Adhyaya 75
Adhyaya 75: Nishkala–Sakala Shiva, Twofold Linga, and the Supremacy of Dhyana-Yajna
ഋഷികളുടെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി—നിഷ്കലനായ നിത്യശിവൻ എങ്ങനെ ‘സകല’മായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—എന്ന് സൂതൻ ജ്ഞാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യത്യസ്തമെങ്കിലും ഏകസാരമായ ഉപദേശങ്ങൾ പറയുന്നു: ചിലർ പ്രണവകേന്ദ്ര സാക്ഷാത്കാരത്തെ ജ്ഞാനമെന്നു പറയുന്നു, ചിലർ ഭ്രാന്തിരഹിത ബോധത്തെ, മറ്റുചിലർ ഗുരുപ്രസാദത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന നിർവികൽപ, നിരാലംബ ശുദ്ധചൈതന്യത്തെ. മോക്ഷം ജ്ഞാനബന്ധിതം; പ്രസാദത്തിൽ പരിപക്വമായി, യോഗത്തിൽ സ്ഥിരമാകുന്നു. തുടർന്ന് ശിവന്റെ വിശ്വദേഹ-ന്യാസം—ആകാശം ശിരസ്, സൂര്യ-ചന്ദ്ര-അഗ്നി നേത്രങ്ങൾ, ദിക്കുകൾ കർണങ്ങൾ മുതലായവ—ഭക്തികൽപ്പനയിൽ അദ്വൈതതത്ത്വം ഉറപ്പിക്കുന്നു. സാധനാക്രമം: കർമയജ്ഞം < തപോയജ്ഞം < ജപയജ്ഞം < ധ്യാനയജ്ഞം; ധ്യാനത്തിൽ ശിവസന്നിധി വെളിവാകുന്നു. സ്ഥൂല ബാഹ്യലിംഗം കർമകാണ്ഡികൾക്ക്, സൂക്ഷ്മ അന്തർലിംഗം ജ്ഞാനികൾക്ക് പ്രത്യക്ഷം; അന്തർബോധമില്ലാതെ വെറും ബാഹ്യാരോപണം നിന്ദ്യമാണ്. അവസാനം: കാണുന്നതെല്ലാം ശിവൻ തന്നെ; ഭേദം ആഭാസം മാത്രം. ശിവന്റെ ത്രിവിധ ദേഹം—നിഷ്കലം, സകല-നിഷ്കലം, സകല—രൂപാരാധനയിൽ നിന്ന് ധ്യാനമയ അദ്വൈതത്തിലേക്ക് साधകനെ നയിച്ച്, യന്ത്രരേഖകളിലെ പൂജാരൂപങ്ങളും യോഗദർശനവും സംബന്ധിച്ച അടുത്ത ഉപദേശത്തിന് പീഠികയാകുന്നു।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवलिङ्गभेदसंस्थापनादिवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः निष्कलो निर्मलो नित्यः सकलत्वं कथं गतः वक्तुमर्हसि चास्माकं यथा पूर्वं यथा श्रुतम्
ഇങ്ങനെ ശ്രീലിംഗമഹാപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ ‘ശിവലിംഗഭേദങ്ങളും അവയുടെ സ്ഥാപനം മുതലായ വിവരണം’ എന്ന പേരിലുള്ള എഴുപത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം. ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—നിഷ്കലനും നിർമ്മലനും നിത്യനും ആയ ആ പ്രഭു എങ്ങനെ ‘സകല’ അവസ്ഥയിലേക്കു വന്നു? മുൻപ് പറഞ്ഞതുപോലെയും ഞങ്ങൾ കേട്ടതുപോലെയും ഞങ്ങൾക്ക് വിശദീകരിക്കണമേ।
Verse 2
सूत उवाच परमार्थविदः केचिद् ऊचुः प्रणवरूपिणम् विज्ञानमिति विप्रेन्द्राः श्रुत्वा श्रुतिशिरस्यजम्
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരേ! വേദശിരസ്സിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ പതീശ്വരനെ (ശിവനെ) ശ്രവിച്ച ശേഷം ചില പരമാർത്ഥവിദർ പറഞ്ഞു: മോക്ഷദായകമായ പരമ വിജ്ഞാനം പ്രണവം (ഓം) തന്നെയാണ്.
