Adhyaya 54

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशविन्यासनिर्णयो नाम त्रिपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ज्योतिर्गणप्रचारं वै संक्षिप्याण्डे ब्रवीम्यहम् देवक्षेत्राणि चालोक्य ग्रहचारप्रसिद्धये

ഇങ്ങനെ ശ്രീലിംഗമഹാപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ ‘ഭുവനകോശവിന്യാസനിർണയം’ എന്ന പേരിലുള്ള ത്രിപഞ്ചാശത്തമ അധ്യായം. സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡ അണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ ജ്യോതിര്‍ഗണങ്ങളുടെ സഞ്ചാരം ഞാൻ സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിക്കും; ദേവക്ഷേത്രങ്ങളെ നിരീക്ഷിച്ച് ഗ്രഹചാരത്തിന്റെ ശരിയായ ബോധത്തിനായി പ്രസ്താവിക്കും.

Verse 2

मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां मेरोः पुरी स्थिता दक्षिणे भानुपुत्रस्य वरुणस्य च वारुणी

മാനസ സരോവരത്തിന്റെ മുകളിലായി, കിഴക്കുദിക്കിൽ മേരുവിന്റെ പുരിയായ ‘മാഹേന്ദ്രി’ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. തെക്കിൽ ഭാനുപുത്രനും വരുണനും അനുബന്ധമായ ‘വാരുണി’ നഗരം ഉണ്ട്.

Verse 3

सौम्ये सोमस्य विपुला तासु दिग्देवताः स्थिताः अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्

സൗമ്യമായ ഉത്തരദിക്കിൽ സോമന്റെ വിശാല ലോകമുണ്ട്. അവിടെ ദിക്‌ദേവതകൾ വസിക്കുന്നു; കൂടാതെ ക്രമമായി അമരാവതി, സംയമനി, സുഖാ, വിഭാ എന്നീ നഗരങ്ങൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 4

लोकपालोपरिष्टात् तु सर्वतो दक्षिणायने काष्ठां गतस्य सूर्यस्य गतिर् या तां निबोधत

ഇപ്പോൾ ലോകപാലകരുടെ മുകളിലായി, ദക്ഷിണായനകാലത്ത് എല്ലായിടത്തും, സൂര്യൻ കാഷ്ഠാ (ദിശാസീമ) പ്രാപിച്ചപ്പോൾ അവന്റെ ഗതി ഏതാണ്—അത് അറിഞ്ഞുകൊൾവിൻ.

Verse 5

दक्षिणप्रक्रमे भानुः क्षिप्तेषुरिव धावति ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति

ദക്ഷിണായന ഗതിയിൽ ഭാനു വിട്ട അമ്പുപോലെ വേഗത്തിൽ പായുന്നു. ജ്യോതിഷങ്ങളുടെ ചക്രം ധരിച്ചു നിരന്തരം പരിക്രമിച്ച്, പതി ശിവന്റെ നിയമത്തിൽ ലോകലയം നിലനിർത്തുന്നു.

Verse 6

पुरान्तगो यदा भानुः शक्रस्य भवति प्रभुः सर्वैः सायमनैः सौरो ह्य् उदयो दृश्यते द्विजाः

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ഭാനു പുരാന്തം (क्षितിജം) എത്തി ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) അധീനനായപ്പോൾ, സായംസന്ധ്യ അനുഷ്ഠിക്കുന്ന എല്ലാവർക്കും ‘സൗര ഉദയം’ ദൃശ്യമാകുന്നു—കാലമാറ്റത്തിന്റെ ശുഭലക്ഷണം।

Verse 7

स एव सुखवत्यां तु निशान्तस्थः प्रदृश्यते अस्तमेति पुनः सूर्यो विभायां विश्वदृग् विभुः

സുഖവതിയിൽ അവൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം രാത്രിയുടെ അന്ത്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി ദൃശ്യമാകുന്നു. പിന്നെ സൂര്യൻ വീണ്ടും അസ്തമിക്കുന്നു; എങ്കിലും സർവ്വവ്യാപിയായ, വിശ്വദർശിയായ പ്രഭു സ്വവിഭയാൽ തന്നെ പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 8

मया प्रोक्तो ऽमरावत्यां यथासौ वारितस्करः तथा संयमनीं प्राप्य सुखां चैव विभां खगः

അമരാവതിയിൽ ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ആ കള്ളനെ തടഞ്ഞു; അതുപോലെ സംയമനിയിൽ എത്തി ആ ഖഗം സുഖവും ദീപ്തിയും രണ്ടും നേടി.

Verse 9

यदापराह्णस्त्वाग्नेय्यां पूर्वाह्णो नैरृते द्विजाः तदा त्वपररात्रश् च वायुभागे सुदारुणः

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, അപരാഹ്നം ആഗ്നേയ ദിക്കിലും പൂർവാഹ്നം നൈഋത്യ ദിക്കിലും പ്രത്യക്ഷമായാൽ, വായുഭാഗത്ത് അപരരാത്രിയും അത്യന്തം ഭീകരമാകും—ഇത് കാലവിപര്യയമായ ഉഗ്ര നിമിത്തം.

