Adhyaya 72

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पुरदाहे नन्दिकेश्वरवाक्यं नाम एकसप्ततितमो ऽध्यायः सूत उवाच शिवस् छरिओत् फ़ोर् देस्त्रुच्तिओन् ओफ़् त्रिपुर अथ रुद्रस्य देवस्य निर्मितो विश्वकर्मणा सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्

ഇങ്ങനെ ശ്രീലിംഗമഹാപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ ത്രിപുരദാഹപ്രസംഗം, ‘നന്ദികേശ്വരവാക്യം’ എന്ന പേരിലുള്ള എഴുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം. സൂതൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ത്രിപുരനാശത്തിനായി ദേവനായ രുദ്രനുവേണ്ടി വിശ്വകർമ്മാവ് സർവലോകമയമായ ദിവ്യരഥം പരിശ്രമത്തോടെയും ഭക്ത്യാദരത്തോടെയും നിർമ്മിച്ചു।

Verse 2

सर्वभूतमयश्चैव सर्वदेवनमस्कृतः सर्वदेवमयश्चैव सौवर्णः सर्वसंमतः

അവൻ സർവഭൂതങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവനും സർവദേവന്മാർ നമസ്കരിക്കുന്നവനും ആകുന്നു. സർവദേവമയനായി, സ്വർണ്ണപ്രഭയിൽ ദീപ്തനായി, എല്ലാവരും അംഗീകരിക്കുന്നവൻ।

Verse 3

रथाङ्गं दक्षिणं सूर्यो वामाङ्गं सोम एव च दक्षिणं द्वादशारं हि षोडशारं तथोत्तरम्

രഥചക്രത്തിന്റെ ദക്ഷിണഭാഗം സൂര്യനും ഇടഭാഗം ചന്ദ്രനും തന്നെയാണ്. ദക്ഷിണത്തിൽ പന്ത്രണ്ട് അരം, അതുപോലെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ പതിനാറ് അരം എന്നു പറയുന്നു।

Verse 4

अरेषु तेषु विप्रेन्द्राश् चादित्या द्वादशैव तु शशिनः षोडशारेषु कला वामस्य सुव्रताः

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രന്മാരേ! ആ അരങ്ങളിൽ പന്ത്രണ്ട് ആദിത്യന്മാർ സ്ഥാപിതരാണ്; ചന്ദ്രന്റെ പതിനാറ് അരങ്ങളിൽ ഇടത്തുഭാഗത്ത് ശുഭക്രമത്തിൽ പതിനാറ് കലകൾ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 5

ऋक्षाणि च तदा तस्य वामस्यैव तु भूषणम् नेम्यः षडृतवश्चैव तयोर्वै विप्रपुङ्गवाः

അപ്പോൾ, ഹേ വിപ്രപുംഗവന്മാരേ, നക്ഷത്രമണ്ഡലങ്ങൾ അവന്റെ വാമഭാഗത്തിന്റെ ഭൂഷണമായി; ചക്രത്തിന്റെ നേമികളും ആറു ഋതുക്കളും ആ ദിവ്യാവയവങ്ങളുടെ അലങ്കാരമായി—സകല കാലക്രമവും നിയമവും പരമപതി ശ്രീശിവനിൽ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിതമാണെന്ന് ഇതു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു।

Verse 6

पुष्करं चान्तरिक्षं वै रथनीडश् च मन्दरः अस्ताद्रिरुदयाद्रिश् च उभौ तौ कूबरौ स्मृतौ

പുഷ്കരവും അന്തരിക്ഷവും, രഥനീഡവും മന്ദരവും; അതുപോലെ അസ്താദ്രിയും ഉദയാദ്രിയും—ഈ രണ്ടും ‘കൂബരങ്ങൾ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ശിവന്റെ ക്രമബദ്ധ സൃഷ്ടിയിലെ നിശ്ചിത പരിധികളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നവ।

Verse 7

अधिष्ठानं महामेरुर् आश्रयाः केसराचलाः वेगः संवत्सरस्तस्य अयने चक्रसंगमौ

മഹാമേരു അതിന്റെ അധിഷ്ഠാന-അക്ഷമാണ്; കേശരാചല പർവതങ്ങൾ അതിന്റെ ആശ്രയ-ആധാരങ്ങൾ. അതിന്റെ നിശ്ചിത ഗതി ‘സംവത്സരം’; അതിന്റെ രണ്ട് അയനങ്ങൾ ആ ദിവ്യ ചക്രത്തിന്റെ സംഗമ-സന്ധികളാണ്।

Verse 8

मुहूर्ता बन्धुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा चाक्षदण्डाः क्षणाश् च वै

ആ (കാലഗണന)യിൽ മുഹൂർത്തങ്ങൾ ‘ബന്ധുരാ’ എന്ന ഘടകങ്ങളായി ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു; ശമ്യകൾ ‘കലാ’കളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ അതിന്റെ സൂക്ഷ്മ വിഭജനങ്ങൾ കാഷ്ഠാ, ഘോണാ, അക്ഷദണ്ഡം, ക്ഷണം എന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 9

निमेषाश्चानुकर्षाश् च ईषा चास्य लवाः स्मृताः द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ

നിമേഷങ്ങളും അനുകർഷങ്ങളും ഇതിന്റെ കാലമാപങ്ങൾ; ഇതിന്റെ ഈഷ ‘ലവ’ എന്ന സൂക്ഷ്മ ക്ഷണങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ രഥത്തിന്റെ വരൂഥം ദ്യൗ (ആകാശം) തന്നേ; ഇതിന്റെ രണ്ട് ധ്വജങ്ങൾ സ്വർഗവും മോക്ഷവും।

Verse 10

धर्मो विरागो दण्डो ऽस्य यज्ञा दण्डाश्रयाः स्मृताः दक्षिणाः संधयस्तस्य लोहाः पञ्चाशदग्नयः

ധർമ്മവും വൈരാഗ്യവും തന്നെയാണ് അവന്റെ ദണ്ഡം എന്നു പ്രസിദ്ധം; യജ്ഞങ്ങൾ ആ ദണ്ഡത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. അവന്റെ ദക്ഷിണകൾ അവന്റെ സന്ധികളാകുന്നു; അവന്റെ ലോഹങ്ങൾ അമ്പത് അഗ്നികളാകുന്നു.

Verse 11

युगान्तकोटी तौ तस्य धर्मकामावुभौ स्मृतौ ईषादण्डस्तथाव्यक्तं बुद्धिस्तस्यैव नड्वलः

യുഗാന്തത്തിൽ അവന്റെ യുഗളമായി ധർമ്മവും കാമവും—ഇരുവരും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവന്റെ ഈഷാദണ്ഡം അവ്യക്തം; അവന്റെ ബുദ്ധി തന്നെയാണ് അവന്റെ നഡ്വലം (ബന്ധനരജ്ജു).

Verse 12

कोणस् तथा ह्यहङ्कारो भूतानि च बलं स्मृतम् इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समन्ततः

കോണവും അഹങ്കാരവും, ബലമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്ന ഭൂതങ്ങളും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളും—ഇവയൊക്കെയും എല്ലാ ദിക്കുകളിലും അവന്റെ ഭൂഷണങ്ങളാകുന്നു.

Verse 13

श्रद्धा च गतिरस्यैव वेदास्तस्य हयाः स्मृताः पदानि भूषणान्येव षडङ्गान्युपभूषणम्

ശ്രദ്ധ തന്നെയാണ് അവന്റെ ഗതി; വേദങ്ങൾ അവന്റെ ഹയങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവന്റെ പാദങ്ങൾ തന്നെയാണ് അവന്റെ ഭൂഷണങ്ങൾ; ഷഡംഗങ്ങൾ (വേദാംഗങ്ങൾ) അവന്റെ ഉപഭൂഷണങ്ങൾ.

Verse 14

पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि सुव्रताः वालाश्रयाः पटाश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः

സുവ്രതന്മാർ പുരാണം, ന്യായം, മീമാംസ, ധർമ്മശാസ്ത്രം എന്നിവയിൽ സ്ഥിരനിഷ്ഠരായവർ; അവർ നിയന്ത്രിതാചാരത്തെ ആശ്രയിച്ച്, ദൃഢസാധനയുടെ പടം (വസ്ത്രം) ധരിച്ചു, എല്ലാ ശുഭലക്ഷണങ്ങളാലും യുക്തരായിരിക്കുന്നു.

Verse 15

मन्त्रा घण्टाः स्मृतास्तेषां वर्णाः पादास्तथाश्रमाः अवच्छेदो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः

അവരുടെ മന്ത്രങ്ങൾ ഘണ്ടാനാദംപോലെ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; വർണങ്ങൾ പാദങ്ങൾ, വർണാശ്രമങ്ങൾ ആധാരങ്ങൾ. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ പരിധിയില്ല—സഹസ്രഫണഭൂഷിതനായ അനന്തൻ, എല്ലാ വിഭജനങ്ങൾക്കും അതീതനായ പരമ പതി ശിവൻ.

Verse 16

दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश् च ह पुष्कराद्याः पताकाश् च सौवर्णा रत्नभूषिताः

ദിക്കുകൾ ഈ രഥത്തിന്റെ പാദങ്ങളായി; ഉപദിക്കുകളും അതുപോലെ. പുഷ്കരധ്വജം മുതലായ പതാകകൾ സ്വർണമയവും രത്നഭൂഷിതവുമായിരുന്നു.

Verse 17

समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकम्बलिकाः स्मृताः गङ्गाद्याः सरितः श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः

അതിന്റെ നാല് സമുദ്രങ്ങൾ രഥകംബളങ്ങളെന്നപോലെ സ്മരിക്കപ്പെട്ടു. ഗംഗ മുതലായ ശ്രേഷ്ഠ നദികൾ സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതമായിരുന്നു.

Verse 18

चामरासक्तहस्ताग्राः सर्वाः स्त्रीरूपशोभिताः तत्रतत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम्

ചാമരം പിടിച്ച കൈകളുടെ അഗ്രഭാഗങ്ങൾ പ്രവർത്തനനിരതം; എല്ലാവരും സ്ത്രീരൂപശോഭയാൽ ദീപ്തർ. അവിടവിടെ നിലകൊണ്ട് രഥത്തെ ശോഭിപ്പിച്ചു.

Verse 19

आवहाद्यास् तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम् सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवाभीषुधराः स्मृताः

ആവഹാ മുതലായ ഏഴ് ശക്തികളും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ഉത്തമമായ സ്വർണമയ സോപാനവും വിവരണീയമാണ്. സാരഥി ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാ; ദേവന്മാർ രശ്മി/ലഗാം ധരിക്കുന്നവരായി സ്മൃതർ.

Verse 20

प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम् लोकालोकाचलस्तस्य ससोपानः समन्ततः

ആ വിശ്വലിംഗത്തിനായി ബ്രഹ്മാവാണ് പ്രേരക പ്രതോദം; പവിത്ര പ്രണവം ‘ഓം’ അതിന്റെ ബ്രഹ്മദൈവതം. ലോകാലോക പർവ്വതം അതിന്റെ അതിരാണ്; ചുറ്റുമെല്ലാം ഉപാസന-യോഗസാക്ഷാത്കാരത്തിനുള്ള സോപാനങ്ങളുപോലെ പടികൾ ഉണ്ട്.

Verse 21

विषमश् च तदा बाह्यो मानसाद्रिः सुशोभनः नासाः समन्ततस्तस्य सर्व एवाचलाः स्मृताः

അപ്പോൾ പുറംവശത്ത് അസമമായ ഭൂഭാഗമുള്ള മനോഹരമായ മാനസാദ്രി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അതിനെ ചുറ്റിയുള്ള നാസാ-സദൃശമായ കൂമ്പാരങ്ങളും ഉച്ചനീച പ്രക്ഷേപങ്ങളും എല്ലാം പർവ്വതങ്ങളായിട്ടാണ് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 22

तलाः कपोताः कापोताः सर्वे तलनिवासिनः मेरुरेव महाछत्रं मन्दरः पार्श्वडिण्डिमः

തലങ്ങൾ, കപോതങ്ങൾ, കാപോതങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം തലപ്രദേശത്തിലെ നിവാസികൾ. മേരു തന്നെയാണ് മഹാഛത്രംപോലെ നിലകൊള്ളുന്നത്; മന്ദരം അതിന്റെ പാർശ്വത്തിലെ ഡിണ്ഡിമം (നഗാര) പോലെയാണ്.

Verse 23

शैलेन्द्रः कार्मुकं चैव ज्या भुजङ्गाधिपः स्वयम् कालरात्र्या तथैवेह तथेन्द्रधनुषा पुनः

ഇവിടെ ശൈലേന്ദ്രൻ തന്നെയാണ് ധനുസ്സ്; അതിന്റെ ജ്യാ സ്വയം നാഗാധിപതി. അതുപോലെ ഇവിടെ കാലരാത്രിയും ഉണ്ട്; വീണ്ടും ഇന്ദ്രധനുസ്സും (ധനുസ്സുരൂപത്തിൽ) നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 24

घण्टा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी इषुर्विष्णुर्महातेजाः शल्यं सोमः शरस्य च

ഘണ്ടാ ദേവി സരസ്വതി; ധനുസ്സ് ശ്രുതിരൂപമായ വേദം. ബാണം മഹാതേജസ്സുള്ള വിഷ്ണു; ശരത്തിന്റെ ശല്യവും സാരവും സോമൻ (ചന്ദ്രൻ) ആകുന്നു.