Verse 3
शब्दादिविषयं ज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते तज्ज्ञानं भ्रान्तिरहितम् इत्यन्ये नेति चापरे
ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുന്ന ബോധം ‘ജ്ഞാനം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ചിലർ പറയുന്നു—ഭ്രാന്തിയില്ലാത്ത ബോധം തന്നെയാണ് ജ്ഞാനം; മറ്റുചിലർ ‘നേതി’ എന്നു പറഞ്ഞു ഇതിനെ പൂർണ്ണ നിർവചനമല്ലെന്ന് നിഷേധിക്കുന്നു।
Verse 4
यज्ज्ञानं निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निराश्रयम् गुरुप्रकाशकं ज्ञानम् इत्यन्ये मुनयो द्विजाः
നിർമലവും ശുദ്ധവും വികൽപരഹിതവും ആശ്രയരഹിതവും ആയ, ഗുരുവിനെ (പതി-ശിവനെ വെളിപ്പെടുത്തുന്ന പ്രകാശമായി) പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുതന്നെ ജ്ഞാനം എന്നു മറ്റു മുനികളും ദ്വിജന്മാരും പറയുന്നു।
Verse 5
ज्ञानेनैव भवेन्मुक्तिः प्रसादो ज्ञानसिद्धये उभाभ्यां मुच्यते योगी तत्रानन्दमयो भवेत्
മുക്തി ജ്ഞാനത്തിലൂടെയേ ഉണ്ടാകൂ; എന്നാൽ ജ്ഞാനസിദ്ധിക്കായി ഈശ്വരപ്രസാദം ആവശ്യമാണ്. ഇരണ്ടും ലഭിച്ച യോഗി ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, ആ നിലയിൽ ആനന്ദമയനാകുന്നു।
Verse 6
वदन्ति मुनयः केचित् कर्मणा तस्य संगतिम् कल्पनाकल्पितं रूपं संहृत्य स्वेच्छयैव हि
ചില മുനികൾ പറയുന്നു—കർമ്മം കൊണ്ടാണ് അവന് (ദേഹധാരണയോടുള്ള) സംഗതി; എന്നാൽ അവൻ കൽപ്പനയിൽ നിർമ്മിതമായ രൂപം സംഹരിച്ച്, സ്വന്തം സ്വേച്ഛയാൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 7
द्यौर्मूर्धा तु विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः सोमसूर्याग्नयो नेत्रे दिशः श्रोत्रं महात्मनः
ആ സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭുവിന്റെ ശിരസ്സ് ദ്യൗലോകം; പരമേഷ്ഠിയുടെ നാഭി ഈ വിശാല ആകാശം. ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, അഗ്നി അവന്റെ നേത്രങ്ങൾ; ദിക്കുകൾ ആ മഹാത്മാവിന്റെ കർണ്ണങ്ങൾ.
Verse 8
चरणौ चैव पातालं समुद्रस्तस्य चांबरम् देवास्तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम्
പാതാളങ്ങൾ അവന്റെ പാദങ്ങൾ; സമുദ്രം അവന്റെ വസ്ത്രം. എല്ലാ ദേവന്മാരും അവന്റെ ഭുജങ്ങൾ; നക്ഷത്രങ്ങൾ അവന്റെ ആഭരണങ്ങൾ.
Verse 9
प्रकृतिस्तस्य पत्नी च पुरुषो लिङ्गमुच्यते वक्त्राद्वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान्प्रभुः
പ്രകൃതി അവന്റെ പത്നിയെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു; പുരുഷൻ ലിംഗം—പരമചിഹ്നം—എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. അവന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്നു എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരും ഉദ്ഭവിച്ചു; അവിടെയിൽ നിന്നുതന്നെ ഭഗവാൻ പ്രഭു ബ്രഹ്മാവും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 10
इन्द्रोपेन्द्रौ भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश् च महात्मनः वैश्याश्चोरुप्रदेशात्तु शूद्राः पादात्पिनाकिनः
ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഭുജങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രനും ഉപേന്ദ്രനും കൂടാതെ ക്ഷത്രിയരും ഉദ്ഭവിച്ചു. അവന്റെ ഊരു-പ്രദേശത്തിൽ നിന്ന് വൈശ്യർ; പിനാകി പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രർ ജനിച്ചു.