Verse 10

ईशान्यां पूर्वरात्रस्तु गतिरेषा च सर्वतः एवं पुष्करमध्ये तु यदा सर्पति वारिपः

ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിശയിൽ രാത്രിയുടെ ആദ്യ പ്രഹരത്തിന്റേതായ ഗതി ഇതെന്നു പറയുന്നു; ഈ നിയമം എല്ലായിടത്തും അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടതാണ്. അതുപോലെ പുഷ്കരത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ പ്രഭുസമമായ ജലങ്ങൾ സരിഞ്ഞ് ഒഴുകുമ്പോൾ, ഇതേ നിയതക്രമം വെളിവാകുന്നു.

Verse 11

त्रिंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्तेनैव गच्छति योजनानां मुहूर्तस्य इमां संख्यां निबोधत

ഭൂമിയിൽ (നിശ്ചിത അളവിന്റെ) മുപ്പതിൽ ഒരു ഭാഗം ഒരു മുഹൂർത്തത്തിൽ തന്നെ കടക്കപ്പെടുന്നു. ഇനി മുഹൂർത്തത്തിന് അനുയോജ്യമായ യോജനങ്ങളുടെ ഈ സംഖ്യ അറിഞ്ഞുകൊൾക.

Verse 12

पूर्णा शतसहस्राणाम् एकत्रिंशत्तु सा स्मृता पञ्चाशच्च तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु

ആ പൂർണ്ണ മൊത്തം മുപ്പത്തൊന്ന് ‘ശത-സഹസ്ര’ (ലക്ഷം) എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനുപുറമേ മറ്റൊരു അമ്പതിനായിരവും അധികമുണ്ട്.

Verse 13

मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा भास्करस्य महात्मनः एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्

ഇത് മഹാത്മാവായ ഭാസ്കരൻ (സൂര്യൻ) എന്നവന്റെ മുഹൂർത്ത-മാന ഗതിയാണ്. ഈ ഗതി-യോഗം കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം ദക്ഷിണ കാഷ്ഠാ (നിശ്ചിത പരിധി/വിഭാഗം) പ്രാപിക്കുമ്പോൾ, നിയതി പ്രകാരം കാലഗണന പ്രവഹിക്കുന്നു.

Verse 14

पर्यपृच्छेत् पतङ्गो ऽपि सौम्याशां चोत्तरे ऽहनि मध्ये तु पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने

പതംഗൻ (സൂര്യൻ) പോലും ഉത്തരായണത്തിൽ സൗമ്യമായ വടക്കുദിശയിലേക്കു അന്വേഷിക്കുന്നവണ്ണം നീങ്ങുന്നു; എന്നാൽ ദക്ഷിണായണത്തിൽ പുഷ്കരത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തെ ചുറ്റി ഭ്രമിക്കുന്നു എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 15

मानसोत्तरशैले तु महातेजा विभावसुः मण्डलानां शतं पूर्णं तदशीत्यधिकं विभुः

മാനസോത്തര പർവ്വതത്തിൽ മഹാതേജസ്സുള്ള വിഭാവസു (സൂര്യൻ), സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭു, നൂറു മണ്ഡലങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, അതിനുമേൽ കൂടി എൺപതും സമാപിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 16

बाह्यं चाभ्यन्तरं प्रोक्तम् उत्तरायणदक्षिणे प्रत्यहं चरते तानि सूर्यो वै मण्डलानि तु

സൗരമണ്ഡലങ്ങൾ രണ്ടുവിധമാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു—ബാഹ്യവും ആന്തരവും—ഉത്തരായണവും ദക്ഷിണായണവും അനുസരിച്ച്. സൂര്യൻ ദിനംപ്രതി സഞ്ചരിച്ച് ആ മണ്ഡലങ്ങളിലൂടെയേ പര്യടനം ചെയ്യുന്നു।

Verse 17

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते दक्षिणप्रक्रमे देवस् तथा शीघ्रं प्रवर्तते

കുശവന്റെ ചക്രം ചുറ്റും വേഗത്തിൽ തിരിയുന്നതുപോലെ, ദക്ഷിണ-പ്രക്രമത്തിൽ ദേവൻ—ശിവൻ, പതി—അതുപോലെ വേഗത്തിൽ പ്രവൃത്തനായി, പശുവിന് शीഘ്രഫലം നൽകുന്നു।

Verse 18

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने

അതുകൊണ്ട് ദക്ഷിണായണത്തിൽ സൂര്യൻ അല്പകാലത്തിനുള്ളിൽ ഭൂമിയിലെ ഉന്നത പ്രദേശം വേഗത്തിൽ കടക്കുന്നു—പന്ത്രണ്ട് മുഹൂർത്തങ്ങളിൽ. കാലത്തിന്റെ ഇത്തരമൊരു അളവിൽ ദേഹധാരി പശുവിൽ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നു; എന്നാൽ പരമ പതി ശിവൻ സർവ്വകാലത്തിന്റെയും അവികാര ആധാരമാണ്।

Verse 19

त्रयोदशार्धमृक्षाणाम् अह्ना तु चरते रविः मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन्

