्रत्यक्षं यो निहन्यते हन्तारं न च पश्येच्च स गतायुर्न जीवति

പകലോ രാത്രിയോ, ഒരാൾ പ്രത്യക്ഷമായി വധിക്കപ്പെടുകയും വധകനെയെങ്കിലും കാണാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ, അവന്റെ നിശ്ചിത ആയുസ്സ് തീർന്നിരിക്കുന്നു; അവൻ ഇനി ജീവിക്കുന്നില്ലെന്ന് അറിയുക.

Verse 34

अग्निप्रवेशं कुरुते स्वप्नान्ते यस्तु मानवः स्मृतिं नोपलभेच्चापि तदन्तं तस्य जीवितम्

സ്വപ്നത്തിന്റെ അവസാനം ഒരാൾ താനെ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതായി കാണുകയും പിന്നെ വ്യക്തമായ സ്മൃതി ലഭിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ, അതേ നിമിഷം അവന്റെ ജീവിതപരിധിയെന്ന് പറയുന്നു; പതി ശിവാരാധനയില്ലെങ്കിൽ ഇത് പശുവിന്റെ പ്രാരബ്ധക്ഷയം സമീപിക്കുന്നതിന്റെ ലക്ഷണം.

Verse 35

यस्तु प्रावरणं शुक्लं स्वकं पश्यति मानवः कृष्णं रक्तमपि स्वप्ने तस्य मृत्युरुपस्थितः

ഒരു മനുഷ്യൻ തന്റെ വസ്ത്രം വെളുപ്പായി കാണുകയും, അതേ സ്വപ്നത്തിൽ അത് കറുപ്പായോ രക്തചുവപ്പായോ തോന്നുകയുമെങ്കിൽ, അവനോട് മരണം അടുത്തിരിക്കുന്നു; ഇത് കാലൻ പാശം ശിഥിലമാക്കുന്ന നിമിത്തം, പശു പതി ശിവനിൽ ശരണം ചേരുന്നതുവരെ.

Verse 36

प्रेपरतिओन् फ़ोर् देअथ् अरिष्टे सूचिते देहे तस्मिन्काल उपस्थिते त्यक्त्वा खेदं विषादं च उपेक्षेद् बुद्धिमान् नरः

ദേഹത്തിൽ മരണസൂചക അരിഷ്ടലക്ഷണങ്ങൾ തെളിഞ്ഞു ആ കാലം എത്തിയാൽ, ബുദ്ധിമാൻ ദുഃഖവും വിഷാദവും ഉപേക്ഷിച്ച് അനാസക്തനായി, മനസ്സിനെ പതി ശിവനിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം.

Verse 37

प्राचीं वा यदि वोदीचीं दिशं निष्क्रम्य वै शुचिः समे ऽतिस्थावरे देशे विविक्ते जन्तुवर्जिते

ശുചിയായി കിഴക്കോട്ടോ—അല്ലെങ്കിൽ വടക്കോട്ടോ—പുറപ്പെട്ടു, സമതലവും ദൃഢവുമായ, ഏകാന്തവും ജന്തുവർജിതവുമായ സ്ഥലത്ത് നിലകൊള്ളണം; ഇതാണ് സാധകനു പതി ശിവാരാധനയ്ക്കും പാശക്ഷയത്തിനും യോജ്യമായ ഭൂമി.

Verse 38

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा स्वस्थश् चाचान्त एव च स्वस्तिकेनोपविष्टस्तु नमस्कृत्वा महेश्वरम्

ഉത്തരമുഖമായാലും കിഴക്കുമുഖമായാലും, ദേഹം ശാന്തമായി നിലനിർത്തി ആചമനം ചെയ്ത്, സ്വസ്തികാസനത്തിൽ ഇരിക്കണം. തുടർന്ന് പശുവിനെ ബന്ധിക്കുന്ന പാശങ്ങളെ ശിഥിലമാക്കുന്ന പതി മഹേശ്വര ശിവനെ നമസ്കരിച്ചു ഭക്തിയോടെ വന്ദിക്കണം.

