Adhyaya 86

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पञ्चाक्षरमाहात्म्यं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः जपाच्छ्रेष्ठतमं प्राहुर् ब्राह्मणा दग्धकिल्बिषाः विरक्तानां प्रबुद्धानां ध्यानयज्ञं सुशोभनम्

ഇങ്ങനെ ശ്രീലിംഗ മഹാപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ “പഞ്ചാക്ഷരമാഹാത്മ്യം” എന്ന എൺപത്താറാം അധ്യായം. ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—പാപങ്ങൾ ദഗ്ധമായ ബ്രാഹ്മണർ ജപം തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠസാധനമെന്ന് പറയുന്നു. വിരക്തരും പ്രബുദ്ധരുമായവർക്ക് ധ്യാന-യജ്ഞം അത്യന്തം ശോഭനവും മംഗളകരവുമായ ഉപാസനയാണ്.

Verse 2

तस्माद्वदस्व सूताद्य ध्यानयज्ञमशेषतः विस्तारात्सर्वयत्नेन विरक्तानां महात्मनाम्

അതുകൊണ്ട്, ഹേ സൂതാ! വിരക്ത മഹാത്മാക്കളുടെ ഹിതാർത്ഥം ധ്യാന-യജ്ഞത്തെ സമഗ്രമായി, വിശദമായി, പരമശ്രമത്തോടെ വിവരിക്കൂ.

Verse 3

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम् रुद्रेण कथितं प्राह गुहां प्राप्य महात्मनाम्

ദീർഘസത്രം അനുഷ്ഠിച്ച ആ മുനിമാരുടെ വാക്കുകൾ ശ്രവിച്ച്, അവൻ മഹാത്മാക്കളുടെ ഗുഹയിൽ എത്തി, രുദ്രൻ പറഞ്ഞ ഉപദേശം പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 4

संहृत्य कालकूटाख्यं विषं वै विश्वकर्मणा सूत उवाच गुहां प्राप्य सुखासीनं भवान्या सह शङ्करम्

വിശ്വകർമ്മൻ കാലകൂടം എന്ന വിഷം സംഹരിച്ചതിനുശേഷം സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഗുഹയിൽ എത്തി, ഭവാനിയോടുകൂടെ സുഖാസീനനായ ശങ്കരനെ ഞാൻ ദർശിച്ചു।

Verse 5

मुनयः संशितात्मानः प्रणेमुस्तं गुहाश्रयम् अस्तुवंश् च ततः सर्वे नीलकण्ठमुमापतिम्

സംയമിതാത്മാക്കളായ മുനിമാർ ഗുഹാശ്രയനായ ആ പ്രഭുവിനെ നമസ്കരിച്ചു; തുടർന്ന് എല്ലാവരും ചേർന്ന് ഉമാപതി നീലകണ്ഠനെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 6

अत्युग्रं कालकूटाख्यं संहृतं भगवंस्त्वया अतः प्रतिष्ठितं सर्वं त्वया देव वृषध्वज

ഹേ ഭഗവൻ! അത്യന്തം ഉഗ്രമായ കാലകൂടവിഷം നിങ്ങൾ സംഹരിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ഹേ വൃഷധ്വജ ദേവാ, സർവ്വവും നിങ്ങളാൽ തന്നെയാണ് സ്ഥിരമായി പ്രതിഷ്ഠിതമായത്।

Verse 7

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्नीललोहितः प्रहसन्प्राह विश्वात्मा सनन्दनपुरोगमान्

അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ഭഗവാൻ നീലലോഹിതൻ—വിശ്വാത്മാവ്—പുഞ്ചിരിച്ച് സനന്ദനൻ മുൻപന്തിയിലുള്ളവരോട് പറഞ്ഞു।

Verse 8

किमनेन द्विजश्रेष्ठा विषं वक्ष्ये सुदारुणम् संहरेत्तद्विषं यस्तु स समर्थो ह्यनेन किम्

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! ഇതിന് എന്ത് പ്രയോജനം? ഞാൻ അത്യന്തം ഭീകരമായ ഒരു വിഷത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. ആ വിഷം സത്യമായി സംഹരിക്കാനാകുന്നവനേ സമർത്ഥൻ; അവന് മറ്റെന്ത് ആവശ്യം?