പകൽ രവി പതിമൂന്നര നക്ഷത്രങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നു. രാത്രി സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് അതേ അളവിലുള്ള നക്ഷത്രങ്ങൾ പതിനെട്ട് മുഹൂർത്തങ്ങളിൽ കടക്കുന്നു।

Verse 20

कुलालचक्रमध्यं तु यथा मन्दं प्रसर्पति तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः

കുശവന്റെ ചക്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗം എങ്ങനെ മന്ദമായി മുന്നോട്ട് സരിയുന്നുവോ, അതുപോലെ ഉദഗയനത്തിൽ സൂര്യനും മൃദുവായ, അളവുള്ള ഗതിയോടെ മുന്നേറുന്നു।

Verse 21

तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पां तु गच्छति स रथो धिष्ठितो भानोर् आदित्यैर्मुनिभिस् तथा

അതുകൊണ്ട് ദീർഘകാലത്തിനുള്ളിൽ ആ രഥം ഭൂമിയുടെ അല്പഭാഗം മാത്രമേ കടക്കൂ; ഭാനുവിന്റെ രഥം ആദിത്യരും മുനികളും ധരിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്നു।

Verse 22

गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः प्रदीपयन् सहस्रांशुर् अग्रतः पृष्ठतो ऽप्यधः

ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും ഗ്രാമണികളും സർപ്പന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും കൂടെ, സഹസ്രാംശു മുന്നിലും പിന്നിലും താഴെയും പ്രകാശം പരത്തി ദീപ്തനായി തിളങ്ങി।

Verse 23

ऊर्ध्वतश् च करं त्यक्त्वा सभां ब्राह्मीमनुत्तमाम् अंभोभिर् मुनिभिस्त्यक्तैः संध्यायां तु निशाचरान्

ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുത്തമ ദിവ്യസഭയിൽ കൈ ഉയർത്തി, സന്ധ്യാസമയത്ത് മുനികൾ പവിത്രമാക്കി ചൊരിഞ്ഞ ജലത്താൽ അദ്ദേഹം നിശാചരന്മാരെ അകറ്റി, സന്ധ്യാവിധി തടസ്സമില്ലാതെ നിലനില്ക്കാൻ।

Verse 24

हत्वा हत्वा तु सम्प्राप्तान् ब्राह्मणैश्चरते रविः अष्टादश मुहूर्तं तु उत्तरायणपश्चिमम्

മുന്നിൽ വന്നവരെ വീണ്ടും വീണ്ടും സംഹരിച്ചുകൊണ്ട്, ബ്രാഹ്മണരുടെ വിധാനപ്രേരണയാൽ രവി സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവൻ പതിനെട്ടു മുഹൂർത്തം വരെ ഉത്തരായണവും പാശ്ചാത്യപഥവും കടക്കുന്നു।

Verse 25

अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणि नक्तं द्वादशभी रविः मुहूर्तैस् तावद् ऋक्षाणि दिवाष्टादशभिश्चरन्

ഇതുതന്നെ ‘അഹഃ’ (ദിവസം) ആകുന്നു. മന്ദഗതിയോടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന രവി രാത്രിയിൽ ദ്വാദശ മുഹൂർത്തങ്ങളിൽ പതിമൂന്നര നക്ഷത്രങ്ങൾ കടക്കുന്നു; പകലിൽ അഷ്ടാദശ മുഹൂർത്തങ്ങളിൽ അതേ നക്ഷത്രപരിമാണം സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 26

ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा

പിന്നീട് ചക്രം തന്റെ നാഭിയെ ചുറ്റി കൂടുതൽ മന്ദമായി തിരിയുന്നതുപോലെ, മദ്ധ്യസ്ഥനായ ധ്രുവൻ മണ്ണിൻകട്ടിപോലെ സ്ഥിരനായി നിന്നിട്ടും പരിവ്രമിക്കുന്നു.

Verse 27

त्रिंशन्मुहूर्तैर् एवाहुर् अहोरात्रं पुराविदः उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु

പുരാതനജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു: അഹോരാത്രി മുപ്പത് മുഹൂർത്തങ്ങളാണ്; കൂടാതെ രണ്ടു കാഷ്ഠകളുടെ ഇടവേളയിൽ മണ്ഡലങ്ങൾ (ചക്രങ്ങൾ) പരിവ്രമിക്കുന്നു.

Verse 28

कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते औत्तानपादो भ्रमति ग्रहैः सार्धं ग्रहाग्रणीः

കുശവന്റെ ചക്രത്തിന്റെ നാഭി തന്റെ സ്ഥാനത്ത് തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ, ഉത്താനപാദന്റെ പുത്രനായ ധ്രുവൻ—ഗ്രഹങ്ങളിൽ അഗ്രഗണ്യൻ—സ്ഥിര അച്ചുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു; ഗ്രഹങ്ങൾ അവനെ ചുറ്റി ഒരുമിച്ച് പരിവ്രമിക്കുന്നു.