Verse 39

समकायशिरोग्रीवो धारयन् नावलोकयेत् यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता

ദേഹം, തല, കഴുത്ത് എന്നിവ ഒരേ രേഖയിൽ സ്ഥിരമായി നിർത്തി, साधകൻ ചിത്തം പുറത്തേക്ക് അലഞ്ഞുതിരിയാൻ അനുവദിക്കരുത്. കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്തെ ദീപം കുലുങ്ങാത്തതുപോലെ, പതി ശിവനിലേക്കുള്ള ധ്യാന-സമാധിയുടെ സ്ഥിരതയ്ക്ക് ഇതാണ് ഉപമയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 40

प्रागुदक्प्रवणे देशे तथा युञ्जीत शास्त्रवित् कामं वितर्कं प्रीतिं च सुखदुःखे उभे तथा

കിഴക്കോട്ടും ജലത്തോട്ടും ചരിവുള്ള സ്ഥലത്ത് ശാസ്ത്രവിദ് യോഗം അഭ്യസിക്കണം—കാമം, വിതർക്കം, പ്രീതി/ആസക്തി, കൂടാതെ സുഖ-ദുഃഖം ഇരണ്ടും നിയന്ത്രിക്കണം—അപ്പോൾ പാശബന്ധിത പശു പാശങ്ങളെ ശിഥിലമാക്കി പതി ശിവനിലേക്കു തിരിയും.

Verse 41

निगृह्य मनसा सर्वं शुक्लं ध्यानम् अनुस्मरेत् घ्राणे च रसने नित्यं चक्षुषी स्पर्शने तथा

മനസ്സാൽ എല്ലാം നിയന്ത്രിച്ച് ശുക്ല (ശുദ്ധ) ധ്യാനം നിരന്തരം അനുസ്മരിക്കണം. ഘ്രാണം, രസന, രണ്ടു കണ്ണുകൾ, സ്പർശം—ഇവയെല്ലാം സദാ വശപ്പെടുത്തി നിർത്തണം; അപ്പോൾ പാശങ്ങൾ ശിഥിലമായി പശു പതി ശിവനിൽ സ്ഥിരപ്പെടും.

Verse 42

श्रोत्रे मनसि बुद्धौ च तत्र वक्षसि धारयेत् कालकर्माणि विज्ञाय समूहेष्वेव नित्यशः

ശ്രോത്രത്തിൽ, മനസ്സിൽ, ബുദ്ധിയിൽ (ശിവ-ചൈതന്യം) സ്ഥാപിച്ച്, പിന്നെ അത് ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിരമായി ധരിക്കണം. കാലാധീന കർമങ്ങളെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, എല്ലാ കൂട്ടങ്ങളിലും പ്രവർത്തനങ്ങളിലും ദിനംപ്രതി ഈ അഭ്യാസം നിരന്തരം നിലനിർത്തണം.

Verse 43

द्वादशाध्यात्ममित्येवं योगधारणमुच्यते शतमर्धशतं वापि धारणां मूर्ध्नि धारयेत्

ഇങ്ങനെ ദ്വാദശ ആധ്യാത്മിക അനുഷ്ഠാനത്തെ ആധാരമാക്കിയതിനെ യോഗധാരണ എന്നു പറയുന്നു. साधകൻ തലയുടെ ശിഖരത്തിൽ (സഹസ്രാരത്തിൽ) ഈ ഏകാഗ്രത നൂറ് എണ്ണമോ അമ്പത് എണ്ണമോ വരെ സ്ഥിരമായി ധരിക്കണം.

Verse 44

खिन्नस्य धारणायोगाद् वायुरूर्ध्वं प्रवर्तते ततश्चापूरयेद् देहम् ओङ्कारेण समन्वितः

സാധകൻ ക്ഷീണിക്കുമ്പോൾ ധാരണായോഗം മൂലം പ്രാണവായു മേലോട്ടു പ്രവഹിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഓംകാരനാദത്തോടു ഏകീഭവിച്ച് ആ പ്രാണത്തോടെ ദേഹം നിറയ്ക്കണം—പാശം ശിഥിലമാക്കി പശുവിനെ പതി ആയ പ്രഭു ശിവനിലേക്കു സ്ഥിരമായി ആകർഷിക്കണം.