Verse 25

कालाग्निस्तच्छरस्यैव साक्षात्तीक्ष्णः सुदारुणः अनीकं विषसम्भूतं वायवो वाजकाः स्मृताः

ആ അമ്പുതന്നെ പ്രത്യക്ഷമായി കാലാഗ്നിയായി മാറി—അത്യന്തം തീക്ഷ്ണവും മഹാഭയങ്കരവും. വിഷത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ സൈന്യത്തെ ‘വാജക’ എന്ന വായുക്കളായി സ്മരിക്കുന്നു; അവർ അതിനെ മുന്നോട്ടു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 26

एवं कृत्वा रथं दिव्यं कार्मुकं च शरं तथा सारथिं जगतां चैव ब्रह्माणं प्रभुमीश्वरम्

ഇങ്ങനെ ദിവ്യരഥവും ധനുസ്സും അമ്പും ഒരുക്കി, ലോകങ്ങളുടെ പ്രഭുവായ ഈശ്വരൻ ബ്രഹ്മാവിനെ തന്നേ സാരഥിയായി നിയമിച്ചു.

Verse 27

आरुरोह रथं दिव्यं रणमण्डनधृग् भवः सर्वदेवगणैर्युक्तं कम्पयन्निव रोदसी

യുദ്ധാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച ഭവൻ (ശ്രീശിവൻ) ദിവ്യരഥത്തിൽ आरोഹിച്ചു. സർവ്വദേവഗണങ്ങളോടും കൂടെ, ദ്യാവാപൃഥിവി രണ്ടും കുലുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നിച്ചു.

Verse 28

शिव मोउन्त्स् थे छरिओत् ऋषिभिः स्तूयमानश् च वन्द्यमानश् च बन्दिभिः उपनृत्तश्चाप्सरसां गणैर्नृत्यविशारदैः

ശിവൻ രഥത്തിൽ आरोഹിച്ചു—ഋഷിമാർ സ്തുതിക്കുകയും വന്ദികൾ വന്ദിക്കുകയും ചെയ്തു; നൃത്തത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള അപ്സരാഗണങ്ങൾ സമീപത്ത് നൃത്തം ചെയ്ത് അനുഗമിച്ചു.

Verse 29

सुशोभमानो वरदः सम्प्रेक्ष्यैव च सारथिम् तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसंभृतम्

വരദനായ പ്രഭു അത്യന്തം ശോഭിച്ചു. സാരഥിയിലേക്കൊരു ദൃഷ്ടി മാത്രം നല്കി, ലോകങ്ങൾ താങ്ങി നിർത്തുന്ന ദിവ്യമായി കല്പിതമായ ആ രഥത്തിൽ അദ്ദേഹം आरोഹിച്ചു.

Verse 30

शिरोभिः पतिता भूमीं तुरगा वेदसंभवाः अथाधस्ताद्रथस्यास्य भगवान् धरणीधरः

വേദജന്യമായ കുതിരകൾ തലകുനിഞ്ഞ് ഭൂമിയിൽ വീണു; ഈ രഥത്തിന്റെ കീഴിൽ ഭഗവാൻ ധരണീധരൻ ആധാരമായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 31

वृषेन्द्ररूपी चोत्थाप्य स्थापयामास वै क्षणम् क्षणान्तरे वृषेन्द्रो ऽपि जानुभ्यामगमद्धराम्

വൃഷേന്ദ്രരൂപം ധരിച്ചു അദ്ദേഹം അതിനെ ഉയർത്തി ഒരു ക്ഷണം നേരെ നിർത്തി; എന്നാൽ അടുത്ത ക്ഷണത്തിൽ ആ മഹാബലവാൻ വൃഷേന്ദ്രൻ മുട്ടുകുത്തി വീണ്ടും ഭൂമിയിലേക്കു താഴ്ന്നു।

Verse 32

अभीषुहस्तो भगवान् उद्यम्य च हयान् विभुः स्थापयामास देवस्य वचनाद्वै रथं शुभम्

കയറുകൈയിൽ പിടിച്ച സർവ്വവ്യാപിയായ ഭഗവാൻ കുതിരകളെ ഉയർത്തി; ദേവന്റെ വചനപ്രകാരം ആ ശുഭരഥത്തെ ദൃഢമായി സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 33

ततो ऽश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः पुराण्युद्दिश्य खस्थानि दानवानां तरस्विनाम्

പിന്നീട് അദ്ദേഹം മനസ്സിന്റെയും കാറ്റിന്റെയും വേഗമുള്ള കുതിരകളെ പ്രേരിപ്പിച്ചു; ശക്തിമാനായ ദാനവരുടെ ആകാശസ്ഥിതമായ പുരാതന കോട്ടകളെ ലക്ഷ്യമാക്കി।

Verse 34

अथाह भगवान् रुद्रो देवानालोक्य शङ्करः पशूनामाधिपत्यं मे दत्तं हन्मि ततो ऽसुरान्

അപ്പോൾ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ—ശങ്കരൻ—ദേവന്മാരെ നോക്കി പറഞ്ഞു: “പശുക്കളുടെ (ബന്ധിത ജീവികളുടെ) അധിപത്യം എനിക്കു ദത്തമായിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അസുരന്മാരെ സംഹരിക്കും।”

Verse 35

पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः कल्पयित्वैव वध्यास्ते नान्यथा नैव सत्तमाः

ഹേ സുരോത്തമന്മാരേ, ദേവന്മാരെയും മറ്റ് സത്തകളെയും പ്രത്യേകം ‘പശു’യായി നിശ്ചയിച്ച ശേഷമേ അവർ ബലിക്കു യോഗ്യരാകൂ; അല്ലാതെ അല്ല—എന്ന് ധർമ്മനിഷ്ഠർ പറയുന്നു।

Verse 36

इति श्रुत्वा वचः सर्वं देवदेवस्य धीमतः विषादमगमन् सर्वे पशुत्वं प्रति शङ्किताः

ദേവദേവനായ ധീമാനായ പ്രഭുവിന്റെ മുഴുവൻ വചനം കേട്ടപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും വിഷാദത്തിലായി; ‘പശുത്വം’—പാശബന്ധത്തിന്റെ അവസ്ഥ—കുറിച്ച് ഭയവും സംശയവും പിടിച്ചു।

Verse 37

तेषां भावं ततो ज्ञात्वा देवस्तानिदमब्रवीत् मा वो ऽस्तु पशुभावे ऽस्मिन् भयं विबुधसत्तमाः

അവരുടെ അന്തർഭാവം അറിഞ്ഞ ദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിബുധശ്രേഷ്ഠരേ, ഈ ‘പശുഭാവ’ത്തിൽ നിങ്ങൾക്ക് ഭയം ഉണ്ടാകരുത്।

Verse 38

श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः यो वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति

കേൾക്കുക—‘പശുഭാവ’ത്തിൽ നിന്നുള്ള വിമോചനോപായം നിർബന്ധമായി ആചരിക്കണം. ദിവ്യമായ പാശുപത മാർഗം സത്യമായി അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും।

Verse 39

पशुत्वादिति सत्यं च प्रतिज्ञातं समाहिताः ये चाप्यन्ये चरिष्यन्ति व्रतं पाशुपतं मम

‘പശുത്വം’ സത്യമാണെന്ന് അവർ ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. മറ്റുള്ളവരും എന്റെ പാശുപത വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവരും ആ ശാസനമാർഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കും।

Verse 40

मोक्ष्यन्ति ते न संदेहः पशुत्वात् सुरसत्तमाः नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्धं वर्षकत्रयम्

ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, അവർ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും എന്നതിൽ സംശയമില്ല. പശുത്വസ്ഥിതിയിൽ (ബന്ധിത ജീവാവസ്ഥയിൽ) ഇരുന്നാലും, നൈഷ്ഠിക വ്രതാചരണത്തിലൂടെ—പന്ത്രണ്ടു വർഷം അല്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പകുതി, അഥവാ മൂന്ന് വർഷം—മുക്തി നേടുന്നു.

Verse 41

शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स पशुत्वाद्विमुच्यते तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः

ആർ മറ്റുള്ളവരെ ശുശ്രൂഷ—ഭക്തിസേവയും ശ്രദ്ധാപൂർവമായ ശാസനയും—നടത്താൻ പ്രേരിപ്പിക്കുമോ, അവൻ പശുത്വത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ സുറോത്തമന്മാരേ, ഈ പരമവും ദിവ്യവുമായ മാർഗം ആചരിക്കുവിൻ.

Verse 42

तथेति चाब्रुवन्देवाः शिवे लोकनमस्कृते तस्माद्वै पशवः सर्वे देवासुरनराः प्रभोः

‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞ് ദേവന്മാർ ലോകനമസ്കൃതനായ ശിവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു. അതിനാൽ, ഹേ പ്രഭോ, ദേവൻ, അസുരൻ, മനുഷ്യൻ—എല്ലാവരും യഥാർത്ഥത്തിൽ പശുക്കൾ; പതി (സ്വാമി)യുടെ അധീനർ.

Verse 43

रुद्रः पशुपतिश्चैव पशुपाशविमोचकः यः पशुस्तत्पशुत्वं च व्रतेनानेन संत्यजेत्

രുദ്രനാണ് പശുപതി; പശുവിന്റെ പാശം (ബന്ധനം) അഴിച്ചു മോചിപ്പിക്കുന്നവനും അവൻ തന്നെയാണ്. ഈ വ്രതം ആചരിച്ചാൽ ‘പശു’യായ ജീവൻ തന്റെ പശുത്വം—ബന്ധിതാവസ്ഥ—ത്യജിക്കുന്നു.

Verse 44

तत्कृत्वा न च पापीयान् इति शास्त्रस्य निश्चयः गणेश पचिफ़िएद् ततो विनायकः साक्षाद् बालो ऽबालपराक्रमः

അത് ചെയ്താൽ പാപം ലേപിക്കുകയില്ല—ഇതാണ് ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഉറച്ച നിശ്ചയം. തുടർന്ന് ഗണേശൻ പ്രസന്നനായി, വിനായകൻ സാക്ഷാൽ പ്രത്യക്ഷനായി—രൂപത്തിൽ ബാലൻ, എന്നാൽ പരാക്രമത്തിൽ ബാലനല്ലാത്ത അപ്രതിരോധ്യശക്തിയുള്ളവൻ.

Verse 45

अपूजितस्तदा देवैः प्राह देवान्निवारयन् श्रीविनायक उवाच मामपूज्य जगत्यस्मिन् भक्ष्यभोज्यादिभिः शुभैः

അപ്പോൾ ദേവന്മാർ പൂജിക്കാതിരുന്നതിനാൽ ശ്രീവിനായകൻ ദേവന്മാരെ തടഞ്ഞുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു— “ഈ ലോകത്തിൽ ശുഭമായ ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യാദികൾ അർപ്പിച്ച് ആദ്യം എന്നെ പൂജിക്കാതെ…”

Verse 46

कः पुमान्सिद्धिमाप्नोति देवो वा दानवो ऽपि वा ततस्तस्मिन् क्षणादेव देवकार्ये सुरेश्वराः

ദേവനായാലും ദാനവനായാലും—ആർക്കാണ് സിദ്ധി ലഭിക്കുക? തുടർന്ന് അതേ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ സുരേശ്വരന്മാർ ദേവകാര്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അതിനെ വേഗത്തിൽ സഫലമാക്കി।

Verse 47

विघ्नं करिष्ये देवेश कथं कर्तुं समुद्यताः ततः सेन्द्राः सुराः सर्वे भीताः सम्पूज्य तं प्रभुम्

“ഹേ ദേവേശാ! ഞാൻ വിഘ്നം സൃഷ്ടിക്കും—നിങ്ങൾ ഇത് എങ്ങനെ ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങുന്നു?” അപ്പോൾ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും ഭയപ്പെട്ടു ആ പ്രഭുവിനെ പൂജിച്ചു।

Verse 48

भक्ष्यभोज्यादिभिश्चैव उण्डरैश्चैव मोदकैः अब्रुवंस्ते गणेशानं निर्विघ्नं चास्तु नः सदा

ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യാദികളും ലഡ്ഡുവും മോദകവും അർപ്പിച്ച് അവർ ഗണേശനോട് പറഞ്ഞു— “ഞങ്ങൾക്ക് എപ്പോഴും നിർവിഘ്നം ഉണ്ടാകട്ടെ।”

Verse 49

भवो ऽप्यनेकैः कुसुमैर् गणेशं भक्ष्यैश् च भोज्यैः सुरसैः सुगन्धैः /* आलिङ्ग्य चाघ्राय सुतं तदानीमपूजयत्सर्वसुरेन्द्रमुख्यः

അപ്പോൾ ഭവൻ (ശിവൻ) കൂടിയും അനേകം പുഷ്പങ്ങളാലും സുഗന്ധമുള്ള രുചികരമായ ഭക്ഷ്യ-ഭോജ്യങ്ങളാലും ഗണേശനെ പൂജിച്ചു. ദേവേന്ദ്രന്മാരിലും അഗ്രഗണ്യനായ പ്രഭു പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് സ്നേഹത്തോടെ തല മണത്തു ആ നിമിഷം തന്നെ ആദരിച്ചു।

Verse 50

सम्पूज्य पूज्यं सह देवसंघैर् विनायकं नायकमीश्वराणाम् गणेश्वरैरेव नगेन्द्रधन्वा पुरत्रयं दग्धुमसौ जगाम

ദേവസംഘങ്ങളോടുകൂടെ പൂജ്യനായ വിനായകൻ—ഈശ്വരന്മാരുടെ നായകൻ—നെ സമ്യക് പൂജിച്ച്, ഗണേശ്വരന്മാരോടൊപ്പം നഗേന്ദ്രധന്വാ ശംഭു ത്രിപുരം ദഹിപ്പാൻ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 51

अर्म्य् ओफ़् थे गोद्स् तं देवदेवं सुरसिद्धसंघा महेश्वरं भूतगणाश् च सर्वे गणेश्वरा नन्दिमुखास्तदानीं स्ववाहनैरन्वयुरीशमीशाः