Verse 29

गणो मुनिज्योतिषां तु मनसा तस्य सर्पति अधिष्ठितः पुनस्तेन भानुस्त्वादाय तिष्ठति

മുനികളെയും ദിവ്യജ്യോതിസ്സുകളെയും അധിഷ്ഠിക്കുന്ന ആ ഗണം അവന്റെ മനസ്സങ്കൽപ്പത്താൽ മാത്രം സഞ്ചരിക്കുന്നു. പിന്നെയും അവന്റെ അധിഷ്ഠാനത്തിൽ ഭാനു (സൂര്യൻ) തന്റെ നിയത കർത്തവ്യം ഏറ്റെടുത്തു നിയതസ്ഥാനത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 30

सोन्ने-रेगेन्-क्रेइस्लौफ़् किरणैः सर्वतस्तोयं देवो वै ससमीरणः औत्तानपादस्य सदा ध्रुवत्वं वै प्रसादतः

തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ ആ ദേവൻ സർവ്വത്ര ജലം വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചലിക്കുന്ന കാറ്റുകളോടൊപ്പം ലോകനിയമം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഉത്താനപാദന്റെ പുത്രൻ ധ്രുവൻ ശാശ്വത ധ്രുവത്വം നേടി ലോകങ്ങളുടെ ധ്രുവപദമായി സ്ഥിരനായി।

Verse 31

विष्णोरौत्तानपादेन चाप्तं तातस्य हेतुना आपः पीतास्तु सूर्येण क्रमन्ते शशिनः क्रमात्

വിഷ്ണുവാൽ അത് ഉത്താനപാദന്റെ മുഖേന, പിതാവിന്റെ കാരണാർത്ഥം ലഭിച്ചതാണ്. സൂര്യൻ കുടിച്ച ജലവും ചന്ദ്രന്റെ നിശ്ചിത ക്രമത്തിൽ വീണ്ടും സഞ്ചരിക്കുന്നു—ഇങ്ങനെ പതി-സ്വരൂപനായ പ്രഭുവിന്റെ അധീനത്തിൽ ലോകലയം തുടരുന്നു।

Verse 32

निशाकरान्निस्रवन्ते जीमूतान्प्रत्यपः क्रमात् वृन्दं जलमुचां चैव श्वसनेनाभिताडितम्

ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് ജലം ക്രമമായി മേഘങ്ങളിലേക്കു ഒഴുകുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. മഴവഹിക്കുന്ന മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ ഉഗ്രവായുവിന്റെ അടിയേറ്റ് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും തള്ളപ്പെടുന്നു—തത്ത്വലീലയിൽ ഭയങ്കര കലക്കം.

Verse 33

क्ष्मायां सृष्टिं विसृजते ऽभासयत्तेन भास्करः तोयस्य नास्ति वै नाशः तदैव परिवर्तते

ഭൂമിയിൽ അവൻ സൃഷ്ടിയെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് സൂര്യൻ അതിനെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നത്. ജലത്തിന് നാശമില്ല; അതേ സമയത്ത് അത് രൂപാന്തരം മാത്രമേ പ്രാപിക്കൂ.

Verse 34

हिताय सर्वजन्तूनां गतिः शर्वेण निर्मिता भूर्भुवः स्वस् तथा ह्यापो ह्य् अन्नं चामृतमेव च

സകല ജീവികളുടെ ഹിതത്തിനായി ശർവൻ (ശിവൻ) അവരുടെ ഗതി-ക്രമം സ്ഥാപിച്ചു—ഭൂഃ, ഭുവഃ, സ്വഃ ലോകങ്ങൾ; കൂടാതെ ജലം, അന്നം, അമൃതവും. ഇതെല്ലാം പതി-സ്വരൂപനായ ശിവന്റെ വിധാനമാണ്.

Verse 35

प्राणा वै जगतामापो भूतानि भुवनानि च बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत्

പ്രാണനാണ് ജഗത്തിന്റെ അധാരം—ജലവും ഭൂതപ്രാണികളും എല്ലാ ലോകങ്ങളും അതിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അധികം എന്തു പറയണം? ഈ ചരാചര സർവ്വവിശ്വവും പ്രാണനാൽ ധരിക്കപ്പെടുന്നു; ആ പ്രാണനും അന്തര്യാമിയായ പതി ഭഗവാൻ ശിവന്റെ അധീനമാണ്.

Verse 36

अपां शिवस्य भगवान् आधिपत्ये व्यवस्थितः अपां त्वधिपतिर्देवो भव इत्येव कीर्तितः

ജലങ്ങളുടെ ആധിപത്യത്തിൽ ഭഗവാൻ ശിവൻ തന്നെ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതൻ. അതിനാൽ ജലാധിപനായ ദേവൻ ‘ഭവ’ എന്ന നാമത്തിൽ കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 37

भवात्मकं जगत्सर्वम् इति किं चेह चाद्भुतम् नारायणत्वं देवस्य हरेश्चाद्भिः कृतं विभोः जगतामालयो विष्णुस् त्व् आपस्तस्यालयानि तु

സകല ജഗത്തും ‘ഭവ’സ്വഭാവമാണെങ്കിൽ അതിൽ അത്ഭുതമെന്ത്? മഹാവിഭുവായ ഹരിയെ ‘നാരായണൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്—‘നാര’ അഥവാ ജലങ്ങൾ അവന്റെ ആവാസമെന്നു പറയുന്നതിനാൽ. വിഷ്ണു ജഗത്തുകളുടെ ആലയം; ജലങ്ങൾ അവന്റെ ആലയസ്ഥാനങ്ങൾ.

