Adhyaya 32
ऋषिकृत-रुद्रस्तुतिः तथा संहाराग्नि-प्रश्नः (Kāma–Krodha–Lobha and the Fire of Dissolution)
ഋഷിമാർ ഉഗ്രമായ രുദ്രസ്തുതിയിലൂടെ ശിവനെ ദിഗ്വാസൻ, ത്രിശൂലധാരി, ഭയങ്കരനായിട്ടും മംഗളപ്രദനായ പ്രഭുവായി വന്ദിക്കുന്നു—അവൻ തന്നെ അരൂപൻ, സുരൂപൻ, വിശ്വരൂപൻ. പർവതങ്ങളിൽ മേരു, നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ചന്ദ്രൻ, ഋഷികളിൽ വസിഷ്ഠൻ, വേദങ്ങളിൽ ഓംകാരമെന്നപോലെ ശിവൻ പരമോന്നതൻ; ഭൂത-ഭാവി എല്ലാ അവസ്ഥകളും അന്തത്തിൽ അവനിൽ തന്നെയാണെന്ന് അവർ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ബന്ധനകരമായ അന്തഃശക്തികൾ—കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, വിഷാദം, മദം—ഇവയുടെ തത്ത്വം അറിയാൻ അവർ ചോദിക്കുന്നു. മഹാപ്രളയസമയത്ത് ശിവൻ ലലാടത്തിൽ നിന്ന് സംഹാരാഗ്നി സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ലോകങ്ങൾ ജ്വാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെടുന്നു, പല വികൃത അഗ്നികൾ ഉയരുന്നു, ചരാചര ജീവികൾ ശിവജന്യ അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഋഷിമാർ സംരക്ഷണവും മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശവും അപേക്ഷിച്ച് ശരണാഗതി ചെയ്യുന്നു; അനന്ത രൂപങ്ങളുടെ അറ്റം തങ്ങൾക്ക് ലഭ്യമല്ലെന്ന് പറഞ്ഞ്, അടുത്ത ഉപദേശത്തിൽ ഈ നാശശക്തികളുടെ അർത്ഥം, നിയന്ത്രണം, അതീതത്വം ശിവാജ്ഞയും കൃപയും കൊണ്ട് വിശദീകരിക്കപ്പെടുമെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकत्रिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः नमो दिग्वाससे नित्यं कृतान्ताय त्रिशूलिने विकटाय करालाय करालवदनाय च
ഇങ്ങനെ ശ്രീലിംഗമഹാപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിലെ ഏകത്രിംശ അധ്യായം. ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ദിഗ്വാസനു നിത്യ നമസ്കാരം; കൃതാന്തനായ കാലനിയന്താവിനും ത്രിശൂലധാരിക്കും നമസ്കാരം; വികടനും കരാളനും കരാളവദനനും നമസ്കാരം।
Verse 2
अरूपाय सुरूपाय विश्वरूपाय ते नमः कटङ्कटाय रुद्राय स्वाहाकाराय वै नमः
ഹേ പ്രഭോ! നിങ്ങൾ അരൂപനായിട്ടും സരൂപൻ; നിങ്ങളുടെ രൂപം തന്നെയാണ് വിശ്വരൂപം—നമസ്കാരം. അത്യുഗ്രനായ കടങ്കട രുദ്രനോടും, സ്വാഹാ-ശക്തിസ്വരൂപനായ നിങ്ങളോടും നമസ്കാരം।
Verse 3
सर्वप्रणतदेहाय स्वयं च प्रणतात्मने नित्यं नीलशिखण्डाय श्रीकण्ठाय नमोनमः
സകലരും പ്രണാമം ചെയ്യുന്ന ദേഹമുള്ളവനേ, സ്വയം വിനയസാരമായവനേ; നിത്യം നീലശിഖണ്ഡധാരിയായ ശ്രീകണ്ഠാ—പശുവിനെ പാശത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന പതി—നിനക്കു പുനഃപുനഃ നമസ്കാരം।
Verse 4
नीलकण्ठाय देवाय चिताभस्माङ्गधारिणे त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः
ചിതാഭസ്മം അണിഞ്ഞ ദിവ്യ നീലകണ്ഠ ദേവനേ, നമസ്കാരം. നീ സകല ദേവന്മാർക്കും ബ്രഹ്മ; രുദ്രന്മാരിൽ നീ നീലലോഹിതൻ—നീലവും അരുണവും—പരാത്പരനായ പരമ പതി।
Verse 5
आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यते पर्वतानां महामेरुर् नक्षत्राणां च चन्द्रमाः
നീ സകലഭൂതങ്ങളുടെയും ആത്മാവാണ്; സാംഖ്യദർശികൾ നിന്നെ ‘പുരുഷൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. പർവതങ്ങളിൽ നീ മഹാമേരു; നക്ഷത്രങ്ങളിൽ നീ ചന്ദ്രൻ।
Verse 6
ऋषीणां च वसिष्ठस् त्वं देवानां वासवस् तथा ओङ्कारः सर्ववेदानां श्रेष्ठं साम च सामसु
ഋഷികളിൽ നീ വസിഷ്ഠൻ; ദേവന്മാരിൽ നീ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ). സകല വേദങ്ങളിലും നീ പവിത്ര ഓങ്കാരം; സാമഗാനങ്ങളിൽ നീ ശ്രേഷ്ഠ സാമം—സർവ്വത്ര സാരസ്വരൂപ പരമ പതി।
Verse 7
आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः ग्राम्याणामृषभश्चासि भगवांल्लोकपूजितः
ഹേ പരമേശ്വരാ, വന്യപശുക്കളിൽ നീ സിംഹം; ഗ്രാമ്യപശുക്കളിൽ നീ ഋഷഭം (വൃഷഭം). ഹേ ഭഗവാൻ, ലോകപൂജിതനേ, നീയേ പരമ പതി—സകല ജീവികളുടെ അധിപനും രക്ഷകനും।
Verse 8
सर्वथा वर्तमानो ऽपि यो यो भावो भविष्यति त्वामेव तत्र पश्यामो ब्रह्मणा कथितं तथा
ഹേ പ്രഭോ! നിങ്ങൾ സദാ നിലവിലുള്ളവൻ; ഭാവിയിൽ ഏതു ഭാവമോ സംഭവമോ ഉദിക്കട്ടെ, അവിടെയും ഞങ്ങൾ നിങ്ങളെയേ ദർശിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവും ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് പ്രസ്താവിച്ചത്—നിങ്ങൾ സർവ്വഭാവങ്ങളുടെ അന്തര്യാമി സാക്ഷിയും സമസ്തഭവങ്ങളുടെ പതിയും ആകുന്നു.