Verse 9

चुर्से ओफ़् संसार न विषं कालकूटाख्यं संसारो विषमुच्यते तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संहरेत सुदारुणम्

സംസാരത്തിന്റെ ശാപം കാലകൂടം എന്ന വിഷമല്ല; സംസാരം തന്നെയാണ് വിഷമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സർവ്വശ്രമത്താലും ഈ അതിഭീകരമായ പാശബന്ധനം നശിപ്പിക്കണം; അപ്പോൾ പശു-ജീവൻ മോക്ഷദാതാവായ പതി ശ്രീശിവനിലേക്കു തിരിയും।

Verse 10

संसारो द्विविधः प्रोक्तः स्वाधिकारानुरूपतः पुंसां संमूढचित्तानाम् असंक्षीणः सुदारुणः

ഓരോരുത്തന്റെ സ്വാധികാരത്തിന് അനുസരിച്ച് സംസാരം രണ്ടുവിധമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ചിത്തം പൂർണ്ണമായി മോഹത്തിൽ മുങ്ങിയവർക്കു ഇത് ക്ഷയിക്കാതെ—അതി കഠിനവും നിരന്തരവുമാകുന്നു।

Verse 11

ईषणारागदोषेण सर्गो ज्ञानेन सुव्रताः तद्वशादेव सर्वेषां धर्माधर्मौ न संशयः

ഹേ സുവ്രതന്മാരേ, ഇഷണയും രാഗവും എന്ന ദോഷത്താൽ സൃഷ്ടി പ്രവഹിക്കുന്നു, അത് ജ്ഞാനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരുന്നാലും. അതിന്റെ വശത്താൽ തന്നെ സർവ്വജീവികളിൽ ധർമ്മവും അധർമ്മവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—സംശയമില്ല।

Verse 12

असन्निकृष्टे त्वर्थे ऽपि शास्त्रं तच्छ्रवणात्सताम् बुद्धिमुत्पादयत्येव संसारे विदुषां द्विजाः

അർത്ഥം ഉടൻ പിടികിട്ടാതിരുന്നാലും, ശാസ്ത്രം ശ്രവിക്കുന്നത് സത്ജനങ്ങളിൽ തീർച്ചയായും ബുദ്ധി ഉളവാക്കുന്നു. ഹേ പണ്ഡിത ദ്വിജന്മാരേ, ഈ ലോകത്തിൽ അത് ജ്ഞാനികളുടെ വിവേകബുദ്ധിയെ ഉണർത്തുന്നു।

Verse 13

तस्माद्दृष्टानुश्रविकं दुष्टमित्युभयात्मकम् संत्यजेत्सर्वयत्नेन विरक्तः सो ऽभिधीयते

അതുകൊണ്ട് ദൃഷ്ട (ലൗകിക)വും അനുശ്രവിക (പരലോക-ശ്രുത)വും രണ്ടും ദോഷമുള്ളത്—ദ്വൈതസ്വഭാവമുള്ളത്—എന്ന് അറിഞ്ഞ് സർവ്വശ്രമത്താലും ഉപേക്ഷിക്കണം. അത്തരക്കാരനെയാണ് ‘വിരക്തൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്।

Verse 14

शास्त्रमित्युच्यते भागं श्रुतेः कर्मसु तद्द्विजाः मूर्धानं ब्रह्मणः सारम् ऋषीणां कर्मणः फलम्

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ശ്രുതിയിലെ കർമ്മകാണ്ഡവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭാഗത്തെയാണ് ‘ശാസ്ത്രം’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. അത് ബ്രഹ്മവിദ്യയുടെ ശിരോമണി, ഋഷികളുടെ നിസ്സാരസാരം, അവരുടെ തപോമയ കർമ്മത്തിന്റെ പാകമായ ഫലം.