Verse 38

दन्दह्यमानेषु चराचरेषु गोधूमभूतास् त्वथनिष्क्रमन्ति या या ऊर्ध्वं मारुतेनेरिता वै तास्तास्त्वभ्राण्यग्निना वायुना च

ചരാചര സകല ജീവികളും ദഹിക്കുമ്പോൾ അവ പുകപോലുള്ള കൂട്ടങ്ങളായി പുറത്തുവരുന്നു. കാറ്റിന്റെ വേഗം കൊണ്ടു മേലോട്ടുയരുന്നവ അഗ്നിയും വായുവും ചേർന്ന് മേഘരൂപം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 39

अतो धूमाग्निवातानां संयोगस्त्वभ्रमुच्यते वारीणि वर्षतीत्यभ्रम् अभ्रस्येशः सहस्रदृक्

അതുകൊണ്ട് പുക, അഗ്നി, വായു—ഇവയുടെ സംയോഗം ‘അഭ്ര’ അഥവാ മേഘം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ജലം വർഷിക്കുന്നതിനാൽ അതിന് ‘അഭ്ര’ എന്ന നാമം. മേഘങ്ങളുടെ ഈശൻ ‘സഹസ്രദൃക്’—സഹസ്രനേത്രൻ.

Verse 40

यज्ञधूमोद्भवं चापि द्विजानां हितकृत्सदा दावाग्निधूमसम्भूतम् अभ्रं वनहितं स्मृतम्

യജ്ഞധൂമത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ ദ്വിജന്മാർക്ക് സദാ ഹിതകരം; ധർമ്മവും യജ്ഞക്രമവും നിലനിർത്തുന്നു. എന്നാൽ ദാവാഗ്നിയുടെ ധൂമത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന മേഘം വനഹിതം—അരണ്യത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നതു—എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 41

मृतधूमोद्भवं त्वभ्रम् अशुभाय भविष्यति अभिचाराग्निधूमोत्थं भूतनाशाय वै द्विजाः

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, മൃതധൂമത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന മേഘം അശുഭഫലത്തിനായിരിക്കും; അഭിചാരാഗ്നിയുടെ ധൂമത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന മേഘം ജീവികളുടെ നാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശൈവബോധത്തിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള താമസലക്ഷണങ്ങൾ ധർമ്മവും ശിവപൂജയും ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ പശുവിന്മേൽ പാശബന്ധം കെട്ടിപ്പിടിക്കുന്നതിനെ കാണിക്കുന്നു.

Verse 42

एवं धूमविशेषेण जगतां वै हिताहितम् तस्मादाच्छादयेद्धूमम् अभिचारकृतं नरः

ഇങ്ങനെ ധൂമത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയാൽ ലോകത്തിന്റെ ഹിതാഹിതം സൂചിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ അഭിചാരത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ധൂമം മനുഷ്യൻ മൂടുകയോ അടക്കുകയോ വേണം; അതിന്റെ ദോഷശക്തി പരന്നു പശുവിന്മേൽ പാശബന്ധമായി പതിയാതിരിക്കട്ടെ.

Verse 43

अनाछाद्य द्विजः कुर्याद् धूमं यश्चाभिचारिकम् एवमुद्दिश्य लोकस्य क्षयकृच्च भविष्यति

യോജ്യമായ ആച്ഛാദനം (പവിത്രാവരണം) ഇല്ലാതെ ഒരു ദ്വിജൻ അഭിചാരാർത്ഥം ധൂമകർമ്മം ചെയ്താൽ, ഇങ്ങനെ ലോകത്തിനെതിരായി ലക്ഷ്യമിട്ട് അവൻ ജീവികളുടെ ക്ഷയകാരകനാകും.

Verse 44

अपां निधानं जीमूताः षण्मासानिह सुव्रताः वर्षयन्त्येव जगतां हिताय पवनाज्ञया

മേഘങ്ങൾ ജലത്തിന്റെ നിധിയാണ്; ഹേ സുവ്രതന്മാരേ, അവ ഇവിടെ ആറുമാസം പവനാജ്ഞപ്രകാരം ലോകങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി മഴ പെയ്യിക്കുന്നു.

Verse 45

स्तनितं चेह वायव्यं वैद्युतं पावकोद्भवम् त्रिधा तेषामिहोत्पत्तिर् अभ्राणां मुनिपुङ्गवाः

ഹേ മുനിപുങ്ഗവന്മാരേ! ഇവിടെ ഇടിമുഴക്കം വായു-തത്ത്വത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നു; മിന്നൽ അഗ്നി-തത്ത്വത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നു. അതിനാൽ മേഘങ്ങളിൽ ഉദ്ഭവങ്ങൾ ത്രിവിധം ആകുന്നു.