അപ്പോൾ ദേവ-സിദ്ധസംഘങ്ങളും സർവ്വ ഭൂതഗണങ്ങളും—നന്ദിമുഖാദി ഗണേശ്വരന്മാരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ—ദേവദേവനായ മഹേശ്വരൻ, പരമ ഈശനെ, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങളോടെ അനുഗമിച്ചു।

Verse 52

अग्रे सुराणां च गणेश्वराणां तदाथ नन्दी गिरिराजकल्पम् विमानमारुह्य पुरं प्रहर्तुं जगाम मृत्युं भगवानिवेशः

അപ്പോൾ ദേവന്മാരുടെയും ഗണേശ്വരന്മാരുടെയും മുൻനിരയിൽ, ഗിരിരാജസദൃശമായ പരാക്രമമുള്ള നന്ദി വിമാനം കയറി ആ പുരത്തെ പ്രഹരിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു; ഭഗവദ്ശക്തിയിൽ ആവിഷ്ടനായി അവൻ മരണസ്വരൂപംപോലെ മുന്നേറി।

Verse 53

यान्तं तदानीं तु शिलादपुत्रम् आरुह्य नागेन्द्रवृषाश्ववर्यान् देवास्तदानीं गणपाश् च सर्वे गणा ययुः स्वायुधचिह्नहस्ताः

അപ്പോൾ ശിലാദപുത്രനായ (നന്ദി) പുറപ്പെട്ടതോടെ, ദേവന്മാരും സർവ്വ ഗണങ്ങളും അതേ സമയം നാഗേന്ദ്രന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠ വൃഷഭങ്ങളിലും ഉത്തമ അശ്വങ്ങളിലും കയറി നീങ്ങി; ഓരോരുത്തരുടെയും കൈയിൽ തങ്ങളുടെ ആയുധചിഹ്നങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 54

खगेन्द्रमारुह्य नगेन्द्रकल्पं खगध्वजो वामत एव शंभोः /* जगाम जगतां हिताय पुरत्रयं दग्धुमलुप्तशक्तिः

ഗരുഡാരൂഢനായി, നഗേന്ദ്രസദൃശമായ ധ്വജം ധരിച്ച ഖഗധ്വജൻ ശംഭുവിന്റെ ഇടത്തുഭാഗത്തേക്ക് നീങ്ങി. അക്ഷയശക്തിയോടെ ലോകഹിതാർത്ഥം ത്രിപുരം ദഹിപ്പാൻ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 55

तं सर्वदेवाः सुरलोकनाथं समन्ततश्चान्वयुरप्रमेयम् /* सुरासुरेशं सहस्ररश्मिर् भगवान् सुतीक्ष्णः

സകല ദേവന്മാരും ആ അപ്രമേയനായ പ്രഭുവിനെ ചുറ്റുമുറ്റി അനുഗമിച്ചു—അവൻ സുരലോകനാഥൻ, ദേവ‑അസുരാധിപതി, സഹസ്രരശ്മി, പരമതേജസ്സും മഹാബലവും ഉള്ള ഭഗവാൻ।

Verse 56

रराज मध्ये भगवान्सुराणां विवाहनो वारिजपत्रवर्णः यथा सुमेरोः शिखराधिरूढः सहस्ररश्मिर् भगवान् सुतीक्ष्णः

ദേവന്മാരുടെ മദ്ധ്യേ ആ ഭഗവാൻ വിമാനസ്ഥനായി താമരയിലയുടെ വർണ്ണംപോലുള്ള കാന്തിയിൽ തിളങ്ങി—സുമേരുവിന്റെ ശിഖരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സഹസ്രരശ്മി സൂര്യനെപ്പോലെ, അത്യന്തം ദീപ്തനും ദിവ്യനും ആയി।

Verse 57

सहस्रनेत्रः प्रथमः सुराणां गजेन्द्रमारुह्य च दक्षिणे ऽस्य जगाम रुद्रस्य पुरं निहन्तुं यथोरगांस्तत्र तु वैनतेयः

സഹസ്രനേത്രനായ ഇന്ദ്രൻ, ദേവന്മാരുടെ അഗ്രഗണ്യൻ, ഗജേന്ദ്രത്തെ കയറി അതിന്റെ ദക്ഷിണഭാഗം വഴി മുന്നേറി—രുദ്രന്റെ പുരം നശിപ്പിക്കുവാൻ; അവിടെ വൈനതേയ ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളെ സംഹരിക്കാൻ പാഞ്ഞെത്തുന്നതുപോലെ।

Verse 58

तं सिद्धगन्धर्वसुरेन्द्रवीराः सुरेन्द्रवृन्दाधिपम् इन्द्रम् ईशम् समन्ततस्तुष्टुवुरिष्टदं ते जयेति शक्रं वरपुष्पवृष्ट्या

അപ്പോൾ സിദ്ധന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദേവേന്ദ്രവീരന്മാരും ദേവഗണവൃന്ദത്തിന്റെ അധിപനായ ഇന്ദ്ര‑ഈശ്വരനെ—ഇഷ്ടദാനിയായ ശക്രനെ—ചുറ്റുമുറ്റി സ്തുതിച്ചു. ‘ജയം’ എന്നു വിളിച്ച് ഉത്തമ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു।

Verse 59

तदा ह्यहल्योपपतिं सुरेशं जगत्पतिं दिविष्ठाः /* प्रणेमुरालोक्य सहस्रनेत्रं सलीलमंबा तनयं यथेन्द्रम्

അപ്പോൾ ദിവ്യലോകവാസികൾ സഹസ്രനേത്രനായ അഹല്യാപതി, സുരേശൻ, ജഗത്പതി പ്രഭുവിനെ കണ്ടു ഭക്തിയോടെ പ്രണാമിച്ചു—ലീലയിൽ സ്വച്ഛന്ദമായി വിഹരിക്കുന്ന അംബാതനയ ഇന്ദ്രനെ കണ്ടു നമിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 60

यमपावकवित्तेशा वायुर्निरृतिरेव च अपाम्पतिस् तथेशानो भवं चानु समागताः

യമൻ, പാവകൻ, ധനാധിപൻ കുബേരൻ, വായു, നിരൃതി, കൂടാതെ ജലങ്ങളുടെ അധിപൻ വരുണനും ഈശാനനും—എല്ലാവരും ഭവൻ (ശിവൻ) പിന്നിൽ ഒന്നിച്ചുകൂടി നീങ്ങി।

Verse 61

वीरभद्रो रणे भद्रो नैरृत्यां वै रथस्य तु वृषभेन्द्रं समारुह्य रोमजैश् च समावृतः

യുദ്ധത്തിൽ മംഗളകരനും പരാക്രമിയും ആയ വീരഭദ്രൻ നൈരൃത്യ ദിക്കിൽ രഥത്തിനരികെ സ്ഥാനം പിടിച്ചു; വൃഷഭേന്ദ്രനെ ആരോഹിച്ച്, രോമാഞ്ചിത രോമങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട് ഭയാനക രൂപത്തിൽ നിന്നു।

Verse 62

सेवां चक्रे पुरं हन्तुं देवदेवं त्रियंबकम् महाकालो महातेजा महादेव इवापरः

പുരനാശം സാധിപ്പാൻ അദ്ദേഹം ദേവദേവനായ ത്ര്യംബകനെ ഭക്തിപൂർവ്വം സേവിച്ചു; മഹാതേജസ്സുള്ള മഹാകാലൻ മറ്റൊരു മഹാദേവൻപോലെ നിലകൊണ്ടു।

Verse 63

वायव्यां सगणैः सार्धं सेवां चक्रे रथस्य तु

വായവ്യ ദിക്കിൽ, തന്റെ ഗണങ്ങളോടൊപ്പം, അദ്ദേഹം ആ രഥത്തിനുള്ള നിശ്ചിത സേവാ-പരിചരണം നിർവഹിച്ചു।

Verse 64

षण्मुखो ऽपि सह सिद्धचारणैः सेनया च गिरिराजसंनिभः देवनाथगणवृन्दसंवृतो वारणेन च तथाग्निसंभवः

അഗ്നിസംഭവനായ ഷൺമുഖ സ്കന്ദനും സിദ്ധ-ചാരണരോടൊപ്പം, ഗിരിരാജസമാനമായ മഹാസേനയുമായി മുന്നേറി; ദേവനാഥന്മാരുടെയും ഗണവൃന്ദങ്ങളുടെയും വലയത്തിൽ, ഗജവാഹനത്തോടെയും കൂടിയിരുന്നു।

Verse 65

विघ्नं गणेशो ऽप्यसुरेश्वराणां कृत्वा सुराणां भगवानविघ्नम् विघ्नेश्वरो विघ्नगणैश् च सार्धं तं देशमीशानपदं जगाम

അപ്പോൾ വിഘ്നേശ്വരനായ ഭഗവാൻ ഗണേശൻ അസുരാധിപന്മാർക്കു വിഘ്നങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും ദേവന്മാരുടെ പാതയെ നിർവിഘ്നമാക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് വിഘ്നഗണങ്ങളോടുകൂടെ ഈശാനപദമായ പരമപതി ശിവധാമത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 66

काली तदा कालनिशाप्रकाशं शूलं कपालाभरणा करेण प्रकम्पयन्ती च तदा सुरेन्द्रान् महासुरासृङ्मधुपानमत्ता

അപ്പോൾ കപാലാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായ കാളി, കാലരാത്രിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ത്രിശൂലം കൈയിൽ ഉയർത്തി വീശി. മഹാസുരരുടെ രക്തമെന്ന മധു പാനം ചെയ്ത് മത്തയായി, ദേവേന്ദ്രന്മാരെയും വിറപ്പിച്ചു.

Verse 67

मत्तेभगामी मदलोलनेत्रा मत्तैः पिशाचैश् च गणैश् च मत्तैः मत्तेभचर्मांबरवेष्टिताङ्गी ययौ पुरस्ताच्च गणेश्वरस्य

മത്ത ആനയുടെ നടപ്പോടെ, മദംകൊണ്ട് അലയുന്ന കണ്ണുകളോടെ ആ ദേവി, മത്ത പിശാചന്മാരും ഉന്മത്ത ഗണങ്ങളും ചുറ്റിനിന്ന് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി. മത്ത ആനച്ചർമ്മവസ്ത്രം അവളുടെ അവയവങ്ങളെ പൊതിഞ്ഞിരുന്നു; ഗണേശ്വരന്റെ മുൻപായി അവൾ പോയി.

Verse 68

तां सिद्धगन्धर्वपिशाचयक्षविद्याधराहीन्द्रसुरेन्द्रमुख्याः प्रणेमुरुच्चैरभितुष्टुवुश् च जयेति देवीं हिमशैलपुत्रीम्

സിദ്ധന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, പിശാചന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, വിദ്യാധരന്മാർ, നാഗരാജാക്കന്മാർ, ദേവേന്ദ്രന്മാരിലെ പ്രമുഖർ എന്നിവർ ആ ദേവിയെ—ഹിമശൈലപുത്രിയെ—പ്രണാമിച്ചു. ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ സ്തുതിച്ച് “ദേവിക്ക് ജയം!” എന്നു വിളിച്ചു.

Verse 69

मातरः सुरवरारिसूदनाः सादरं सुरगणैः सुपूजिताः मातरं ययुरथ स्ववाहनैः स्वैर्गणैर्ध्वजधरैः समन्ततः

പിന്നീട് ദേവശ്രേഷ്ഠരുടെ ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്ന ദിവ്യ മാതാക്കൾ, ദേവഗണങ്ങൾ ആദരപൂർവ്വം പൂജിച്ചതിനുശേഷം, തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വാഹനങ്ങളിൽ കയറി. ധ്വജധാരികളായ സ്വന്തം ഗണങ്ങൾ ചുറ്റുമുണ്ടായി, അവർ മാതാവായ പരമശക്തിയിലേക്കു നീങ്ങി.

Verse 70

दुर्गारूढमृगाधिपा दुरतिगा दोर्दण्डवृन्दैः शिवा बिभ्राणाङ्कुशशूलपाशपरशुं चक्रासिशङ्खायुधम् प्रौढादित्यसहस्रसदृशैर्नेत्रैर्दहन्ती पथं बालाबालपराक्रमा भगवती दैत्यान्प्रहर्तुं ययौ

ദുർഗയുടെ സിംഹത്തിൽ ആരൂഢയായ ശുഭശിവാ—അജേയ, ശക്തിയേറിയ അനേകം ഭുജങ്ങളോടുകൂടി—അങ്കുശം, ശൂലം, പാശം, പരശു, ചക്രം, ഖഡ്ഗം, ശംഖം എന്നീ ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ചു. ആയിരം പ്രചണ്ഡ സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന നേത്രങ്ങളാൽ വഴിയെ തന്നെ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, അതുല പരാക്രമിണിയായ ആ ഭഗവതി ദൈത്യരെ സംഹരിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 71

तं देवमीशं त्रिपुरं निहन्तुं तदा तु देवेन्द्ररविप्रकाशाः गजैर्हयैः सिंहवरै रथैश् च वृषैर्ययुस्ते गणराजमुख्याः

അപ്പോൾ ത്രിപുരത്തെ നശിപ്പിക്കുവാൻ, ഇന്ദ്രനും സൂര്യനുംപോലെ ദീപ്തിയുള്ള ശിവഗണങ്ങളുടെ പ്രധാന നേതാക്കൾ പരമേശ്വരനായ ആ ദേവന്റെ അടുക്കലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അവർ ആന, കുതിര, ശ്രേഷ്ഠ സിംഹം, രഥം, വൃഷഭം എന്നിവയിൽ ആരൂഢരായി മുന്നേറി।

Verse 72

हलैश् च फालैर् मुसलैर् भुशुण्डैर् गिरीन्द्रकूटैर् गिरिसन्निभास्ते ययुः पुरस्ताद्धि महेश्वरस्य सुरेश्वरा भूतगणेश्वराश् च

ഹലങ്ങൾ, ഫാലങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ, ഭുശുണ്ടങ്ങൾ, ഗിരീന്ദ്രശിഖരങ്ങൾ വരെ ആയുധമായി ധരിച്ചു—പർവ്വതസദൃശ രൂപമുള്ള—ദേവാധിപതികളും ഭൂതഗണാധിപതികളും മഹേശ്വരന്റെ മുൻപിൽ മുന്നേറി।

Verse 73

तथेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः सुरा गणेशाश् च गणेशमीशम् जयेति वाग्भिर् भगवन्तमूचुः किरीटदत्ताञ्जलयः समन्तात्

അപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ, പദ്മോദ്ഭവൻ (ബ്രഹ്മാവ്), വിഷ്ണു മുതലായ ദേവന്മാരും ശിവഗണങ്ങളുടെ പ്രധാനന്മാരും സർവാധിപനായ ഭഗവാൻ ഗണേശനെ ചുറ്റുമെല്ലാം നിന്ന് അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. കിരീടങ്ങൾ മാറ്റിവെച്ച്, അഞ്ജലി ചേർത്ത് അവർ പറഞ്ഞു—“ജയം, ഹേ ഭഗവൻ!”