Verse 11
पुष्करावर्तकाद्यास्तु केशास्तस्य प्रकीर्तिताः वायवो घ्राणजास्तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस् तथा
പുഷ്കരാവർത്തം മുതലായ ചുഴികൾ അവന്റെ കേശങ്ങളായി കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. അവന്റെ ഘ്രാണേന്ദ്രിയത്തിൽ നിന്ന് വായുക്കൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. അവന്റെ ഗതി ശ്രൗതവിധാനപ്രകാരം; സ്മൃതി പരമ്പരയും അതുപോലെ തന്നേ.
Verse 12
अथानेनैव कर्मात्मा प्रकृतेस्तु प्रवर्तकः पुंसां तु पुरुषः श्रीमान् ज्ञानगम्यो न चान्यथा
ഇങ്ങനെ ആ കര്മാത്മനായ പരമേശ്വരന് തന്നെയാണ് പ്രകൃതിയുടെ പ്രവൃത്തിയെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്; ദേഹധാരികളായ ജീവികള്ക്ക് ആ ശ്രീമാന് പുരുഷന് (പതി) സത്യജ്ഞാനത്തിലൂടെയേ ലഭ്യമാകൂ, മറ്റെന്തുവഴിയിലും അല്ല।
Verse 13
कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस् तपोयज्ञो विशिष्यते तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते
കര്മയജ്ഞങ്ങളുടെ സഹസ്രങ്ങളേക്കാള് തപോയജ്ഞം ശ്രേഷ്ഠം; സഹസ്ര തപോയജ്ഞങ്ങളേക്കാള് ജപയജ്ഞം ശ്രേഷ്ഠം—ശിവനാമജപം തന്നെയാണ് പശുജീവന് പതി-ശിവനിലേക്കുള്ള അന്തർമുഖ ഉപാസന.
Verse 14
जपयज्ञसहस्रेभ्यो ध्यानयज्ञो विशिष्यते ध्यानयज्ञात्परो नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्
സഹസ്ര ജപയജ്ഞങ്ങളേക്കാള് ധ്യാനയജ്ഞം ശ്രേഷ്ഠം; ധ്യാനയജ്ഞത്തേക്കാള് പരമമായത് ഇല്ല, കാരണം ധ്യാനം തന്നെയാണ് മോക്ഷജ്ഞാനത്തിന്റെ സാധനം.
Verse 15
यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति ध्यानयज्ञरतस्यास्य तदा संनिहितः शिवः
യോഗി സമരസാവസ്ഥയില് സ്ഥിരനായി ധ്യാനത്തിലൂടെ ദര്ശിക്കുമ്പോള്, ധ്യാനയജ്ഞത്തില് നിരതനായ ആ সাধകനോട് ശിവന് സന്നിഹിതനായി—സാക്ഷാത്—ഉപസ്ഥിതനാകുന്നു.
Verse 16
नास्ति विज्ञानिनां शौचं प्रायश्चित्तादि चोदना विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्मविद्याविदो जनाः
വിജ്ഞാനത്തില് സ്ഥാപിതരായവര്ക്ക് ശൗചം, പ്രായശ്ചിത്തം മുതലായവയെക്കുറിച്ചുള്ള വിധിചോദനയില്ല; ബ്രഹ്മവിദ്യ അറിയുന്നവര് എല്ലാവരും ജ്ഞാനത്താല് തന്നെയെ വിശുദ്ധരാകുന്നു.
Verse 17
नास्ति क्रिया च लोकेषु सुखं दुःखं विचारतः धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानिनां संनिधिः सदा
യഥാർത്ഥ വിവേചനത്തിൽ ലോകങ്ങളിൽ യാതൊരു ക്രിയയും സ്വഭാവതഃ സുഖമോ ദുഃഖമോ അല്ല. അതുപോലെ ധർമ്മാധർമ്മം, ജപം, ഹോമം—ഇവ ധ്യാനികൾക്കു സദാ സന്നിധിയിലേ ഉള്ളു; അവരുടെ അന്തർമുഖ ധ്യാനചിന്ത എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളെയും പതി-പരമേശ്വരന്റെ സമീപത്ത് ഏകീകരിക്കുന്നു.
Verse 18
परानन्दात्मकं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम् निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्
ലിംഗത്തെ പരമാനന്ദസ്വരൂപമായി അറിയുക—അത്യന്തം വിശുദ്ധം, സ്വയം ശിവൻ, അക്ഷര തത്ത്വം. അത് നിഷ്കലം, സർവ്വവ്യാപി; യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിതമാണ്.