Verse 46

न भ्रश्यन्ति यतो ऽभ्राणि मेहनान्मेघ उच्यते काष्ठावाहाश् च वैरिञ्च्याः पक्षाश्चैव पृथग्विधाः

അതിൽ നിന്ന് അഭ്രങ്ങൾ (മേഘങ്ങൾ) ചിതറി വീഴാത്തതിനാൽ അതിനെ ‘മേഘ’മെന്ന് പറയുന്നു; ‘മേഹന’ (വർഷണം/സ്രവണം) എന്ന ക്രിയയാലും ആ നാമം. ‘വൈരിഞ്ച്യ’ കാഷ്ഠ-ആവാഹക വർഗവും, ചിറകുകളുടെ വ്യത്യസ്ത ഭേദങ്ങളും വേർതിരിച്ച് വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 47

आज्यानां काष्ठसंयोगाद् अग्नेर्धूमः प्रवर्तितः द्वितीयानां च संभूतिर् विरिञ्चोच्छ्वासवायुना

നെയ്യും കാഷ്ഠവും ചേർന്നാൽ അഗ്നിയുടെ പുക പ്രവഹിക്കുന്നു. അതുപോലെ ദ്വിതീയ (മറ്റു) ഉദ്ഭവങ്ങൾ വിരിഞ്ചി (ബ്രഹ്മാ)യുടെ ഉച്ഛ്വാസരൂപമായ വായുവാൽ ജനിക്കുന്നു.

Verse 48

भूभृतां त्वथ पक्षैस्तु मघवच्छेदितैस्ततः वाह्नेयास्त्वथ जीमूतास् त्व् आवहस्थानगाः शुभाः

അനന്തരം, മഘവത് (ഇന്ദ്രൻ) വെട്ടിമാറ്റിയ പർവ്വതധാരികളുടെ ചിറകുകളിൽ നിന്ന് അഗ്നി-ലോകബന്ധമായ ശുഭ ജീമൂതങ്ങൾ (മേഘങ്ങൾ) ഉദ്ഭവിച്ചു—അവ തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു മഴയെ വഹിക്കുന്നു.

Verse 49

विरिञ्चोच्छ्वासजाः सर्वे प्रवहस्कन्धजास्ततः पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम्

ഈ മേഘങ്ങളൊക്കെയും വിരിഞ്ചി (ബ്രഹ്മാ)യുടെ ഉച്ഛ്വാസത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവയാണ്. അവയിൽ നിന്ന് ‘പ്രവഹ’ വർഗ മേഘങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അവയുടെ ശാഖകളിൽ നിന്ന് ചിറകുള്ള പുഷ്കരാദികൾ ജനിച്ച്, കാലം വന്നാൽ ജലം മഴയായി വർഷിക്കുന്നു.

Verse 50

मूकाः सशब्ददुष्टाशास् त्व् एतैः कृत्यं यथाक्रमम् क्षामवृष्टिप्रदा दीर्घकालं शीतसमीरिणः

ചിലർ മൂകരാകുന്നു; ചിലർ സംസാരിച്ചാലും ദുഷ്ടവും വികൃതവും കഠിനവുമായ ആജ്ഞകളാണ് ഉച്ചരിക്കുന്നത്. ഈ വികാരങ്ങളാൽ ക്രമാനുസൃത കൃത്യങ്ങൾ തകരുന്നു; ക്ഷാമവൃഷ്ടി സംഭവിക്കുന്നു, ദീർഘകാലം ശീതസമീരങ്ങൾ വീശുന്നു—ധർമ്മക്ഷതത്തിന്റെ ലക്ഷണം; ദേഹികളായ പശുക്കളിൽ പാശബന്ധം കൂടുതൽ മുറുകുന്നു।

Verse 51

जीवकाश् च तथा क्षीणा विद्युद्ध्वनिविवर्जिताः तिष्ठन्त्याक्रोशमात्रे तु धरापृष्ठादितस्ततः

ജീവശക്തികൾ (പ്രാണവായുക്കൾ) പോലും ക്ഷീണിച്ചു; ഇടിയും മിന്നലും ഇല്ലാതായി. അതിനുശേഷം അവ ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലത്തിന് അതിസമീപമായി, ഒരു വിളിയുടെ ദൂരത്തിനുള്ളിൽ മാത്രം നിലകൊണ്ടു—പാശം മുറുകുമ്പോൾ ലോകശക്തികൾ പിൻവാങ്ങുന്നതിന്റെ സൂചന; പതി (ശിവൻ) വീണ്ടും ക്രമം സ്ഥാപിക്കുന്നതുവരെ।

Verse 52

अर्धक्रोशे तु सर्वे वै जीमूता गिरिवासिनः मेघा योजनमात्रं तु साध्यत्वाद् बहुतोयदाः

അർദ്ധക്രോശ പരിധിയിൽ എല്ലാ ജീമൂതങ്ങളും (മേഘസത്ത്വങ്ങൾ) പർവ്വതങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു. മഴമേഘങ്ങൾ ഒരു യോജന വരെ വ്യാപിക്കുന്നു; നിയത കർത്തവ്യത്തിന് യോഗ്യമായതിനാൽ ജലസമൃദ്ധമാകുന്നു—പതി (ശിവൻ) ധരിച്ച ജഗദ്ധർമ്മത്തെ സേവിച്ചുകൊണ്ട്।