Verse 45

तथौंकारमयो योगी अक्षरे त्वक्षरी भवेत् ओंकार अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ओङ्कारप्राप्तिलक्षणम्

ഇങ്ങനെ ഓംകാരമയനായ യോഗി അക്ഷരതത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി അക്ഷരീഭവിക്കുന്നു. ഇനി ഞാൻ ഓംകാരപ്രാപ്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കും.

Verse 46

एष त्रिमात्रो विज्ञेयो व्यञ्जनं चात्र चेश्वरः प्रथमा विद्युती मात्रा द्वितीया तामसी स्मृता

ഈ ഈശ്വരനെ ത്രിമാത്രൻ (മൂന്ന് മാത്രകളുള്ളവൻ) ആയി അറിയണം; ഇവിടെ അവൻ തന്നെയാണ് ‘വ്യഞ്ജനം’—അർത്ഥം വെളിപ്പെടുത്തുന്നവൻ—കൂടി. ആദ്യമാത്ര വിദ്യുത്സമം ദീപ്തിമയം; രണ്ടാംമാത്ര താമസീ—ആവരണസ്വഭാവം—എന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 47

तृतीयां निर्गुणां चैव मात्रामक्षरगामिनीम् गान्धारी चैव विज्ञेया गान्धारस्वरसंभवा

മൂന്നാമാത്ര നിർഗുണ—ഗുണാതീത—ആയും അക്ഷരത്തിലൂടെ ഗമിക്കുന്ന മാത്രയായും അറിയണം. അതേ മാത്രയെ ഗാന്ധാരീ എന്നും അറിയുക; അത് ഗാന്ധാര സ്വരത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 48

पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते यथा प्रयुक्त ओङ्कारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि

ശരിയായി പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ തലമുടിയിലെ ശിഖരത്തിൽ ഉറുമ്പിന്റെ നടപ്പിന്റെ സ്പർശംപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ സമ്യക് ഉച്ചരിച്ച ഓങ്കാരം മേലോട്ടുയർന്ന് ശിഖരത്തിൽ നിന്നുതന്നെ പ്രസ്ഫുരിക്കുന്നു—ഇത് പ്രാണന്റെ ഊർദ്ധ്വഗതി പതി ശിവനിലേക്കാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 49

तथौंकारमयो योगी त्व् अक्षरी त्वक्षरी भवेत् प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्मलक्षणमुच्यते

ഇങ്ങനെ പ്രണവമയനായ യോഗി അക്ഷരരൂപനായി അക്ഷരത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനാകുന്നു. പ്രണവം ധനുസ്സ്, ആത്മാവ് അമ്പ്—ഇതേ ബ്രഹ്മലക്ഷണമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 50

अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत् तन्मयो भवेत् ओमित्येकाक्षरं ह्येतद् गुहायां निहितं पदम्

അപ്രമാദത്തോടെ അമ്പുപോലെ (അന്തരസത്യത്തെ) ഭേദിക്കണം; അപ്പോൾ साधകൻ തന്മയനാകും. കാരണം ‘ഓം’ എന്ന ഈ ഏകാക്ഷര പദം ഹൃദയഗുഹയിൽ നിഹിതമായ ഗൂഢസ്ഥിതിയാണ്।

Verse 51

ओमित्येतत्त्रयो लोकास् त्रयो वेदास्त्रयो ऽग्नयः विष्णुक्रमास्त्रयस्त्वेते ऋक्सामानि यजूंषि च

‘ഓം’—ഈ ഏകാക്ഷരത്തിൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളും, മൂന്നു വേദങ്ങളും, മൂന്നു അഗ്നികളും സംഗ്രഹിതമാണ്. വിഷ്ണുവിന്റെ മൂന്നു ക്രമങ്ങൾ—ഋക്, സാമ, യജുസ്—ഇതിൽ തന്നെയൊന്നായി നിലകൊള്ളുന്നു; ശൈവദർശനത്തിൽ ഇത് പതി ശിവന്റെ പരമ ലിംഗചിഹ്നം, വൈദിക ത്രയങ്ങളെ ഏകീകരിക്കുന്നത്।

Verse 52

मात्रा चार्धं च तिस्रस्तु विज्ञेयाः परमार्थतः तत्प्रयुक्तस्तु यो योगी तस्य सालोक्यमाप्नुयात्