Verse 74

ननृतुर्मुनयः सर्वे दण्डहस्ता जटाधराः ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचराः सिद्धचारणाः पुरत्रयं च विप्रेन्द्राः प्राणदत्सर्वतस् तथा

ദണ്ഡം കൈയിൽ പിടിച്ച് ജടാധാരികളായ എല്ലാ മുനിമാരും ആനന്ദത്തോടെ നൃത്തം ചെയ്തു. ആകാശചാരികളായ സിദ്ധരും ചാരണരും പുഷ്പവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. കൂടാതെ, ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, ത്രിപുരത്തിലെ മൂന്നു നഗരങ്ങളും എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെല്ലാം അതുപോലെ പ്രാണം വിട്ടു।

Verse 75

गणेश्वरैर् देवगणैश् च भृङ्गी सहावृतः सर्वगणेन्द्रवर्यः जगाम योगी त्रिपुरं निहन्तुं विमानमारुह्य यथा महेन्द्रः

ഗണേശ്വരന്മാരും ദേവഗണങ്ങളും ചുറ്റിനിന്നു, ഭൃംഗിയോടൊപ്പം, സർവ്വ ഗണാധിപന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനായ ആ മഹായോഗി—ത്രിപുരം നശിപ്പാൻ, മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ കയറി പുറപ്പെട്ടു।

Verse 76

केशो विगतवासाश् च महाकेशो महाज्वरः सोमवल्ली सवर्णश् च सोमपः सेनकस् तथा

അവൻ കേശൻ; വിഗതവാസൻ—ആവരണങ്ങളെ അതിക്രമിച്ചവൻ; മഹാകേശൻ, മഹാജ്വരൻ—ബന്ധനം ദഹിപ്പിക്കുന്ന പരമതാപം. അവൻ സോമവല്ലി, സവർണ്ണൻ—സമരൂപ സർവ്വവ്യാപി തേജസ്; സോമപൻ, സേനകൻ—ദേവസേനയെ നയിക്കുന്ന प्रभു।

Verse 77

सोमधृक् सूर्यवाचश् च सूर्यपेषणकस् तथा सूर्याक्षः सूरिनामा च सुरः सुन्दर एव च

അവൻ സോമധൃക്—ചന്ദ്രധാരകൻ; സൂര്യവാച്—സൂര്യസ്വരമുള്ളവൻ; സൂര്യപേഷണകൻ—സൂര്യനെപ്പോലെ എല്ലാം പാകമാക്കുന്നവൻ. അവൻ സൂര്യാക്ഷൻ—സൂര്യനേത്രൻ; സൂരിനാമാ—‘സൂരി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ; സുരൻ—ദിവ്യൻ; കൂടാതെ ഏകസുന്ദരനായ പ്രഭു।

Verse 78

प्रकुदः ककुदन्तश् च कम्पनश् च प्रकम्पनः इन्द्रश् चेन्द्रजयश्चैव महाभीर् भीमकस् तथा

അവൻ പ്രകുദൻ, കകുദന്തൻ; കമ്പനൻ, പ്രകമ്പനൻ—ജഗത്തിനെ നടുക്കുന്നവൻ. അവൻ ഇന്ദ്രൻ, ഇന്ദ്രജയൻ—ഇന്ദ്രനെയും ജയിക്കുന്നവൻ; മഹാഭീർ—അത്യന്തം ഭയങ്കരൻ, ഭീമകൻ—ഭയപ്രദനായ പ്രഭു।

Verse 79

शताक्षश्चैव पञ्चाक्षः सहस्राक्षो महोदरः यमजिह्वः शताश्वश् च कण्ठनः कण्ठपूजनः

അവൻ ശതാക്ഷൻ—ശതനേത്രൻ; പഞ്ചാക്ഷൻ—പഞ്ചാക്ഷരീസ്വരൂപ പ്രഭു; സഹസ്രാക്ഷൻ—സഹസ്രനേത്രൻ; മഹോദരൻ—വിരാടുദരധാരി. അവൻ യമജിഹ്വ—യമനെപ്പോലെ നിയന്ത്രണ-ന്യായത്തിന്റെ ജിഹ്വ; ശതാശ്വ—നൂറു കുതിരകളെപ്പോലെ വേഗവാൻ; കണ്ഠന—കണ്ഠം മഥിക്കുന്നവൻ; കണ്ഠപൂജന—കണ്ഠത്തിൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്ന നീലകണ്ഠൻ, ലോകരക്ഷയ്ക്കായി വിഷം ധരിച്ചവൻ।

Verse 80

द्विशिखस् त्रिशिखश्चैव तथा पञ्चशिखो द्विजाः मुण्डो ऽर्धमुण्डो दीर्घश् च पिशाचास्यः पिनाकधृक्

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! അവൻ ദ്വിശിഖൻ, ത്രിശിഖൻ, പഞ്ചശിഖൻ എന്നും; മുണ്ഡൻ, അർദ്ധമുണ്ഡൻ, ദീർഘദേഹൻ എന്നും; പിശാചസദൃശമുഖൻ, പിനാകധനുസ്സു ധരിക്കുന്നവൻ എന്നും—ഇങ്ങനെ പതി ഭഗവാൻ ശിവൻ ഈ നാമങ്ങളാൽ കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 81

पिप्पलायतनश्चैव तथा ह्यङ्गारकाशनः शिथिलः शिथिलास्यश् च अक्षपादो ह्यजः कुजः

അവൻ പവിത്ര പിപ്പല/അശ്വത്ഥ വൃക്ഷത്തെ തന്റെ ആലയമായി വഹിക്കുന്നവൻ; യജ്ഞാഗ്നിയിലെ ജ്വലിക്കുന്ന അങ്കാരങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ; ബന്ധനരഹിത ശിഥിലൻ; ശാന്തമായ ശിഥിലാസ്യൻ; അക്ഷയ പാദങ്ങളുള്ളവൻ; അജൻ (അജന്മൻ); ‘കുജ’ എന്ന നാമത്താലും പ്രസിദ്ധൻ।

Verse 82

अजवक्त्रो हयवक्त्रो गजवक्त्रो ऽर्ध्ववक्त्रकः इत्याद्याः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः

‘ആജവക്ത്രൻ, ഹയവക്ത്രൻ, ഗജവക്ത്രൻ, ഊർദ്ധ്വവക്ത്രൻ’ മുതലായ പരിചാരക-രൂപങ്ങൾ ഈശനെ ചുറ്റി വിവരണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ സ്വയം ഈശൻ—പരമ പതി—ലക്ഷ്യലക്ഷണരഹിതൻ, ചിഹ്നങ്ങളെയും പരിമിത ഗുണങ്ങളെയും അതീതൻ।

Verse 83

वृन्दशस्तं समावृत्य जग्मुः सोमं गणैर्वृताः सहस्राणां सहस्राणि रुद्राणामूर्ध्वरेतसाम्

അവർ കൂട്ടംകൂട്ടമായി അവനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞ്, ഗണങ്ങളാൽ ആവൃതരായി, സോമനോടൊപ്പം മുന്നേറി—യോഗനിയമത്തിൽ ഊർദ്ധ്വഗാമിയായ ശക്തി ധരിച്ച ഊർദ്ധ്വരേതസ് രുദ്രന്മാർ ആയിരങ്ങളുടെ ആയിരം।

Verse 84

समावृत्य महादेवं देवदेवं महेश्वरम् दग्धुं पुरत्रयं जग्मुः कोटिकोटिगणैर्वृताः

മഹാദേവൻ—ദേവദേവ മഹേശ്വരനെ—ചുറ്റിവളഞ്ഞ്, കോടി കോടി ഗണങ്ങളാൽ ആവൃതരായി, അവർ ത്രിപുരം ദഹിപ്പാൻ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 85

त्रयस्त्रिंशत्सुराश्चैव त्रयश् च त्रिशतास् तथा त्रयश् च त्रिसहस्राणि जग्मुर्देवाः समन्ततः

മുപ്പത്തിമൂന്ന് ദേവന്മാരും, കൂടാതെ മൂന്നു നൂറ്റിമൂന്ന്, അതുപോലെ മൂന്നു ആയിരത്തി മൂന്നു ദേവന്മാരും—എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെത്തി ആ പരമ പതി-സ്വരൂപ പവിത്ര സന്നിധിയെ ചുറ്റി ഒന്നിച്ചു കൂടി।

Verse 86

मातरः सर्वलोकानां गणानां चैव मातरः भूतानां मातरश्चैव जग्मुर्देवस्य पृष्ठतः

സകല ലോകങ്ങളുടെയും മാതാക്കൾ, ഗണങ്ങളുടെയും മാതാക്കൾ, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെയും മാതാക്കൾ—അവർ എല്ലാവരും ദേവൻ (ശിവൻ) പിന്നിൽ, അവന്റെ പൃഷ്ഠഭാഗത്ത് അനുഗമിച്ചു പോയി।

Verse 87

भाति मध्ये गणानां च रथमध्ये गणेश्वरः नभस्यमलनक्षत्रे तारामध्य इवोडुराट्

ഗണങ്ങളുടെ മദ്ധ്യത്തിലും രഥത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിലും ഗണേശ്വരൻ ദീപ്തിമാനായി ഭാസിക്കുന്നു; നിർമ്മല ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളിൽ താരകളുടെ മദ്ധ്യേ താരാധിപനായ ചന്ദ്രൻ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 88

रराज देवी देवस्य गिरिजा पार्श्वसंस्थिता तदा प्रभावतो गौरी भवस्येव जगन्मयी

അപ്പോൾ ദേവൻ (ശിവൻ) പക്കൽ നിലകൊണ്ട ദേവി ഗിരിജാ അത്യന്തം ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു; സ്വന്തം ദിവ്യപ്രഭാവത്താൽ ഗൗരി ജഗന്മയിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ഭവസ്വരൂപനായ ശിവൻ തന്നെ വിശ്വമയനായതുപോലെ।

Verse 89

शुभावती तदा देवी पार्श्वसंस्था विभाति सा चामरासक्तहस्ताग्रा सा हेमांबुजवर्णिका

അപ്പോൾ പക്കൽ നിലകൊണ്ട ശുഭാവതീ ദേവിയും ദീപ്തിയായി ഭാസിച്ചു; അവളുടെ മുൻകൈകൾ ചാമരം ധരിക്കുന്നതിൽ നിരതമായിരുന്നു, അവളുടെ വർണം സ്വർണ്ണകമലത്തെപ്പോലെ ആയിരുന്നു।

Verse 90

अथ विभाति विभोर्विशदं वपुर् भसितभासितमंबिकया तया सितमिवाभ्रमहो सह विद्युता नभसि देवपतेः परमेष्ठिनः

അപ്പോൾ സർവ്വവ്യാപിയായ പരമേശ്വരന്റെ നിർമലമായ ദേഹം പ്രകാശിച്ചു—പവിത്ര ഭസ്മത്തിന്റെ കാന്തിയാലും അംബികയുടെ സാന്നിധ്യത്താലും ദീപ്തമായി. ആകാശത്തിൽ മിന്നലോടുകൂടിയ വെളുത്ത മേഘംപോലെ അത്ഭുതമായി തിളങ്ങി—ദേവപതി പരമേഷ്ഠിന്റെ ദിവ്യരൂപം।

Verse 91

भातीन्द्रधनुषाकाशं मेरुणा च यथा जगत् हिरण्यधनुषा सौम्यं वपुः शंभोः शशिद्युति

ആകാശം ഇന്ദ്രധനുസ്സാൽ എങ്ങനെ ശോഭിക്കുന്നുവോ, മേരുവാൽ ലോകം എങ്ങനെ ദീപ്തമാകുന്നുവോ, അതുപോലെ ശംഭുവിന്റെ സൗമ്യമായ ദേഹം സ്വർണ്ണധനുസ്സുപോലെ ജ്വലിക്കുന്നു—ചന്ദ്രകാന്തിപോലെ പ്രകാശിച്ച്. ആ പതിയുടെ ദീപ്തമായ അനുഗ്രഹം പശുവിനെ അന്ധകാരപാശത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 92

सितातपत्रं रत्नांशुमिश्रितं परमेष्ठिनः यथोदये शशाङ्कस्य भात्यखण्डं हि मण्डलम्

പരമേഷ്ഠിനുവേണ്ടി വെളുത്ത രാജഛത്രം രത്നങ്ങളുടെ കിരണങ്ങളുമായി കലർന്ന് ദീപ്തമായി. ചന്ദ്രോദയത്തിൽ ചന്ദ്രമണ്ഡലം അഖണ്ഡമായി, പൂർണ്ണമായി, പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ ആ ഛത്രവും ശോഭിച്ചു।