Verse 19
लिङ्गं तु द्विविधं प्राहुर् बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः बाह्यं स्थूलं मुनिश्रेष्ठाः सूक्ष्ममाभ्यन्तरं द्विजाः
ദ്വിജർ പറയുന്നു: ലിംഗം രണ്ടു വിധം—ബാഹ്യവും ആഭ്യന്തരവും. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ബാഹ്യ ലിംഗം സ്ഥൂലം; ഹേ ദ്വിജാ, ആഭ്യന്തര ലിംഗം സൂക്ഷ്മം, അന്തർസാക്ഷാത്കാരത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്.
Verse 20
कर्मयज्ञरताः स्थूलाः स्थूललिङ्गार्चने रताः असतां भावनार्थाय नान्यथा स्थूलविग्रहः
കർമ്മയജ്ഞങ്ങളിൽ ആസക്തരായ, ബുദ്ധി സ്ഥൂലവും ബാഹ്യമുഖവുമായവർ സ്ഥൂലലിംഗാർചനയിൽ രമിക്കുന്നു. അപക്വചിത്തങ്ങളിൽ ഭക്തിഭാവനയും ശരിയായ ധ്യാനഭാവവും വളരാൻ സ്ഥൂല വിഗ്രഹം വിധിക്കപ്പെട്ടതാണ്; മറ്റെങ്ങനെ അല്ല.
Verse 21
आध्यात्मिकं च यल्लिङ्गं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् असौ मूढो बहिः सर्वं कल्पयित्वैव नान्यथा
ആധ്യാത്മികമായ അന്തർലിംഗം ആര്ക്കും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നില്ലെങ്കിൽ, അവൻ മൂഢൻ—അവൻ എല്ലാം പുറത്തേ കൽപ്പിച്ചു കരുതുന്നു; മറ്റെങ്ങനെ അല്ല.
Verse 22
ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भवेत्प्रत्यक्षमव्ययम् यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्
ജ്ഞാനികൾക്ക് സൂക്ഷ്മവും നിർമലവും അവ്യയവുമായ തത്ത്വം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; എന്നാൽ അയോഗ്യരും അസംയമികളും അതിനെ മണ്ണ്, മരം മുതലായവകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച സ്ഥൂലരൂപമായി മാത്രം കൽപ്പിക്കുന്നു।
Verse 23
अर्थो विचारतो नास्तीत्य् अन्ये तत्त्वार्थवेदिनः निष्कलः सकलश्चेति सर्वं शिवमयं ततः
തത്ത്വാർത്ഥം അറിയുന്നവർ പറയുന്നു—വിചാരിച്ചാൽ വേറിട്ട ‘അർത്ഥം’ ഒന്നുമില്ല. അതിനാൽ നിഷ്കലമായാലും സകലമായാലും എല്ലാം ശിവമയമാണ്।
Verse 24
व्योमैकमपि दृष्टं हि शरावं प्रति सुव्रताः पृथक्त्वं चापृथक्त्वं च शङ्करस्येति चापरे
ഹേ സുവ്രതന്മാരേ, ഒരേ ആകാശം ഒരു പാത്രത്തെ ആശ്രയിച്ച് വിഭജിതമായതുപോലെ തോന്നുന്നതുപോലെ, ചിലർ ശങ്കരനെ വ്യത്യസ്തനും അവ്യത്യസ്തനും എന്നു പറയുന്നു।
Verse 25
प्रत्ययार्थं हि जगताम् एकस्थो ऽपि दिवाकरः एको ऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः
ഹേ സുവ്രതന്മാരേ, ലോകങ്ങൾക്ക് ഉറപ്പുണ്ടാകുന്നതിനായി ഒരിടത്തുള്ള സൂര്യനും ജലപാത്രങ്ങളിൽ പലതായി ദൃശ്യമാകുന്നു।
Verse 26
जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः तथापि बहुला दृष्टा जातिव्यक्तिविभेदतः
ദേവലോകത്തിലായാലും ഭൂമിയിലായാലും എല്ലാ ജീവികളും പഞ്ചഭൗതികരാണ്; എങ്കിലും ജാതി-വ്യക്തി വ്യത്യാസങ്ങളാൽ അവർ പലവിധമായി ദൃശ്യമാകുന്നു।
Verse 27
दृश्यते श्रूयते यद्यत् तत्तद्विद्धि शिवात्मकम् भेदो जनानां लोके ऽस्मिन् प्रतिभासो विचारतः
കാണപ്പെടുന്നതും കേൾക്കപ്പെടുന്നതുമായ എല്ലാം ശിവാത്മകമാണെന്ന് അറിയുക. ഈ ലോകത്തിലെ ജനഭേദം വിവേചനത്തിൽ വെറും പ്രതിഭാസം മാത്രമാണ്.