Verse 9
कामः क्रोधश् च लोभश् च विषादो मद एव च एतद् इच्छामहे बोद्धुं प्रसीद परमेश्वर
കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, വിഷാദം, മദം—ഇവയുടെ തത്ത്വം ഞങ്ങൾ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹേ പരമേശ്വരാ! പ്രസാദിച്ച് ഞങ്ങൾക്ക് ഉപദേശം നൽകണമേ.
Verse 10
महासंहरणे प्राप्ते त्वया देव कृतात्मना करं ललाटे संविध्य वह्निरुत्पादितस्त्वया
മഹാസംഹാരം അടുത്തുവന്നപ്പോൾ, ഹേ ദേവാ! ആത്മനിയമത്തോടെ നിങ്ങൾ കൈ നെറ്റിയിൽ വെച്ച് അഗ്നിയെ പ്രസ്ഫुटിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ പതി-സ്വരൂപനായ പ്രഭു തന്റെ സംഹാരശക്തി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അത് നിശ്ചിതകാലത്ത് പാശങ്ങളെയും ലോകങ്ങളെയും ലയിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 11
तेनाग्निना तदा लोका अर्चिर्भिः सर्वतो वृताः तस्मादग्निसमा ह्येते बहवो विकृताग्नयः
അപ്പോൾ ആ അഗ്നിയാൽ ലോകങ്ങൾ എല്ലാദിക്കിലും ജ്വാലകളാൽ പൊതിഞ്ഞു. അതിനാൽ അഗ്നിസമമായ അനേകം വികൃത അഗ്നികൾ ഉദിച്ച് സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചു.
Verse 12
कामः क्रोधश् च लोभश् च मोहो दम्भ उपद्रवः यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, മോഹം, ദംഭം, ഉപദ്രവം—കൂടാതെ മറ്റു എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും, സ്ഥാവരവും ചരവും—ഇവയെല്ലാം പാശരൂപ ബന്ധകാരണം. പശു (ജീവൻ) പതി ആയ ശ്രീശിവനിലേക്കു തിരിയുന്നതുവരെ, അവൻ സംസാരത്തിൽ ബന്ധിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 13
दह्यन्ते प्राणिनस्ते तु त्वत्समुत्थेन वह्निना अस्माकं दह्यमानानां त्राता भव सुरेश्वर
ഹേ സുരേശ്വരാ! നിനക്കിൽ നിന്നുയർന്ന അഗ്നിയാൽ ആ ജീവികൾ ദഹിക്കുന്നു. ദഹിക്കുന്ന ഞങ്ങളുടെ ത്രാതാവായി ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണമേ.
Verse 14
त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिञ्चसि महेश्वर महाभाग प्रभो शुभनिरीक्षक
ലോകഹിതാർത്ഥമായി നീ സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും നിരന്തരം സിഞ്ചിച്ച് പോഷിപ്പിക്കുന്നു. ഹേ മഹേശ്വരാ, ഹേ മഹാഭാഗ പ്രഭോ, ഹേ ശുഭനിരീക്ഷകാ!
Verse 15
आज्ञापय वयं नाथ कर्तारो वचनं तव भूतकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु च
ആജ്ഞാപിക്കണമേ, ഹേ നാഥാ; നിന്റെ വചനം ഞങ്ങൾ നിർവഹിക്കും—സഹസ്ര കോടി ജീവികളിലും, ശത കോടി രൂപങ്ങളിലുമെല്ലാം.
Verse 16
अन्तं गन्तुं न शक्ताः स्म देवदेव नमो ऽस्तु ते
ഹേ ദേവദേവാ! നിന്റെ അന്തം എത്തുവാൻ ഞങ്ങൾക്കു കഴിവില്ല. നിനക്കു നമസ്കാരം.
Frequently Asked Questions
The sages recall that during mahā-saṁharaṇa, Śiva produces fire by an act centered on the forehead (lalāṭa), after which the worlds are surrounded by flames and many ‘vikṛta’ (distorted/multiform) fires arise, burning beings across realms.
The stuti establishes Śiva as the ground of all states; the inquiry then seeks the doctrinal meaning of passions as forces that bind and destroy, and how Śiva’s governance and grace can pacify or transform them for loka-hita and liberation.