പരമാർത്ഥത്തിൽ മൂന്നു മാത്രകളും അർദ്ധമാത്രയും യഥാർത്ഥമായി അറിയണം. ആ മിതയുക്ത ജപ-ഉച്ചാരണം ശരിയായി പ്രയോഗിക്കുന്ന യോഗി, പാശബന്ധിത പശുവിനെ പാശത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന പതി ശിവന്റെ സാലോക്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 53

अकारो ह्यक्षरो ज्ञेय उकारः सहितः स्मृतः मकारसहितौंकारस् त्रिमात्र इति संज्ञितः

‘അ’ അക്ഷരം മൂലാക്ഷരമായി അറിയുക; അതോടൊപ്പം ‘ഉ’ ചേർന്നതായി സ്മൃതി പറയുന്നു. ‘മ’ ചേർന്നാൽ ‘ഓം’ ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അതിനാൽ അത് ത്രിമാത്രം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 54

अकारस् त्वेष भूर्लोक उकारो भुव उच्यते सव्यञ्जनो मकारस्तु स्वर्लोक इति गीयते

‘അ’ ഭൂർലോകം എന്നു പാടപ്പെടുന്നു; ‘ഉ’ ഭുവർലോകം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. നാദവ്യഞ്ജനസഹിതമായ ‘മ’ സ്വർലോകം എന്നു ഗായനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

Verse 55

ओङ्कारस्तु त्रयो लोकाः शिरस्तस्य त्रिविष्टपम् भुवनाङ्गं च तत्सर्वं ब्राह्मं तत्पदमुच्यते

ഓംകാരമാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങൾ; അതിന്റെ ശിരസ് ത്രിവിഷ്ടപം (സ്വർഗം). എല്ലാ ഭുവനങ്ങളും അതിന്റെ അവയവങ്ങൾ; അതേ ബ്രഹ്മസ്ഥിതി, പ്രഭുവിന്റെ പരമപദം എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 56

मात्रापादो रुद्रलोको ह्य् अमात्रं तु शिवं पदम् एवं ज्ञानविशेषेण तत्पदं समुपास्यते

മാത്രകളാൽ അളക്കപ്പെടുന്ന പാദം രുദ്രലോകം; എന്നാൽ ശിവന്റെ പരമപദം അമാത്രം—അളവിനും ഉച്ചാരണത്തിനും അതീതം. ഇങ്ങനെ വിശേഷജ്ഞാനവിവേകത്തോടെ ആ പദം ഉപാസിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 57

तस्माद्ध्यानरतिर्नित्यम् अमात्रं हि तदक्षरम् उपास्यं हि प्रयत्नेन शाश्वतं सुखमिच्छता

അതുകൊണ്ട് നിത്യം ധ്യാനത്തിൽ രതി പുലർത്തുക; കാരണം ആ അക്ഷരം അമാത്രം—അഖണ്ഡം. ശാശ്വതസുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പരിശ്രമത്തോടെ അതിനെ ഉപാസിക്കണം.

Verse 58

ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा ततो दीर्घा त्वनन्तरम् ततः प्लुतवती चैव तृतीया चोपदिश्यते

ഹ്രസ്വമാത്ര ആദ്യമായി ഉപദേശിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ദീർഘമാത്ര. പിന്നെ പ്ലുത (അതിദീർഘ) മാത്ര മൂന്നാമതായി ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 59

एतास्तु मात्रा विज्ञेया यथावदनुपूर्वशः यावदेव तु शक्यन्ते धार्यन्ते तावदेव हि

ഈ മാത്രകൾ യഥാവിധി ക്രമമായി അറിയണം. സത്യത്തിൽ എത്രത്തോളം സാധ്യമോ അത്രത്തോളം മാത്രം സാധനയെ നിലനിർത്തണം—അത്ര മാത്രം.

Verse 60

इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं ध्यायन्नात्मनि यः सदा अर्धं तन्मात्रम् अपि चेच् छृणु यत् फलमाप्नुयात्

എപ്പോഴും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്, ബുദ്ധി എന്നിവയെ ആത്മാവിൽ ധ്യാനത്തോടെ ലയിപ്പിക്കുന്നവൻ—കേൾക്കുക, അവൻ ആ മാത്രയുടെ പകുതിയെങ്കിലും ചെയ്താൽ പോലും ഏതു ഫലം പ്രാപിക്കും.