Verse 53

धरापृष्ठाद्द्विजाः क्ष्मायां विद्युद्गुणसमन्विताः तेषां तेषां वृष्टिसर्गं त्रेधा कथितमत्र तु

ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലത്തിൽ നിന്ന് ‘ദ്വിജ’ ശക്തികൾ ഭൂമിയിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അവ മിന്നലിന്റെ ഗുണത്തോടെ സമന്വിതമാണ്. ഇവിടെ അവരവരുടെ മഴസൃഷ്ടി ത്രിവിധമായി ഉപദേശിക്കുന്നു—പതി (ശിവൻ) പ്രകൃതിബലങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനാൽ പശു (ജീവ) നിലനിൽക്കുന്നു।

Verse 54

पक्षजाः कल्पजाः सर्वे पर्वतानां महत्तमाः कल्पान्ते ते च वर्षन्ति रात्रौ नाशाय शारदाः

ഋതുജവും കല്പജവും ആയ, പർവ്വതസമാന മഹത്തായ ആ മേഘങ്ങൾ എല്ലാം—കല്പാന്തത്തിൽ ശരദ്കാലത്ത് രാത്രിയൊട്ടാകെ നാശാർത്ഥം മഴ പെയ്യുന്നു. പതി (ശിവൻ) ലോകങ്ങളെ സംഹരിക്കുമ്പോൾ, പ്രകൃതിയുടെ ക്രമബദ്ധ ലയവും പ്രളയത്തിന്റെ ഉപകരണമാകുന്നു।

Verse 55

पक्षजाः पुष्कराद्याश् च वर्षन्ति च यदा जलम् तदार्णवमभूत्सर्वं तत्र शेते निशीश्वरः

പക്ഷിജാതരും പുഷ്കരാദി (പദ്മജ) സത്ത്വങ്ങളും ജലം വർഷിക്കുമ്പോൾ, എല്ലാം അർണവമായി മാറുന്നു; അവിടെ പാശാതീത പരമപതി, നിശീശ്വരൻ ശിവൻ യോഗനിദ്രയിൽ ശയിക്കുന്നു।

Verse 56

आग्नेयानां श्वासजानां पक्षजानां द्विजर्षभाः जलदानां सदा धूमो ह्य् आप्यायन इति स्मृतः

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ! അഗ്നിജ, ശ്വാസജ, പക്ഷിജ സത്ത്വങ്ങൾക്കും ജലദാനം ചെയ്യുന്ന മേഘങ്ങൾക്കും ധൂമം തന്നെയാണ് നിത്യവും പോഷകനും വർദ്ധകനും എന്നു സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു।

Verse 57

पौण्ड्रास्तु वृष्टयः सर्वा वैद्युताः शीतशस्यदाः पुण्ड्रदेशेषु पतिता नागानां शीकरा हिमाः

പൗണ്ഡ്രദേശത്ത് എല്ലാ മഴയും മിന്നലോടുകൂടിയതും ശീതകാല വിളകൾ നൽകുന്നതുമാണ്; പുണ്ഡ്രഭൂമിയിൽ വീണാൽ അത് നാഗങ്ങളുടെ ഹിമശീതള തുള്ളികൾപോലെ മാറുന്നു।

Verse 58

गाङ्गा गङ्गाम्बुसम्भूता पर्जन्येन परावहैः नगानां च नदीनां च दिग्गजानां समाकुलम्

ഗംഗയുടെ തന്നെ ജലത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ ഗംഗ, പ്രചണ്ഡമഴയുടെ പ്രളയധാരയാൽ മുന്നോട്ട് തള്ളപ്പെട്ടു, പർവതങ്ങളെയും നദികളെയും കലക്കി; ദിക്കുകളുടെ ഗജങ്ങളെയും അലയടിപ്പിച്ച മഹാപ്രവാഹമായി।

Verse 59

मेघानां च पृथग्भूतं जलं प्रायादगादगम् परावहो यः श्वसनश् चानयत्यम्बिकागुरुम्

മേഘങ്ങളിൽ നിന്നു വേർപെട്ട ജലം തന്റെ വഴിയിലൂടെ ഒഴുകിപ്പോയി; പുറത്തേക്ക് തള്ളുന്ന ‘ശ്വസന’ എന്ന വായു അംബികയുടെ ഗുരു—പരമഗുരു ശിവനെ—കൂടെ കൊണ്ടുപോകുന്നു।

Verse 60

मेनापतिमतिक्रम्य वृष्टिशेषं द्विजाः परम् अभ्येति भारते वर्षे त्व् अपरान्तविवृद्धये

ഹേ ദ്വിജ മഹർഷിമാരേ, മേനാപതിയെ അതിക്രമിച്ച് മഴപ്രദേശത്തിന്റെ ശേഷിപ്പു ഭാഗം കൂടുതൽ വ്യാപിക്കുന്നു; അത് ഭാരതവർഷത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അപരാന്ത ദേശങ്ങളുടെ വളർച്ചയും സമൃദ്ധിയും വർധിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 61

वृष्टयः कथिता ह्यद्य द्विधा वस्तु विवृद्धये सस्यद्वयस्य संक्षेपात् प्रब्रवीमि यथामति