Verse 28
स्वप्ने च विपुलान् भोगान् भुक्त्वा मर्त्यः सुखी भवेत् दुःखी च भोगं दुःखं च नानुभूतं विचारतः
സ്വപ്നത്തിലും വിപുലമായ ഭോഗങ്ങൾ ‘അനുഭവിച്ച്’ മനുഷ്യൻ സന്തോഷവാനാകുന്നു; ദുഃഖിതനുമാകുന്നു. എന്നാൽ വിവേചനത്തിൽ ഭോഗവും ദുഃഖവും യഥാർത്ഥത്തിൽ അനുഭവപ്പെട്ടിട്ടില്ലെന്ന് അറിയാം.
Verse 29
एवमाहुस्तथान्ये च सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः हृदि संसारिणां साक्षात् सकलः परमेश्वरः
ഇങ്ങനെ പറയുന്നു—മറ്റുള്ളവരും—വേദാർത്ഥതത്ത്വം അറിഞ്ഞ എല്ലാവരും: സംസാരബന്ധിതരായ ദേഹധാരികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ പരമേശ്വരൻ സാക്ഷാൽ സകലരൂപത്തിൽ വിരാജിക്കുന്നു.
Verse 30
योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगन्मयः त्रिविधं परमेशस्य वपुर्लोके प्रशस्यते
യോഗികൾക്കു ദേവൻ നിഷ്കലൻ; ജ്ഞാനികൾക്കു അവൻ ജഗന്മയൻ. ഇങ്ങനെ ലോകത്തിൽ പരമേശ്വരന്റെ ത്രിവിധ വപുസ്സ് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 31
निष्कलं प्रथमं चैकं ततः सकलनिष्कलम् तृतीयं सकलं चैव नान्यथेति द्विजोत्तमाः
ഹേ ദ്വിജോത്തമരേ, ആദ്യത്തേത് ഏകമായ നിഷ്കലം; തുടർന്ന് സകല-നിഷ്കലം; മൂന്നാമത്തേത് സകലമേ—ഇതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല.
Verse 32
अर्चयन्ति मुहुः केचित् सदा सकलनिष्कलम् सर्वज्ञं हृदये केचिच् छिवलिङ्गे विभावसौ
ചിലർ സദാ സകല-നിഷ്കല സ്വരൂപനായ സർവ്വജ്ഞ പ്രഭുവിനെ ആവർത്തിച്ച് ആരാധിക്കുന്നു. ചിലർ ഹൃദയത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ സർവ്വജ്ഞ ശിവനെ ധ്യാനിക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ പവിത്ര അഗ്നിയിൽ ശിവലിംഗരൂപമായി അവനെ പൂജിക്കുന്നു.
Verse 33
सकलं मुनयः केचित् सदा संसारवर्तिनः एवमभ्यर्चयन्त्येव सदाराः ससुता नराः
ഹേ മുനികളേ, ചില ഋഷിമാർ—സദാ സംസാരചക്രത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചാലും—ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് ആരാധിക്കുന്നത്. അതുപോലെ ഗൃഹസ്ഥരും ഭാര്യയും പുത്രന്മാരും കൂടെ നിരന്തരം ലിംഗരൂപ പ്രഭുവിനെ ഭക്തിപൂർവ്വം അർച്ചിക്കുന്നു.
Verse 34
यथा शिवस् तथा देवी यथा देवी तथा शिवः तस्मादभेदबुद्ध्यैव सप्तविंशत्प्रभेदतः
ശിവൻ എങ്ങനെയോ അതുപോലെ ദേവിയും; ദേവി എങ്ങനെയോ അതുപോലെ ശിവനും. അതിനാൽ, ഇരുപത്തേഴു വിധ ഭേദങ്ങളായി പറയപ്പെട്ടാലും, അവരുടെ അഭേദബോധം തന്നെയാണ് ധരിക്കേണ്ടത്.