Verse 93

सदुकूला शिवे रक्ता लम्बिता भाति मालिका छत्रान्ता रत्नजाकाशात् पतन्तीव सरिद्वरा

ശിവയിൽ മനോഹരമായി തൂങ്ങിയ, ശുഭവസ്ത്രങ്ങളോടുകൂടിയ, മംഗളമായ ചുവപ്പിൽ രഞ്ജിതമായ മാല ദീപ്തമായി. അതിന്റെ അറ്റം ഛത്രത്തിന്റെ അരികുവരെ എത്തുന്നതുപോലെ, രത്നകാന്തിയിൽ തിളങ്ങി, ശ്രേഷ്ഠ നദി വെള്ളച്ചാട്ടമായി പതിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി।

Verse 94

अथ महेन्द्रविरिञ्चिविभावसुप्रभृतिभिर् नतपादसरोरुहः सह तदा च जगाम तयांबया सकललोकहिताय पुरत्रयम्

പിന്നീട് മഹേന്ദ്രൻ, വിരിഞ്ചി (ബ്രഹ്മാവ്), വിഭാവസു (അഗ്നി) മുതലായ ദേവന്മാർ നമിക്കുന്ന പാദപദ്മങ്ങളുള്ള ആ പ്രഭു, അപ്പോൾ അംബയോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി അദ്ദേഹം ത്രിപുരത്തേക്കു പോയി।

Verse 95

दग्धुं समर्थो मनसा क्षणेन चराचरं सर्वमिदं त्रिशूली किमत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी स्वयं गतश्चात्र गणैश् च सार्धम्

ത്രിശൂലധാരി ഭഗവാൻ മനസ്സിന്റെ ഇച്ഛാമാത്രത്തിൽ ഒരു ക്ഷണത്തിൽ ഈ സമസ്ത ചരാചര ലോകവും ദഹിപ്പാൻ സമർത്ഥൻ. അങ്ങനെ ഇരിക്കെ ഇവിടെ ദഹിപ്പാൻ എന്തുണ്ട്—ത്രിപുരമോ? പിനാകധാരി സ്വയം ഗണങ്ങളോടുകൂടെ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 96

रथेन किं चेषुवरेण तस्य गणैश् च किं देवगणैश् च शंभोः पुरत्रयं दग्धुमलुप्तशक्तेः किमेतद् इत्याहुर् अजेन्द्रमुख्याः

അവനു രഥം എന്തിന്? ശ്രേഷ്ഠമായ അമ്പ് എന്തിന്? ശംഭുവിന് ഗണങ്ങളോ ദേവഗണങ്ങളോ എന്തിന്? ശക്തി ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കാത്ത അവൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ ത്രിപുരം ദഹിപ്പാൻ കഴിയും. ‘അപ്പോൾ ഇതെല്ലാം എന്തിനാണ്?’—എന്ന് അജനും ഇന്ദ്രനും മുതലായ പ്രമുഖർ പറഞ്ഞു.

Verse 97

मन्वाम नूनं भगवान्पिनाकी लीलार्थमेतत्सकलं प्रवर्त्तुम् व्यवस्थितश्चेति तथान्यथा चेद् आडम्बरेणास्य फलं किमन्यत्

നാം നിശ്ചയമായി മനസ്സിലാക്കുന്നു—ഭഗവാൻ പിനാകി ഇതെല്ലാം ലീലാർത്ഥം തന്നെയാണ് പ്രవర്ത്തിപ്പിച്ചത്. അങ്ങനെ അല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ—കാര്യങ്ങൾ മറ്റെങ്ങനെ ആയിരുന്നെങ്കിൽ—ഈ പുറം ആഡംബരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റെന്ത് ഫലം ലഭിക്കും?

Verse 98

पुरत्रयस्यास्य समीपवर्ती सुरेश्वरैर् नन्दिमुखैश् च नन्दी गणैर्गणेशस्तु रराज देव्या जगद्रथो मेरुरिवाष्टशृङ्गैः

ആ ത്രിപുരത്തിന്റെ സമീപത്ത് ദേവേശ്വരന്മാരും നന്ദിമുഖനും നന്ദിയും അനേകം ഗണങ്ങളും ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ, ഗണങ്ങളുടെ അധിപനായ ഗണേശൻ അത്യന്തം ദീപ്തനായി. ദേവിയുടെ ജഗദ്രഥം, വിശ്വരഥം എന്ന നിലയിൽ, അഷ്ടശൃംഗ മേരുവിനെപ്പോലെ അവൻ ശോഭിച്ചു.

Verse 99

अथ निरीक्ष्य सुरेश्वरमीश्वरं सगणमद्रिसुतासहितं तदा त्रिपुररङ्गतलोपरि संस्थितः सुरगणो ऽनुजगाम स्वयं तथा

അപ്പോൾ ഗണങ്ങളോടും അദ്രിസുതയായ ശക്തിയോടും കൂടിയ ദേവേശ്വരനായ ഈശ്വരനെ കണ്ടപ്പോൾ, ത്രിപുരയുടെ രംഗതലത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ദേവഗണവും സ്വമേധയാ അവനെ അനുഗമിച്ചു.

Verse 100

जगत्त्रयं सर्वमिवापरं तत् पुरत्रयं तत्र विभाति सम्यक् नरेश्वरैश्चैव गणैश् च देवैः सुरेतरैश् च त्रिविधैर्मुनीन्द्राः

ആ ധാമത്തിൽ ത്രിലോകം മുഴുവനും ഗൗണമായതുപോലെ തോന്നി; അവിടെ പുരത്രയം സമ്യക് ക്രമത്തിൽ ദീപ്തമായി—നരരാജാക്കന്മാർ, ശിവഗണങ്ങൾ, ദേവന്മാർ, സുരേതരന്മാർ എന്നിവരാൽ നിറഞ്ഞു, ഹേ മുനീന്ദ്രാ।

Verse 101

शिव बुर्न्स् त्रिपुर अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वः संधाय तं शरम् युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत्

അപ്പോൾ ശർവൻ (ശിവൻ) ധനുസ്സിനെ ജ്യാ-യുക്തമാക്കി ആ ശരം സംധാനിച്ചു; പാശുപതാസ്ത്രം ചേർത്ത് അതിനെ ശക്തിമാനാക്കി ത്രിപുരത്തേക്കു ദിവ്യസങ്കൽപ്പം ഉറപ്പിച്ചു—പശുവിന്റെ പാശം ഛേദിക്കുന്ന പതിയാൽ ത്രിപുരം ഭസ്മമാകട്ടെ।

Verse 102

तस्मिन् स्थिते महादेवे रुद्रे विततकार्मुके पुराणि तेन कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै

മഹാദേവൻ രുദ്രൻ പൂർണ്ണമായി വലിച്ച ധനുസ്സോടെ നിലകൊണ്ടപ്പോൾ, അതേ സമയത്ത് ത്രിപുരത്തിലെ നഗരങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ഏകത്വത്തിലായി—ഒരേയൊരു ലക്ഷ്യമായി.

Verse 103

एकीभावं गते चैव त्रिपुरे समुपागते बभूव तुमुलो हर्षो देवतानां महात्मनाम्

ത്രിപുരം സത്യമായി ഏകീഭാവത്തിലായപ്പോൾ, മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാരിൽ ഉഗ്രവും മുഴങ്ങുന്നതുമായ ആനന്ദം ഉദിച്ചു.

Verse 104

ततो देवगणाः सर्वे सिद्धाश् च परमर्षयः जयेति वाचो मुमुचुः संस्तुवन्तो ऽष्टमूर्तिकम्

അപ്പോൾ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും, സിദ്ധന്മാരും, പരമർഷിമാരും—അഷ്ടമൂർത്തിയായ ശിവനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് ‘ജയം’ എന്നു ഘോഷിച്ചു.

Verse 105

अथाह भगवान्ब्रह्मा भगनेत्रनिपातनम् पुष्ययोगे ऽपि सम्प्राप्ते लीलावशमुमापतिम्

അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മ ഭഗന്റെ നേത്രപാതനവൃത്താന്തം പറഞ്ഞു—ശുഭ പുഷ്യയോഗം എത്തിയിട്ടും ഉമാപതി ശിവൻ തന്റെ ദിവ്യലീലാവശാൽ അതു സംഭവിപ്പിച്ചു।

Verse 106

स्थाने तव महादेव चेष्टेयं परमेश्वर पूर्वदेवाश् च देवाश् च समास्तव यतः प्रभो

ഹേ മഹാദേവാ, ഹേ പരമേശ്വരാ! ഈ പ്രവർത്തി നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ യുക്തമാണ്; കാരണം, ഹേ പ്രഭോ, മുൻദേവന്മാരും ഇപ്പോഴത്തെ ദേവന്മാരും എല്ലാം നിങ്ങളിൽ തന്നെയാണ് സമസ്തമായി നിലകൊള്ളുന്നത്।

Verse 107

तथापि देवा धर्मिष्ठाः पूर्वदेवाश् च पापिनः यतस्तस्माज्जगन्नाथ लीलां त्यक्तुमिहार्हसि

എങ്കിലും ഈ ദേവന്മാർ ധർമ്മനിഷ്ഠരാണ്; മുൻദേവന്മാർ പാപികളായി. അതിനാൽ, ഹേ ജഗന്നാഥാ, ഇവിടെ നിങ്ങളുടെ ലീല ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല।

Verse 108

किं रथेन ध्वजेनेश तव दग्धुं पुरत्रयम् इषुणा भूतसंघैश् च विष्णुना च मया प्रभो

ഹേ ഈശാ! പുരത്രയം ദഹിപ്പാൻ നിങ്ങള്ക്ക് രഥവും ധ്വജവും എന്തിന്? ഹേ പ്രഭോ, ഒരു അമ്പുകൊണ്ടുതന്നെ—ഭൂതസംഘങ്ങളോടും, വിഷ്ണുവോടും, എന്നോടും കൂടി—ത്രിപുരത്തെ ഭസ്മമാക്കാൻ നിങ്ങൾ സമർത്ഥനാണ്।

Verse 109

पुष्ययोगे त्वनुप्राप्ते पुरं दग्धुमिहार्हसि यावन्न यान्ति देवेश वियोगं तावदेव तु

ഇപ്പോൾ പുഷ്യയോഗം എത്തിയതിനാൽ ഇവിടെ നഗരത്തെ ദഹിപ്പാൻ നിങ്ങൾ യോഗ്യൻ; ഹേ ദേവേശാ, അവർ വിയോഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നതിന് മുമ്പ്—അതു തന്നെയുള്ള നിമിഷം വരെ—ഇത് നിർവഹിക്കണം।

Verse 110

दग्धुमर्हसि शीघ्रं त्वं त्रीण्येतानि पुराणि वै अथ देवो महादेवः सर्वज्ञस्तदवैक्षत

“ഈ മൂന്നു പുരാതന പുരങ്ങളെയും വേഗത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കണം.” അപ്പോൾ സർവ്വജ്ഞനായ മഹാദേവൻ, പശുവിനെ ബന്ധിക്കുന്ന പാശങ്ങളെ ഛേദിക്കുന്ന പതി, ആ ലക്ഷ്യത്തെ ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ നിരീക്ഷിച്ചു।

Verse 111

पुरत्रयं विरूपाक्षस् तत्क्षणाद्भस्म वै कृतम् सोमश् च भगवान्विष्णुः कालाग्निर्वायुरेव च

അന്നേ ക്ഷണത്തിൽ വിരൂപാക്ഷൻ ത്രിപുരത്തെ ഭസ്മമാക്കി. സോമൻ, ഭഗവാൻ വിഷ്ണു, കാലാഗ്നി, വായു എന്നിവരും ആ ദിവ്യകർമ്മത്തിൽ പങ്കാളികളായി നിന്നു।

Verse 112

शरे व्यवस्थिताः सर्वे देवमूचुः प्रणम्य तम् दग्धमप्यथ देवेश वीक्षणेन पुरत्रयम्

ദിവ്യശരത്തിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരും അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു— “ഹേ ദേവേശാ! നിങ്ങളുടെ ദൃഷ്ടിമാത്രത്താൽ തന്നെ ത്രിപുരം ദഗ്ധമായി.”

Verse 113

अस्मद्धितार्थं देवेश शरं मोक्तुमिहार्हसि अथ संमृज्य धनुषो ज्यां हसन् त्रिपुरार्दनः

“ഹേ ദേവേശാ! ഞങ്ങളുടെ ഹിതാർത്ഥം ഇവിടെ ശരം വിടുക.” അപ്പോൾ ത്രിപുരാർദനനായ ശിവൻ പുഞ്ചിരിയോടെ ധനുസ്സിന്റെ ജ്യാ തുടച്ച് ശരിയാക്കി ഒരുക്കി।

Verse 114

मुमोच बाणं विप्रेन्द्रा व्याकृष्याकर्णम् ईश्वरः तत्क्षणात्त्रिपुरं दग्ध्वा त्रिपुरान्तकरः शरः

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! ഈശ്വരൻ ജ്യാ ചെവിവരെ വലിച്ച് ശരം വിട്ടു; അതേ ക്ഷണത്തിൽ ആ ത്രിപുരാന്തകശരം ത്രിപുരത്തെ ദഹിപ്പിച്ച് ഭസ്മമാക്കി।

Verse 115

देवदेवं समासाद्य नमस्कृत्वा व्यवस्थितः रेजे पुरत्रयं दग्धं दैत्यकोटिशतैर्वृतम्

ദേവദേവനെ സമീപിച്ച് നമസ്കരിച്ചു അവൻ സ്ഥിരചിത്തനായി നിന്നു. അവിടെ ദഗ്ധമായ ത്രിപുരം, ദൈത്യരുടെ കോടി കോടി സംഘങ്ങൾ ചുറ്റിയിരുന്നിട്ടും ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.