ഇന്ന് സമൃദ്ധിവർദ്ധനയ്ക്കായി മഴയെ രണ്ടുവിധമെന്ന് ഞാൻ പറഞ്ഞു; ഇനി എന്റെ ബോധമനുസരിച്ച് സംക്ഷേപമായി വിളകളുടെ ദ്വിവിധ ഫലത്തെ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 62

स्रष्टा भानुर्महातेजा वृष्टीनां विश्वदृग् विभुः सो ऽपि साक्षाद्द्विजश्रेष्ठाश् चेशानः परमः शिवः

അവൻ സ്രഷ്ടാവാണ്; മഹാതേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കുന്ന സൂര്യനും അവൻ തന്നെ; മഴയുടെ ദാതാവും സർവദർശിയും സർവവ്യാപിയും ആയ വിഭുവും അവൻ തന്നെ; ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ, അവൻ സാക്ഷാൽ ഈശാനൻ—പരമശിവൻ।

Verse 63

स एव तेजस्त्वोजस्तु बलं विप्रा यशः स्वयम् चक्षुः श्रोत्रं मनो मृत्युर् आत्मा मन्युर् विदिग् दिशः

ഹേ വിപ്രന്മാരേ, അവൻ തന്നെയാണ് തേജസ്സും ഓജസ്സും; അവൻ തന്നെയാണ് ബലവും യശസ്സും; അവൻ തന്നെയാണ് കണ്ണും ചെവിയും, മനസ്സും മരണവും; അവൻ തന്നെയാണ് ആത്മാവ്, ധർമ്മയുക്തമായ ക്രോധശക്തി, ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും।

Verse 64

सत्यं ऋतं तथा वायुर् अंबरं खचरश् च सः लोकपालो हरिर्ब्रह्मा रुद्रः साक्षान्महेश्वरः

അവൻ തന്നെയാണ് സത്യം, അവൻ തന്നെയാണ് ഋതം (വിശ്വനിയമം); അവൻ തന്നെയാണ് വായു, ആകാശം, ഗഗനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ; അവൻ തന്നെയാണ് ലോകപാലൻ, അവൻ തന്നെയാണ് ഹരി, അവൻ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാ, അവൻ തന്നെയാണ് രുദ്രൻ—സാക്ഷാൽ മഹേശ്വരൻ।

Verse 65

सहस्रकिरणः श्रीमान् अष्टहस्तः सुमङ्गलः अर्धनारिवपुः साक्षात् त्रिनेत्रस् त्रिदशाधिपः

അവൻ സഹസ്രകിരണമയൻ, ശ്രീമാൻ, പരമ മംഗളകരനായ പ്രഭു; അഷ്ടഹസ്തൻ, സാക്ഷാത് അർദ്ധനാരീശ്വരസ്വരൂപൻ, ത്രിനേത്രൻ, ദേവഗണാധിപൻ. അവൻ തന്നെയാണ് പതി—സകല പശു (ജീവ)കളുടെയും നിയന്താവ്; അനുഗ്രഹത്താൽ പാശ (ബന്ധനം) അഴിച്ചുമാറ്റുന്നു.

Verse 66

अस्यैवेह प्रसादात्तु वृष्टिर्नानाभवद्द्विजाः सहस्रगुणमुत्स्रष्टुम् आदत्ते किरणैर्जलम्

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, അവന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടുതന്നെ ഇവിടെ മഴ പലവിധമായി പെയ്യുന്നു. സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ ജലം എടുത്തുകൊണ്ട് പിന്നെ അതിനെ സഹസ്രഗുണമായി വീണ്ടും വിടുന്നു. ഇങ്ങനെ പതി പ്രഭു പോഷണചക്രം നിലനിർത്തുന്നു; ദേഹധാരി പശു (ജീവ)കളുടെ ക്ഷാമ-ഭയ പാശം കൃപയാൽ ശിഥിലമാക്കുന്നു.

Verse 67

जलस्य नाशो वृद्धिर्वा नास्त्येवास्य विचारतः ध्रुवेणाधिष्ठितो वायुर् वृष्टिं संहरते पुनः

ആലോചിച്ചാൽ ജലത്തിന് യഥാർത്ഥ നാശവും ഇല്ല, യഥാർത്ഥ വർദ്ധനവും ഇല്ല. ധ്രുവ-നിയമത്താൽ അധിഷ്ഠിതമായ വായു വീണ്ടും മഴയെ സംഹരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ തത്ത്വം ക്ഷയിക്കില്ല; നിയമപ്രകാരം ചക്രം തുടരുന്നു.

Verse 68

ग्रहान् निःसृत्य सूर्यात् तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले चारस्यान्ते विशत्यर्के ध्रुवेण समधिष्ठिता

സൂര്യനിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട ഗ്രഹങ്ങൾ സമസ്ത നക്ഷത്രമണ്ഡലത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവരുടെ പരിക്രമണാന്തത്തിൽ വീണ്ടും സൂര്യനിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു—ധ്രുവൻ (ധ്രുവതാരം) കൊണ്ട് ദൃഢമായി അധിഷ്ഠിതവും സ്ഥിരവുമാക്കി.