Verse 35
यजन्ति देहे बाह्ये च चतुष्कोणे षडस्रके दशारे द्वादशारे च षोडशारे त्रिरस्रके
അവർ ദേഹത്തിനുള്ളിലും പുറത്തുമായി പൂജിക്കുന്നു—ചതുഷ്കോണം (ചതുരം), ഷഡസ്രം, ദശാരം, ദ്വാദശാരം, ഷോഡശാരം, ത്രിരസ്രം (ത്രികോണം) എന്നീ മണ്ഡലങ്ങളിൽ ശിവനെ ആരാധിക്കുന്നു.
Verse 36
स स्वेच्छया शिवः साक्षाद् देव्या सार्धं स्थितः प्रभुः संतारणार्थं च शिवः सदसद्व्यक्तिवर्जितः
സ്വഇച്ഛയാൽ സാക്ഷാത് പ്രഭു ശിവൻ ദേവിയോടൊപ്പം പ്രത്യക്ഷമായി നിലകൊണ്ടു. ജീവികളെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് കടത്തുന്നതിനായി ശിവൻ സത്-അസത്, വ്യക്ത-അവ്യക്ത എന്നീ വിഭാഗങ്ങളെ അതീതനായി വസിക്കുന്നു.
Verse 37
तमेकमाहुर्द्विगुणं च केचित् केचित्तमाहुस्त्रिगुणात्मकं च ऊचुस् तथा तं च शिवं तथान्ये संसारिणं वेदविदो वदन्ति
വേദവിദഗ്ധർ അവനെ പലവിധമായി പറയുന്നു—ചിലർ അവനെ ഏകമാത്രനെന്ന്, ചിലർ ദ്വിഗുണശക്തിയുക്തനെന്ന്, മറ്റുചിലർ ത്രിഗുണാത്മകനെന്ന് പറയുന്നു. ചിലർ അവനെ ശിവനെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ചിലർ അവനെ സംസാരത്തിൽ ചരിക്കുന്നവനെന്നും പറയുന്നു—തത്ത്വദൃഷ്ടിയനുസരിച്ച് പണ്ഡിതർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു.
Verse 38
भक्त्या च योगेन शुभेन युक्ता विप्राः सदा धर्मरता विशिष्टाः यजन्ति योगेशम् अशेषमूर्तिं षडस्रमध्ये भगवन्तमेव
ഭക്തിയും ശുഭയോഗവും ചേർന്ന, സദാ ധർമ്മനിഷ്ഠരായ വിശിഷ്ട വിപ്ര ഋഷിമാർ—ഷട്കോൺ യന്ത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ അശേഷമൂർത്തിയായ യോഗേശ്വരനായ ആ ഭഗവാനെയേ ആരാധിക്കുന്നു; അവൻ സർവ്വരൂപങ്ങളിലും വ്യാപ്തനാണ്.
Verse 39
ये तत्र पश्यन्ति शिवं त्रिरस्रे त्रितत्त्वमध्ये त्रिगुणं त्रियक्षम् ते यान्ति चैनं न च योगिनो ऽन्ये तया च देव्या पुरुषं पुराणम्
അവിടെ (യോഗസ്ഥാനത്തിൽ) ത്രികോൺസ്വരൂപനായും, ത്രിതത്ത്വങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ നിലകൊള്ളുന്നവനായും, ത്രിഗുണങ്ങളിൽ പ്രകാശിക്കുന്നവനായും, ത്രിനേത്രധാരിയായ ശിവനെ ദർശിക്കുന്നവർ—അവനെയേ പ്രാപിക്കുന്നു. മറ്റു യോഗികൾ ആ ദേവി (ശക്തി)യുടെ നയമില്ലാതെ ആ നിത്യ പുരാണ പുരുഷനെ പ്രാപിക്കുകയില്ല.
Frequently Asked Questions
It presents Shiva as fundamentally niṣkala (partless, pure) while also approachable as sakala through manifestation and worship; the ‘sakala-niṣkala’ mode bridges ritual form and inner realization without denying transcendence.
Because dhyāna is explicitly called the direct sādhana of jñāna; when the yogin abides in one-flavor absorption (samarasa), Shiva is said to be immediately present (sannihitaḥ).
The gross external liṅga supports embodied practitioners by giving a stable focus for bhāvanā and devotion; it is a compassionate aid for those not yet able to perceive the subtle inner liṅga directly.