Verse 116

इषुणा तेन कल्पान्ते रुद्रेणेव जगत्त्रयम् ये पूजयन्ति तत्रापि दैत्या रुद्रं सबान्धवाः

അതേ അമ്പുകൊണ്ട് അവൻ കല്പാന്തത്തിൽ രുദ്രനെപ്പോലെ ത്രിലോകവും ഭസ്മമാക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവൻ. അവിടെയും ദൈത്യർ ബന്ധുക്കളോടുകൂടി രുദ്രനെ പൂജിക്കുന്നു.

Verse 117

गाणपत्यं तदा शंभोर् ययुः पूजाविधेर्बलात् न किंचिद् अब्रुवन् देवाः सेन्द्रोपेन्द्रा गणेश्वराः

അപ്പോൾ ശംഭുവിന്റെ നിശ്ചിത പൂജാവിധിയുടെ ബലപ്രഭാവത്താൽ ഇന്ദ്രനും ഉപേന്ദ്രനും ഉൾപ്പെടെ ദേവഗണം ശംഭുവിന്റെ ഗണത്വം പ്രാപിച്ചു; ആ ഗണേശ്വര ദേവന്മാർ ഒരു വാക്കും ഉച്ചരിച്ചില്ല.

Verse 118

भयाद्देवं निरीक्ष्यैव देवीं हिमवतः सुताम् दृष्ट्वा भीतं तदानीकं देवानां देवपुङ्गवः

ഭയത്താൽ ദേവശ്രേഷ്ഠൻ ഹിമവതന്റെ പുത്രിയായ ദേവിയെ മാത്രം നോക്കി. അവളെ കണ്ട ഉടനെ ആ നിമിഷം ദേവന്മാരുടെ ആ സംഘം ഭീതിയിലായി.

Verse 119

किं चेत्याह तदा देवान् प्रणेमुस्तं समन्ततः

അവൻ “എന്താണ്?” എന്നു ചോദിച്ചപ്പോൾ, ദേവന്മാർ എല്ലാദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെത്തി അവനെ നമസ്കരിച്ചു; പാശവിമോചകനായ പതിപരമേശ്വരന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചു.

Verse 120

ववन्दिरे नन्दिनमिन्दुभूषणं ववन्दिरे पर्वतराजसंभवाम् ववन्दिरे चाद्रिसुतासुतं प्रभुं ववन्दिरे देवगणा महेश्वरम्

ദേവഗണങ്ങൾ നന്ദിയെ വന്ദിച്ചു, ചന്ദ്രശേഖരപ്രഭുവിനെ വന്ദിച്ചു. പർവ്വതരാജകുമാരി പാർവതിയെ വന്ദിച്ചു, അദ്രിസുതാപുത്രനായ സ്കന്ദപ്രഭുവിനെ വന്ദിച്ചു; ഇങ്ങനെ മഹേശ്വരനെ ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചു.

Verse 121

तुष्टाव हृदये ब्रह्मा देवैः सह समाहितः विष्णुना च भवं देवं त्रिपुरारातिमीश्वरम्

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ദേവന്മാരോടും വിഷ്ണുവിനോടും കൂടി, മനസ്സിനെ സമാഹിതമാക്കി ഹൃദയത്തിൽ ഭവദേവനായ ത്രിപുരാരാതി ഈശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു.

Verse 122

श्रीपितामह उवाच प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर प्रसीद जगतां नाथ प्रसीदानन्ददाव्यय

ശ്രീ പിതാമഹൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവേശാ, പ്രസന്നനാകണമേ; ഹേ പരമേശ്വരാ, പ്രസന്നനാകണമേ. ഹേ ജഗന്നാഥാ, പ്രസന്നനാകണമേ; ഹേ അവ്യയ ആനന്ദദാതാവേ, പ്രസന്നനാകണമേ.

Verse 123

पञ्चास्यरुद्ररुद्राय पञ्चाशत्कोटिमूर्तये आत्मत्रयोपविष्टाय विद्यातत्त्वाय ते नमः

നിനക്കു നമസ്കാരം—പഞ്ചാസ്യരുദ്രന്മാരുടെയും റുദ്രനായവനേ; അമ്പത് കോടി മൂർത്തികളുള്ളവനേ; ആത്മത്രയത്തിൽ ഉപവിഷ്ടനായവനേ; വിദ്യാതത്ത്വസ്വരൂപനേ.

Verse 124

शिवाय शिवतत्त्वाय अघोराय नमोनमः अघोराष्टकतत्त्वाय द्वादशात्मस्वरूपिणे

ശിവനു, ശിവതത്ത്വസ്വരൂപനു, അഘോരനു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. അഘോരാഷ്ടക-തത്ത്വസ്വരൂപനു, ദ്വാദശാത്മസ്വരൂപനു നമസ്കാരം.

Verse 125

विद्युत्कोटिप्रतीकाशम् अष्टकाशं सुशोभनम् रूपमास्थाय लोके ऽस्मिन् संस्थिताय शिवात्मने

ഈ ലോകത്തിൽ കോടിക്കോടി മിന്നലുപോലെ ദീപ്തമായും അഷ്ടവിധ കാന്തിയാൽ സുഷോഭിതമായും പരമസുന്ദര രൂപം ധരിച്ചു ഇവിടെ സ്ഥാപിതനായ ശിവാത്മക പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം।

Verse 126

अग्निवर्णाय रौद्राय अंबिकार्धशरीरिणे धवलश्यामरक्तानां मुक्तिदायामराय च

അഗ്നിവർണ്ണനായ റൗദ്രസ്വരൂപനോടും, അംബികയുടെ അർദ്ധശരീരധാരിയായ ഉഗ്രപ്രഭുവോടും നമസ്കാരം; ശ്വേത, ശ്യാമ, രക്ത സ്വഭാവമുള്ള ജീവികൾക്ക് മോക്ഷം നല്കുന്ന അമരനോടും പ്രണാമം।

Verse 127

ज्येष्ठाय रुद्ररूपाय सोमाय वरदाय च त्रिलोकाय त्रिदेवाय वषट्काराय वै नमः

ജ്യേഷ്ഠനായ, രുദ്രരൂപനായ, സോമസ്വരൂപനായ, വരദായകനായ പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം; ത്രിലോകനാഥനായ, ത്രിദേവസ്വരൂപനായ, യജ്ഞത്തിലെ ‘വഷട്’കാരമായി വിരാജിക്കുന്ന പ്രഭുവിനും പ്രണാമം।

Verse 128

मध्ये गगनरूपाय गगनस्थाय ते नमः अष्टक्षेत्राष्टरूपाय अष्टतत्त्वाय ते नमः

മദ്ധ്യത്തിൽ സ്ഥിതനായി, ആകാശസ്വരൂപനായി, ആകാശത്തിൽ വസിക്കുന്നവനേ—നിനക്ക് നമസ്കാരം. അഷ്ടക്ഷേത്രങ്ങളായും അഷ്ടരൂപങ്ങളായും അഷ്ടതത്ത്വസാരമായും വിരാജിക്കുന്നവനേ—നിനക്ക് പ്രണാമം।

Verse 129

चतुर्धा च चतुर्धा च चतुर्धा संस्थिताय च पञ्चधा पञ्चधा चैव पञ्चमन्त्रशरीरिणे

ചതുര്ധാ—വീണ്ടും വീണ്ടും ചതുര്ധാ—രൂപത്തിൽ സ്ഥിതനായി, പഞ്ചധാ രൂപത്തിലും വിരാജിക്കുന്നവനേ; പഞ്ചമന്ത്രങ്ങളാൽ ശരീരമയനായ പ്രഭുവിന് നമസ്കാരം।

Verse 130

चतुःषष्टिप्रकाराय अकाराय नमोनमः द्वात्रिंशत्तत्त्वरूपाय उकाराय नमोनमः

അറുപത്തിനാലു രീതികളായി പ്രകാശിക്കുന്ന ‘അ’ അക്ഷരത്തിന് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. മുപ്പത്തിരണ്ട് തത്ത്വരൂപമായ ‘ഉ’ അക്ഷരത്തിന് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം॥

Verse 131

षोडशात्मस्वरूपाय मकाराय नमोनमः अष्टधात्मस्वरूपाय अर्धमात्रात्मने नमः

പതിനാറാത്മസ്വരൂപമായ ‘മ’ അക്ഷരത്തിന് വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. എട്ടാത്മസ്വരൂപനായി ‘അർധമാത്ര’യായി നിലകൊള്ളുന്ന സൂക്ഷ്മ പരാത്പരനു നമസ്കാരം॥

Verse 132

ओङ्काराय नमस्तुभ्यं चतुर्धा संस्थिताय च गगनेशाय देवाय स्वर्गेशाय नमो नमः

ചതുര്ധാ സ്ഥാപിതമായ ഓംകാരസ്വരൂപാ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഗഗനേശനായ ദേവാ, സ്വർഗേശ്വരനേ, വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം॥

Verse 133

सप्तलोकाय पातालनरकेशाय वै नमः अष्टक्षेत्राष्टरूपाय परात्परतराय च

ഏഴ് ലോകങ്ങളിലാകെ വ്യാപിക്കുന്നവനേ, പാതാളത്തിന്റെയും നരകലോകങ്ങളുടെയും അധിപനേ, നമസ്കാരം. അഷ്ടക്ഷേത്ര-അഷ്ടരൂപനായ പരാത്പരതര പരമ പതിയേ, നമസ്കാരം॥

Verse 134

सहस्रशिरसे तुभ्यं सहस्राय च ते नमः सहस्रपादयुक्ताय शर्वाय परमेष्ठिने

സഹസ്രശിരസ്സേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; സഹസ്രസ്വരൂപാ, നിനക്കു നമസ്കാരം. സഹസ്രപാദയുക്തനായ ശർവാ, പരമേഷ്ഠിയേ, നമസ്കാരം॥

Verse 135

नवात्मतत्त्वरूपाय नवाष्टात्मात्मशक्तये पुनरष्टप्रकाशाय तथाष्टाष्टकमूर्तये

നവാത്മ-തത്ത്വസ്വരൂപനായ പരമേശ്വരനു നമസ്കാരം. അവന്റെ ആത്മശക്തി നവ-അഷ്ട അന്തർശക്തിയായി വിരിയുന്നു; അവൻ വീണ്ടും അഷ്ടപ്രകാശങ്ങളായി ദീപ്തനാകുന്നു; അതുപോലെ അഷ്ട-അഷ്ട മൂർത്തികളെ ധരിക്കുന്നു—ആ ശിവനു വന്ദനം.

Verse 136

चतुःषष्ट्यात्मतत्त्वाय पुनरष्टविधाय ते गुणाष्टकवृतायैव गुणिने निर्गुणाय ते

അറുപത്തിനാലു ആത്മതത്ത്വങ്ങളായി പ്രകടമാകുന്ന പരമാത്മാവിനു നമസ്കാരം; വീണ്ടും അഷ്ടവിധമായി പ്രകാശിക്കുന്ന നിനക്കും വന്ദനം. അഷ്ടഗുണങ്ങളാൽ ആവൃതൻ, ഗുണങ്ങളുടെ അധിപതി, ഗുണാതീതൻ—പാശത്തിൽ നിന്ന് പശുവിനെ മോചിപ്പിക്കുന്ന പതി ശിവനു പ്രണാമം.

Verse 137

मूलस्थाय नमस्तुभ्यं शाश्वतस्थानवासिने नाभिमण्डलसंस्थाय हृदि निःस्वनकारिणे

മൂലാധാരത്തിൽ വസിക്കുന്ന, ശാശ്വതസ്ഥാനവാസിയായ നിനക്കു നമസ്കാരം. നാഭിമണ്ഡലത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി, ഹൃദയത്തിൽ അനാഹത നാദത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദധ്വനി ഉണർത്തുന്ന പ്രഭുവിനു പ്രണാമം.

Verse 138

कन्धरे च स्थितायैव तालुरन्ध्रस्थिताय च भ्रूमध्ये संस्थितायैव नादमध्ये स्थिताय च

ആ ശക്തി കണ്ഠത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; താലുവിലെ രന്ധ്രത്തിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; ഭ്രൂമധ്യത്തിൽ സ്ഥാപിതയാണ്; നാദത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിലും വസിക്കുന്നു—അന്തര്ലിംഗമായി, അവിടെ പതി സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 139

चन्द्रबिम्बस्थितायैव शिवाय शिवरूपिणे वह्निसोमार्करूपाय षट्त्रिंशच्छक्तिरूपिणे

ചന്ദ്രബിംബത്തിൽ സ്ഥിതനായ, ശിവരൂപമായ മംഗളസ്വരൂപൻ ശിവനു നമസ്കാരം. അവൻ അഗ്നി, സോമ, സൂര്യരൂപമായി പ്രകാശിക്കുന്നു; മുപ്പത്താറു ശക്തികളുടെ രൂപമായി വ്യാപിക്കുന്നു—സർവതത്ത്വവ്യാപിയായ പതി ശിവനു പ്രണാമം.