Verse 61

मासे मासे ऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः तेन यत्प्राप्यते पुण्यं मात्रया तदवाप्नुयात्

നൂറു വർഷം മാസംതോറും അശ്വമേധയാഗം ചെയ്യുന്നവന് ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം—ഈ സാധനയുടെ ഒരു മാത്രയാൽ പോലും അതേ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 62

न तथा तपसोग्रेण न यज्ञैर्भूरिदक्षिणैः यत्फलं प्राप्यते सम्यङ् मात्रया तदवाप्नुयात्

ശരിയായി, നിയതമായ മാത്രയിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഫലം, കഠിനതപസ്സിലൂടെയോ ധാരാളം ദക്ഷിണയുള്ള യാഗങ്ങളിലൂടെയോ അത്രത്തോളം ലഭിക്കുകയില്ല; ആ യുക്തമായ മാത്രയാൽ തന്നേ അതേ ഫലം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 63

तत्र चैषा तु या मात्रा प्लुता नामोपदिश्यते एषा एव भवेत्कार्या गृहस्थानां तु योगिनाम्

ഇവിടെ ‘പ്ലുത’ (ദീർഘോച്ചാരം) എന്നു ഉപദേശിക്കുന്ന മാത്രയേ ഗൃഹസ്ഥയോഗികൾ ആചരിക്കേണ്ടത്; നിയമിത ദീർഘ ജപംകൊണ്ട് മനസ് പശുഭാവം വിട്ട് പതി ശ്രീശിവനിൽ സ്ഥിരമാകുന്നു।

Verse 64

एषां चैव विशेषेण ऐश्वर्ये ह्यष्टलक्षणे अणिमाद्ये तु विज्ञेया तस्माद्युञ्जीत तां द्विजाः

ഇവയിൽ പ്രത്യേകിച്ച് ഐശ്വര്യത്തിന്റെ അഷ്ടലക്ഷണങ്ങൾ—അണിമാ മുതലായവ—അറിയേണ്ടതാണ്; അതിനാൽ, ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ആ യോഗനിയമത്തിൽ നിങ്ങളെ യുക്തരാക്കുക, അത് പതി-അധീന യോഗത്തിലൂടെ പ്രഭുത്വമാർഗത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു।

Verse 65

एवं हि योगसंयुक्तः शुचिर् दान्तो जितेन्द्रियः आत्मानं विद्यते यस्तु स सर्वं विन्दते द्विजाः

ഇങ്ങനെ യോഗസംബന്ധനായ് ശുചിയായും ദാന്തനായും ഇന്ദ്രിയജയിയായും, യാർ ആത്മാവിനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നുവോ, അവൻ എല്ലാം പ്രാപിക്കുന്നു, ഹേ ദ്വിജന്മാരേ; ആത്മവിദ്യയാൽ പാശം അഴിഞ്ഞ് പശു പതി ശ്രീശിവനെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 66

तस्मात्पाशुपतैर्योगैर् आत्मानं चिन्तयेद्बुधः आत्मानं जानते ये तु शुचयस्ते न संशयः

അതുകൊണ്ട് ബുദ്ധിമാൻ പാശുപത യോഗാനുഷ്ഠാനങ്ങളാൽ ആത്മാവിനെ ധ്യാനിക്കണം; ആത്മാവിനെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നവർ നിസ്സംശയം ശുദ്ധരാകുന്നു।

Verse 67

ऋचो यजूंषि सामानि वेदोपनिषदस् तथा योगज्ञानादवाप्नोति ब्राह्मणो ऽध्यात्मचिन्तकः

അധ്യാത്മചിന്തകനായ ബ്രാഹ്മണൻ യോഗജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഋഗ്, യജുഃ, സാമ വേദങ്ങളുടെയും ഉപനിഷത്തുകളുടെയും സാരം പ്രാപിക്കുന്നു; പാശം അതിക്രമിച്ച് പരമ പതി ശ്രീശിവനെ സമീപിക്കുന്നു।