Verse 140

त्रिधा संवृत्य लोकान्वै प्रसुप्तभुजगात्मने त्रिप्रकारं स्थितायैव त्रेताग्निमयरूपिणे

ത്രിവിധമായി ലോകങ്ങളെ ആവൃതമാക്കി, യോഗനിദ്രയിൽ ശയിക്കുന്ന ഭുജംഗസ്വരൂപാത്മാവായി, ത്രിപ്രകാര തത്ത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുകയും ത്രേതായിലെ ത്രയാഗ്നിമയ രൂപം ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പരമേശ്വരനു നമസ്കാരം।

Verse 141

सदाशिवाय शान्ताय महेशाय पिनाकिने सर्वज्ञाय शरण्याय सद्योजाताय वै नमः

ശാന്തസ്വരൂപനായ സദാശിവനു, മഹേശ്വരനു, പിനാകധാരിയ്ക്കു, സർവ്വജ്ഞനു, സർവ്വർക്കും ശരണമായവനു, സദ്യോജാതം—പ്രഭുവിന്റെ തത്സമയം പ്രകാശിക്കുന്ന മുഖസ്വരൂപത്തിനും—നമസ്കാരം।

Verse 142

अघोराय नमस्तुभ्यं वामदेवाय ते नमः तत्पुरुषाय नमो ऽस्तु ईशानाय नमोनमः

അഘോര രൂപത്തിൽ നിനക്കു നമസ്കാരം; വാമദേവ രൂപത്തിലും നമസ്കാരം. തത്പുരുഷനു എന്റെ പ്രണാമം ഉണ്ടാകട്ടെ; ഈശാനനു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം।

Verse 143

नमस्त्रिंशत्प्रकाशाय शान्तातीताय वै नमः अनन्तेशाय सूक्ष्माय उत्तमाय नमो ऽस्तु ते

ത്രിംശത്-പ്രകാശമായി ദീപ്തനായ നിനക്കു നമസ്കാരം; ശാന്തിയെയും അതീതനായ (ശാന്താതീത) നിനക്കു തീർച്ചയായും നമസ്കാരം. ഹേ അനന്തേശാ, അതിസൂക്ഷ്മനേ, ഉത്തമനേ—നിനക്കു എന്റെ പ്രണാമം।

Verse 144

एकाक्षाय नमस्तुभ्यम् एकरुद्राय ते नमः नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं श्रीकण्ठाय शिखण्डिने

ഏകാക്ഷൻ (ഏകനേത്രൻ) ആയ നിനക്കു നമസ്കാരം; ഏകരുദ്രനായ നിനക്കു നമസ്കാരം. ത്രിമൂർത്തിസ്വരൂപനായ നിനക്കു നമസ്കാരം; ശ്രീകണ്ഠനും ശിഖണ്ഡിയും (ശിഖാധാരി) ആയ പ്രഭുവിനും നമസ്കാരം।

Verse 145

अनन्तासनसंस्थाय अनन्तायान्तकारिणे विमलाय विशालाय विमलाङ्गाय ते नमः

അനന്താസനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ അനന്തനേ—അന്തങ്ങളുടെ അന്തം വരുത്തുന്നവനേ; വിമലനായ, സർവ്വവ്യാപിയായ വിശാലനായ, വിമലാംഗനായ ശിവനേ, നമസ്കാരം।

Verse 146

विमलासनसंस्थाय विमलार्थार्थरूपिणे योगपीठान्तरस्थाय योगिने योगदायिने

വിമലാസനത്തിൽ സ്ഥാപിതനായവനേ, എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന വിമലാർത്ഥസ്വരൂപനേ; യോഗപീഠങ്ങളുടെ അന്തർസ്ഥാനത്തിൽ വസിക്കുന്നവനേ, യോഗിയും യോഗദാതാവുമായ പ്രഭുവേ, നമസ്കാരം।

Verse 147

योगिनां हृदि संस्थाय सदा नीवारशूकवत् प्रत्याहाराय ते नित्यं प्रत्याहाररताय ते

യോഗികളുടെ ഹൃദയത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ, നീവാരശൂകത്തിന്റെ അഗ്രംപോലെ എപ്പോഴും സൂക്ഷ്മനായ; പ്രത്യാഹാരത്തിലേക്ക് നിത്യമായി നയിക്കുന്ന, പ്രത്യാഹാരരതനായ ശിവനേ, നിത്യ നമസ്കാരം।

Verse 148

प्रत्याहाररतानां च प्रतिस्थानस्थिताय च धारणायै नमस्तुभ्यं धारणाभिरताय ते

പ്രത്യാഹാരത്തിൽ രതരായ সাধകരെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവനേ, സ്ഥിരമായ പ്രതിഷ്ഠാനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനേ; ധാരണാസ്വരൂപനായ നിനക്ക് നമസ്കാരം—ധാരണയിൽ രമിക്കുന്ന ശിവനേ, പ്രണാമം।

Verse 149

धारणाभ्यासयुक्तानां पुरस्तात्संस्थिताय च ध्यानाय ध्यानरूपाय ध्यानगम्याय ते नमः

ധാരണാഭ്യാസത്തിൽ യുക്തരായ সাধകരുടെ മുമ്പിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനേ; ധ്യാനം തന്നെയായവനേ, ധ്യാനസ്വരൂപനേ, ധ്യാനത്തിലൂടെ പ്രാപ്യനായ പ്രഭുവേ, നമസ്കാരം।

Verse 150

ध्येयाय ध्येयगम्याय ध्येयध्यानाय ते नमः ध्येयानामपि ध्येयाय नमो ध्येयतमाय ते

ഹേ ധ്യേയസ്വരൂപനേ! ധ്യാനത്തിലൂടെ പ്രാപ്യനും സ്വയം ധ്യാനരൂപനും ആയ നിനക്കു നമസ്കാരം. എല്ലാ ധ്യേയങ്ങളുടെയും പരമധ്യേയം, അതിസൂക്ഷ്മതമായ ധ്യേയം—നിനക്കു നമോ നമഃ.

Verse 151

समाधानाभिगम्याय समाधानाय ते नमः समाधानरतानां तु निर्विकल्पार्थरूपिणे

ഹേ സമാധാനത്തിലൂടെ പ്രാപ്യനേ, ഹേ സമാധാനസ്വരൂപനേ—നിനക്കു നമസ്കാരം. സമാധാനത്തിൽ രതരായ সাধകർക്ക് നീ നിർവികൽപാർത്ഥ സത്യരൂപമായി വെളിപ്പെടുന്നു.

Verse 152

दग्ध्वोद्धृतं सर्वमिदं त्वयाद्य जगत्त्रयं रुद्र पुरत्रयं हि कः स्तोतुमिच्छेत् कथमीदृशं त्वां स्तोष्ये हि तुष्टाय शिवाय तुभ्यम्

ഹേ രുദ്രാ! ഇന്ന് നിനാൽ ഇതെല്ലാം—ത്രിലോകവും ത്രിപുരവും—ദഗ്ധമായി പിന്നെയും ഉദ്‌ധൃതമായി (പുനഃസ്ഥാപിതമായി) നിലകൊണ്ടു. നിന്നെ സ്തുതിക്കാൻ ആര് ആഗ്രഹിക്കും? ഇത്തരത്തിലുള്ള നിന്നെ ഞാൻ എങ്ങനെ സ്തുതിക്കും—സ്വയംതൃപ്തനായ സർവ്വമംഗള ശിവനേ!

Verse 153

भक्त्या च तुष्ट्याद्भुतदर्शनाच्च मर्त्या अमर्त्या अपि देवदेव एते गणाः सिद्धगणैः प्रणामं कुर्वन्ति देवेश गणेश तुभ्यम्

ഭക്തിയാലും, തൃപ്തിയാലും, അത്ഭുതദർശനത്താലും (അനുഗ്രഹത്താലും)—ഹേ ദേവദേവാ! മർത്ത്യരായാലും അമർത്ത്യരായാലും ഈ ഗണങ്ങൾ, സിദ്ധഗണങ്ങളോടൊപ്പം—ഹേ ദേവേശാ, ഹേ ഗണേശാ! നിനക്കു പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു.

Verse 154

निरीक्षणादेव विभो ऽसि दग्धुं पुरत्रयं चैव जगत्त्रयं च लीलालसेनांबिकया क्षणेन दग्धं किलेषुश् च तदाथ मुक्तः

ഹേ വിഭോ! നിന്റെ ദൃഷ്ടിമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ നീ ത്രിപുരവും ത്രിലോകവും ദഗ്ധമാക്കാൻ സമർത്ഥനാണ്. സത്യമായും, ലീലയിൽ ആസ്വദിക്കുന്ന അംബിക ഒരു ക്ഷണത്തിൽ അമ്പിനെ ദഗ്ധമാക്കി; പിന്നെ അത് വിടപ്പെട്ടു.

Verse 155

कृतो रथश्चेषुवरश् च शुभ्रं शरसनं ते त्रिपुरक्षयाय अनेकयत्नैश् च मयाथ तुभ्यं फलं न दृष्टं सुरसिद्धसंघैः

ഹേ പ്രഭോ! ത്രിപുരനാശത്തിനായി നിനക്കായി രഥം ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു; ശ്രേഷ്ഠമായ അമ്പുകളും ദീപ്തമായ ധനുസ്സും നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നു. ഞാൻ അനേകം ശ്രമങ്ങളോടെ നിന്റെ നിമിത്തം ഇതെല്ലാം ചെയ്തിട്ടും, ദേവ-സിദ്ധസംഘങ്ങൾക്കു നിർണായക ഫലം കണ്ടില്ല—ഹേ പതി, നീ തന്നെ അതിനെ ഫലപ്രദമാക്കുന്നതുവരെ.

Verse 156

रथो रथी देववरो हरिश् च रुद्रः स्वयं शक्रपितामहौ च त्वमेव सर्वे भगवन् कथं तु स्तोष्ये ह्य् अतोष्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना

രഥവും രഥിയും, ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഹരി, സ്വയം രുദ്രൻ, കൂടാതെ ശക്രനും പിതാമഹനും—ഇവരൊക്കെയും സത്യത്തിൽ നീ തന്നെയാണ്, ഹേ ഭഗവൻ. അപ്പോൾ എങ്ങനെ ഞാൻ നിന്നെ സ്തുതിക്കും? നീ അതോഷ്യൻ; ഞാൻ തലകുനിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്യുന്നതേയുള്ളൂ.

Verse 157

अनन्तपादस् त्वम् अनन्तबाहुर् अनन्तमूर्धान्तकरः शिवश् च अनन्तमूर्तिः कथम् ईदृशं त्वां तोष्ये ह्य् अतोष्यं कथमीदृशं त्वाम्

നീ അനന്ത പാദങ്ങളുള്ളവൻ, അനന്ത ഭുജങ്ങളുള്ളവൻ, അനന്ത ശിരസ്സുകളുള്ളവൻ—സകലത്തിന്റെയും അന്തം വരുത്തുന്ന സ്വയം ശിവൻ. നിന്റെ മൂർത്തി അനന്തം; ഇങ്ങനെ നിന്നെ ഞാൻ എങ്ങനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും? നീ അതോഷ്യൻ—ഈ അനന്തസ്വരൂപനെ എങ്ങനെ പ്രസന്നമാക്കും?

Verse 158

नमोनमः सर्वविदे शिवाय रुद्राय शर्वाय भवाय तुभ्यम् स्थूलाय सूक्ष्माय सुसूक्ष्मसूक्ष्मसूक्ष्माय सूक्ष्मार्थविदे विधात्रे

നമോ നമഃ—സർവ്വവിദനായ ശിവനേ, രുദ്രനേ, ശർവ്വനേ, ഭവനേ—നിനക്കു പുനഃപുനഃ നമസ്കാരം. സ്ഥൂലവും സൂക്ഷ്മവും, സൂക്ഷ്മത്തിനും അതീതമായ പരമസൂക്ഷ്മവും ആയ നിനക്കു നമസ്കാരം; സൂക്ഷ്മാർത്ഥവിദനായ വിധാത്രേ—ഹേ പതി—നമഃ.

Verse 159

स्रष्ट्रे नमः सर्वसुरासुराणां भर्त्रे च हर्त्रे जगतां विधात्रे नेत्रे सुराणामसुरेश्वराणां दात्रे प्रशास्त्रे मम सर्वशास्त्रे

സകല ദേവാസുരന്മാരുടെയും സ്രഷ്ടാവിന് നമഃ; ലോകങ്ങളുടെ വിധാത്രേ, ഭർത്താവും ഹർത്താവുമായ നിനക്കു നമഃ. ദേവന്മാരുടെയും അസുരേശ്വരന്മാരുടെയും നേത്രവും അന്തര്യാമിയും ആയ നിനക്കു നമഃ; ദാത്രേ, പരമപ്രശാസ്ത്രേ—എന്റെ പ്രഭോ, സർവ്വശാസ്ത്രങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാനം—നിനക്കു നമഃ.

Verse 160

वेदान्तवेद्याय सुनिर्मलाय वेदार्थविद्भिः सततं स्तुताय वेदात्मरूपाय भवाय तुभ्यम् अन्ताय मध्याय सुमध्यमाय

വേദാന്തത്തിലൂടെ അറിയപ്പെടുന്നവനേ, പരമ നിർമലനേ, വേദാർത്ഥവിദ്വാന്മാർ നിരന്തരം സ്തുതിക്കുന്നവനേ, വേദാത്മസ്വരൂപനായ ഭവനേ—നിനക്കു നമസ്കാരം; നീയേ അന്തം, നീയേ മധ്യം, നീയേ സർവ്വത്തിന്റെയും അന്തർസ്ഥ പരമ സൂക്ഷ്മസാരം.

Verse 161

आद्यन्तशून्याय च संस्थिताय तथा त्वशून्याय च लिङ्गिने च अलिङ्गिने लिङ्गमयाय तुभ्यं लिङ्गाय वेदादिमयाय साक्षात्

നിനക്കു—ലിംഗസ്വരൂപനു—നമസ്കാരം: ആദി-അന്തമില്ലാത്തവനായിട്ടും സദാ സ്ഥാപിതനായവനേ; ശൂന്യമല്ലാത്തവനേ; ലിംഗിയുമായും അലിംഗിയുമായും ഉള്ളവനേ; ലിംഗമയനായവനേ; വേദങ്ങളായും അവയുടെ ആദിസ്രോതസ്സായും സാക്ഷാൽ പരമസത്യം (പതി)യായി പ്രകാശിക്കുന്നവനേ.