Verse 68

सर्वदेवमयो भूत्वा अभूतः स तु जायते योनिसंक्रमणं त्यक्त्वा याति वै शाश्वतं पदम्

അവൻ സർവ്വദേവമയനായിട്ടും സ്വയം അഭൂതനായി നിലകൊള്ളുന്നു; സത്യബോധത്തിൽ അവനെയേ ‘ജനിച്ചവൻ’ എന്നു പറയുന്നു. യോനിസഞ്ചാരം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ നിശ്ചയമായി ശാശ്വതപദം—പതി ഭഗവാൻ ശിവന്റെ അവിനാശി ധാമം—പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 69

यथा वृक्षात् फलं पक्वं पवनेन समीरितम् नमस्कारेण रुद्रस्य तथा पापं प्रणश्यति

മരത്തിൽ നിന്നുള്ള പാകമായ ഫലം കാറ്റിന്റെ ഇളക്കത്തിൽ വീണുപോകുന്നതുപോലെ, രുദ്രനോടുള്ള നമസ്കാരത്താൽ പാപം നശിക്കുന്നു.

Verse 70

यत्र रुद्रनमस्कारः सर्वकर्मफलो ध्रुवः अन्यदेवनमस्कारान् न तत्फलमवाप्नुयात्

എവിടെ രുദ്രനമസ്കാരം നടക്കുന്നു, അവിടെ സർവ്വകർമ്മഫലം നിശ്ചയമായി ലഭിക്കുന്നു. മറ്റ് ദേവന്മാർക്ക് മാത്രം നമസ്കരിച്ചാൽ അതേ ഫലം ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 71

तस्मात्त्रिःप्रवणं योगी उपासीत महेश्वरम् दशविस्तारकं ब्रह्म तथा च ब्रह्मविस्तरैः

അതുകൊണ്ട് യോഗി ത്രിവാര പ്രണവം (ഓം) ജപിച്ച് മഹേശ്വരനെ ഉപാസിക്കണം. ബ്രഹ്മത്തെ ദശവിസ്താരമായി, കൂടാതെ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ വിവിധ വിസ്താരങ്ങളായും ധ്യാനിക്കണം—അവയുടെ അന്തർസത്യമായി ഏക പതി, ഭഗവാൻ ശിവനെയേ തിരിച്ചറിയണം.

Verse 72

एवं ध्यानसमायुक्तः स्वदेहं यः परित्यजेत् स याति शिवसायुज्यं समुद्धृत्य कुलत्रयम्

ഇങ്ങനെ ധ്യാനത്തിൽ സമ്യക് ലീനനായി ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, കുലത്രയം ഉദ്ധരിച്ച് ശിവസായുജ്യം—പതി ഭഗവാൻ ശിവനോടുള്ള ഏകത്വം—പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 73

अथवारिष्टमालोक्य मरणे समुपस्थिते अविमुक्तेश्वरं गत्वा वाराणस्यां तु शोधनम्

അപശകുനങ്ങൾ കണ്ടും മരണം സമീപമാണെന്ന് അറിഞ്ഞും, അവിമുക്തേശ്വരനെ ആശ്രയിച്ച് വാരാണസിയിലേക്കു പോകണം; അവിടെ നിശ്ചയമായും (ജീവന്റെ) ശുദ്ധീകരണം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 74

येन केनापि वा देहं संत्यजेन् मुच्यते नरः श्रीपर्वते वा विप्रेन्द्राः संत्यजेत्स्वतनुं नरः

ഏതു വിധത്തിലായാലും മനുഷ്യൻ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അവൻ മോചിതനാകുന്നു. ഹേ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠരേ, ശ്രീപർവതത്തിൽ സ്വന്തം ദേഹം ത്യജിച്ചാൽ അവൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 75

स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा अविमुक्तं परं क्षेत्रं जन्तूनां मुक्तिदं सदा

അവൻ ശിവസായുജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു; ഇവിടെ സംശയത്തിനോ വിചാരത്തിനോ ആവശ്യമില്ല. അവിമുക്തം പരമക്ഷേത്രം; അത് ജീവികൾക്ക് എപ്പോഴും മോക്ഷം നൽകുന്നു।

Verse 76

सेवेत सततं धीमान् विशेषान्मरणान्तिके

ബുദ്ധിമാൻ നിരന്തരം സേവാ-ഭക്തി ആചരിക്കണം, പ്രത്യേകിച്ച് മരണം സമീപിക്കുമ്പോൾ।