Verse 162

रुद्राय मूर्धाननिकृन्तनाय ममादिदेवस्य च यज्ञमूर्तेः विध्वान्तभङ्गं मम कर्तुमीश दृष्ट्वैव भूमौ करजाग्रकोट्या

ഹേ രുദ്രാ, ശിരഛേദകനേ! ഹേ ഈശാ! എന്നെ—ആദിദേവനെയും യജ്ഞമൂർത്തിയെയും—കണ്ട്, നിന്റെ ജ്വലിതാക്രമണം തകർക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു, ഞാൻ നഖാഗ്രംകൊണ്ട് ഭൂമിയെ അടിച്ചു.

Verse 163

अहो विचित्रं तव देवदेव विचेष्टितं सर्वसुरासुरेश देहीव देवैः सह देवकार्यं करिष्यसे निर्गुणरूपतत्त्व

അഹോ! ഹേ ദേവദേവാ, സർവ്വ സുരാസുരേശ്വരാ! നിന്റെ പ്രവർത്തനം എത്ര അത്ഭുതം—നീ നിർഗുണതത്ത്വമായിട്ടും ദേഹധാരിയെന്നപോലെ രൂപം സ്വീകരിച്ച്, ദേവന്മാരോടൊപ്പം ദേവകാര്യങ്ങൾ നിർവഹിക്കും.

Verse 164

एकं स्थूलं सूक्ष्ममेकं सुसूक्ष्मं मूर्तामूर्तं मूर्तमेकं ह्यमूर्तम् एकं दृष्टं वाङ्मयं चैकमीशं ध्येयं चैकं तत्त्वमत्राद्भुतं ते

ഒരുവനേ സ്ഥൂലം, ഒരുവനേ സൂക്ഷ്മം, ഒരുവനേ പരമസൂക്ഷ്മം. ഒരുവനേ മൂർത്തവും അമൂർത്തവും—ഒരുവനേ രൂപമായി പ്രകാശിക്കുന്നു, അതേ ഒരുവനേ നിരാകാരനും. ഒരുവനേ ദൃഷ്ടിഗോചരൻ, ഒരുവനേ പവിത്രവാക്യത്തിലൂടെ അറിയപ്പെടുന്നു; അതേ ഒരേ ഈശ്വരൻ ധ്യേയൻ. ഇവിടെ അതേ ഒരേ തത്ത്വം അത്ഭുതം—ഇതുതന്നെ നിനക്കുള്ള ഉപദേശം.

Verse 165

स्वप्ने दृष्टं यत्पदार्थं ह्यलक्ष्यं दृष्टं नूनं भाति मन्ये न चापि मूर्तिर्नो वै दैवकीशान देवैर् लक्ष्या यत्नैरप्यलक्ष्यं कथं तु

സ്വപ്നത്തിൽ കാണുന്ന ആ വസ്തു യഥാർത്ഥത്തിൽ അഗ്രാഹ്യം; കണ്ടാലും അത് വെറും ഭാസം പോലെ തിളങ്ങുന്നു, അതിന് സ്ഥിരമായ മൂർത്തിയില്ല. അതുപോലെ, ഹേ ദേവേശ്വരാ, ദേവന്മാർക്കും എത്ര ശ്രമിച്ചാലും നിന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കാൻ കഴിയില്ല; നീ സർവലക്ഷണാതീതൻ—അപ്പോൾ നിന്നെ പൂർണ്ണമായി എങ്ങനെ അറിയാം?

Verse 166

दिव्यः क्व देवेश भवत्प्रभावो वयं क्व भक्तिः क्व च ते स्तुतिश् च तथापि भक्त्या विलपन्तमीश पितामहं मां भगवन्क्षमस्व

ഹേ ദിവ്യ ദേവേശ്വരാ! അളവറ്റ നിന്റെ മഹിമ എവിടെ, ഞങ്ങൾ എവിടെ? ഞങ്ങളുടെ ഭക്തി എവിടെ, നിനക്കു യോജ്യമായ സ്തുതി എവിടെ? എങ്കിലും, ഹേ ഈശാ, ഭക്തിയോടെ വിലപിക്കുന്ന എന്നെ—പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനെ—ഹേ ഭഗവൻ, ക്ഷമിക്കണമേ.

Verse 167

सूत उवाच य इमं शृणुयाद्द्विजोत्तमा भुवि देवं प्रणिपत्य पठेत् स च मुञ्चति पापबन्धनं भवभक्त्या पुरशासितुः स्तवम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരേ! ഭൂമിയിൽ ഈ സ്തവം ആരെങ്കിലും ശ്രവിക്കുകയോ, ദേവനെ നമസ്കരിച്ചു പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്താൽ, പുരശാസകനായ ഭവൻ (ശിവൻ) എന്ന ഭക്തിയാൽ പാപബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.

Verse 168

श्रुत्वा च भक्त्या चतुराननेन स्तुतो हसञ्शैलसुतां निरीक्ष्य स्तवं तदा प्राह महानुभावं महाभुजो मन्दरशृङ्गवासी

ചതുരാനനനായ ബ്രഹ്മാവ് ഭക്തിയോടെ അർപ്പിച്ച സ്തവം ശ്രവിച്ചപ്പോൾ, മന്ദരശിഖരവാസിയായ മഹാബാഹുവായ പ്രഭു പുഞ്ചിരിച്ചു. ശൈലസുതയായ (പാർവതി)യെ നോക്കി, ആ മഹാനുഭാവൻ അപ്പോൾ മഹത്തായ മനസ്സുള്ള (ബ്രഹ്മാവിനോട്) പറഞ്ഞു.

Verse 169

शिव उवाच स्तवेनानेन तुष्टो ऽस्मि तव भक्त्या च पद्मज वरान् वरय भद्रं ते देवानां च यथेप्सितान्

ശിവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പദ്മജാ! ഈ സ്തവത്താലും നിന്റെ ഭക്തിയാലും ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്. വരങ്ങൾ തിരഞ്ഞെടുക്കുക; നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ; ദേവന്മാർ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരങ്ങളും കൂടി ചോദിക്കൂ.

Verse 170

सूत उवाच ततः प्रणम्य देवेशं भगवान्पद्मसंभवः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राहेदं प्रीतमानसः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം പദ്മസംഭവനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് ദേവേശ്വരനെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, കരംകൂപ്പി, ഭക്തിയാൽ നിറഞ്ഞ പ്രീതഹൃദയത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 171

श्रीपितामह उवाच भगवन्देवदेवेश त्रिपुरान्तक शङ्कर त्वयि भक्तिं परां मे ऽद्य प्रसीद परमेश्वरम्

ശ്രീ പിതാമഹൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ, ദേവദേവേശ, ത്രിപുരാന്തക ശങ്കര! ഇന്ന് എനിക്കു നിനക്കുള്ള പരമഭക്തി ദയചെയ്യുക. പരമേശ്വരാ, പശുവിനെ പാശബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന പതി, പ്രസന്നനാകേണമേ।

Verse 172

देवानां चैव सर्वेषां त्वयि सर्वार्थदेश्वर प्रसीद भक्तियोगेन सारथ्येन च सर्वदा

ഹേ സർവാർത്ഥാധീശ്വരാ! എല്ലാ ദേവന്മാരും നിനക്കിലാണ് ആശ്രയം. ഭക്തിയോഗത്താൽ പ്രസന്നനായി, എപ്പോഴും ഞങ്ങളുടെ സാരഥിയും മാർഗ്ഗദർശിയും ആകണമേ।

Verse 173

जनार्दनो ऽपि भगवान् नमस्कृत्य महेश्वरम् कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राह सांबं त्रियंबकम्

ഭഗവാൻ ജനാർദനൻ (വിഷ്ണു) പോലും മഹേശ്വരനെ നമസ്കരിച്ചു, കരംകൂപ്പി, ശക്തിയോടുകൂടിയ ത്ര്യംബക ശിവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു।

Verse 174

वाहनत्वं तवेशान नित्यमीहे प्रसीद मे त्वयि भक्तिं च देवेश देवदेव नमो ऽस्तु ते

ഹേ ഈശാനാ! ഞാൻ നിത്യം നിന്റെ വാഹനഭാവവും ദാസ്യവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എനിക്കു പ്രസന്നനാകണമേ. ഹേ ദേവേശ, ദേവദേവ! നിനക്കുള്ള അചലഭക്തി എനിൽ ഉദിക്കട്ടെ; നമസ്കാരം।

Verse 175

सामर्थ्यं च सदा मह्यं भवन्तं वोढुमीश्वरम् सर्वज्ञत्वं च वरद सर्वगत्वं च शङ्कर

ഹേ ഈശ്വരാ! നിന്നെ ധരിക്കാനുള്ള സാമർത്ഥ്യം എനിക്കു സദാ ദയചെയ്യണമേ. ഹേ വരദാ! എനിക്കു സർവ്വജ്ഞത നൽകണമേ; ഹേ ശങ്കരാ! എനിക്കു സർവ്വഗതത്വവും പ്രസാദിക്കണമേ.

Verse 176

सूत उवाच तयोः श्रुत्वा महादेवो विज्ञप्तिं परमेश्वरः सारथ्ये वाहनत्वे च कल्पयामास वै भवः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവരുടെ അപേക്ഷ കേട്ട പരമേശ്വരനായ മഹാദേവൻ ഭവൻ സാരഥ്യവും വാഹനം വഹിക്കുന്നതുമായ പദവി യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്വീകരിച്ചു.

Verse 177

दत्त्वा तस्मै ब्रह्मणे विष्णवे च दग्ध्वा दैत्यान्देवदेवो महात्मा सार्धं देव्या नन्दिना भूतसंघैर् अन्तर्धानं कारयामास शर्वः

ആ ബ്രഹ്മനെയും വിഷ്ണുവിനെയും അനുഗ്രഹം നൽകി, ദൈത്യരെ ദഹിപ്പിച്ച ശേഷം, ദേവദേവനായ മഹാത്മ ശർവ്വൻ ദേവിയോടും നന്ദിയോടും ഭൂതസംഘങ്ങളോടും കൂടി അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 178

ततस्तदा महेश्वरे गते रणाद्गणैः सह सुरेश्वराः सुविस्मिता भवं प्रणम्य पार्वतीम्

അപ്പോൾ മഹേശ്വരൻ ഗണങ്ങളോടുകൂടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, അത്യന്തം വിസ്മയിച്ച ദേവാധിപന്മാർ ഭവനെ നമസ്കരിച്ചു പാർവതിയെയും വന്ദിച്ചു.

Verse 179

ययुश् च दुःखवर्जिताः स्ववाहनैर्दिवं ततः सुरेश्वरा मुनीश्वरा गणेश्वराश् च भास्कराः

അതിനുശേഷം ദുഃഖരഹിതരായി ദേവാധിപന്മാരും മുനീശ്വരന്മാരും ഗണാധിപന്മാരും പ്രകാശമാനരായവരും—എല്ലാവരും തത്തത്ത വഹനങ്ങളിൽ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 180

त्रिपुरारेरिमं पुण्यं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा यः पठेच्छ्राद्धकाले वा दैवे कर्मणि च द्विजाः

ത്രിപുരാരിയുടെ ഈ പുണ്യസ്തോത്രം ബ്രഹ്മാവ് പുരാതനകാലത്ത് നിർമ്മിച്ചതാണ്. ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ശ്രാദ്ധകാലത്തോ ദൈവകർമ്മത്തിൽ (യജ്ഞാദിയിൽ) ഇതു പാരായണം ചെയ്യുന്നവൻ പുണ്യം പ്രാപിക്കുകയും, പശുവിന്റെ പാശം ഛേദിക്കുന്ന പതി-ശിവന്റെ കൃപയ്ക്ക് അർഹനാകുകയും ചെയ്യും.

Verse 181

श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या ब्रह्मलोकं स गच्छति मानसैर्वाचिकैः पापैस् तथा वै कायिकैः पुनः

അല്ലെങ്കിൽ ഭക്തിയോടെ ദ്വിജന്മാർക്ക് ഇതു ശ്രവണം ചെയ്യിച്ചാൽ അവൻ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിക്കും. മനസ്സ്, വാക്ക്, ശരീരം എന്നിവകൊണ്ട് ചെയ്ത പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമെല്ലാം അവൻ വീണ്ടും ശുദ്ധനാകും; ഈ ശൈവ ശ്രവണ-പാരായണം പശുവിനെ ബന്ധിക്കുന്ന പാശം ശിഥിലമാക്കി പതി-ശിവനിലേക്കു തിരിക്കുന്നു.

Verse 182

स्थूलैः सूक्ष्मैः सुसूक्ष्मैश् च महापातकसंभवैः पातकैश् च द्विजश्रेष्ठा उपपातकसंभवैः

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ, ജീവികൾ സ്ഥൂലവും സൂക്ഷ്മവും അതിസൂക്ഷ്മവുമായ പാപങ്ങളാൽ മലിനരാകുന്നു—മഹാപാതകത്തിൽ നിന്നുള്ളതും പാതകത്തിൽ നിന്നുള്ളതും ഉപപാതകത്തിൽ നിന്നുള്ളതുമായ ദോഷങ്ങളാൽ.

Verse 183

पापैश् च मुच्यते जन्तुः श्रुत्वाध्यायमिमं शुभम् शत्रवो नाशमायान्ति संग्रामे विजयीभवेत्

ഈ ശുഭ അധ്യായം ശ്രവിച്ചാൽ ജീവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും. ശത്രുക്കൾ നശിക്കും; യുദ്ധത്തിൽ വിജയം ലഭിക്കും.

Verse 184

सर्वरोगैर्न बाध्येत आपदो न स्पृशन्ति तम् धनमायुर्यशो विद्यां प्रभावमतुलं लभेत्

അവൻ ഏതൊരു രോഗത്താലും ബാധിക്കപ്പെടുകയില്ല; ആപത്തുകൾ അവനെ സ്പർശിക്കുകയുമില്ല. അവൻ ധനം, ദീർഘായുസ്സ്, യശസ്, വിദ്യ, അതുലമായ പ്രഭാവം എന്നിവ പ്രാപിക്കും.