Verse 15

ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दृष्टो न चान्यथा श्रुतिः प्रवर्तिका तेषाम् इति कर्मण्यतद्विदः

നിശ്ചയമായും ആഗ്രഹം (കാമം) എല്ലാ ജീവികളുടെയും സ്വഭാവമായി കാണപ്പെടുന്നു; അതല്ലാതെ മറ്റൊന്നുമില്ല. അതുകൊണ്ട് കർമ്മതത്ത്വം യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയാത്തവർ—ശ്രുതിയാണ് അവരെ കർമ്മത്തിലേക്ക് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത് എന്നു പറയുന്നു.

Verse 16

निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानाम् इहोच्यते तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्

ഇവിടെ ശേഷിയുള്ളവർക്കായി നിവൃത്തിലക്ഷണമായ ധർമ്മം ഉപദേശിക്കുന്നു. അതിനാൽ എല്ലാ ദേഹധാരികളുടെയും സംസാരം സത്യത്തിൽ അജ്ഞാനമൂലമാണ്.

Verse 17

कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया

കർമ്മം മൂലം, സ്വന്തം സത്യസ്വഭാവത്തിന് വിരുദ്ധമായി, ജീവന്റെ കലാ (അന്തര്ശക്തി) ഉണങ്ങിപ്പോകുന്നു. അതിനാൽ സകലാവസ്ഥയിലെ ത്രിവിധ ജീവൻ അവിദ്യ കാരണം ജ്ഞാനഹീനനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 18

नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत् पुण्यगौरवात् व्यतिमिश्रेण वै जीवश् चतुर्धा संव्यवस्थितः

പാപം ചെയ്യുന്നവൻ നരകഗാമിയാകുന്നു; പുണ്യം ചെയ്യുന്നവൻ പുണ്യത്തിന്റെ ഗൗരവം മൂലം സ്വർഗ്ഗഗാമിയാകുന്നു. പുണ്യപാപങ്ങളുടെ മിശ്രണത്താൽ ജീവൻ നാലുവിധ ഗതി-സ്ഥിതികളിൽ സ്ഥാപിതനാകുന്നു.

Verse 19

उद्भिज्जः स्वेदजश्चैव अण्डजो वै जरायुजः एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो ह्यनिर्वृतः

ദേഹധാരി ജീവൻ (പശു) നാലുവിധം—ഉദ്ഭിജ്ജം, സ്വേദജം, അണ്ഡജം, ജരായുജം. ഈ ദേഹാവസ്ഥയിൽ അത് കർമവശാൽ അജ്ഞനായി നിലകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ നിർവൃതി നേടുന്നില്ല—പാശം ഛേദിക്കുന്ന പ്രഭു (പതി) ശിവനിലേക്കു തിരിയുന്നതുവരെ।

Verse 20

प्रजया कर्मणा मुक्तिर् धनेन च सतां न हि त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात् तदभावाद्भ्रमत्यसौ

സത്ജനർക്കും സന്തതി, കർമകാണ്ഡം, ധനം എന്നിവകൊണ്ട് മോക്ഷം ലഭ്യമല്ല. ത്യാഗം മാത്രം കൊണ്ടും മോക്ഷം ഉണ്ടാകില്ല; ശിവതത്ത്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാന-സാക്ഷാത്കാരം ഇല്ലാത്തതിനാൽ ഈ പശുജീവൻ മോഹത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു।

Verse 21

एवेर्य्थिन्ग् इस् दुःख एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम्

വിചാരിച്ചാൽ സത്യത്തിൽ എല്ലാം ദുഃഖം തന്നേ. അജ്ഞാനദോഷവും നാനാവിധ കർമങ്ങളുടെ വശതയും മൂലം, പാശഫലമായി ഈ ബദ്ധ പശുജീവൻ ഷട്കൗശികം—ആറ് ആവരണങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ ശരീരം ധരിക്കുന്നു।

Verse 22

गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले कौमारे यौवने चैव वार्द्धके मरणे ऽपि वा

ഗർഭത്തിൽ അനവധി ദുഃഖങ്ങൾ; പിന്നെ യോനിമാർഗത്തിലും ഭൂതലത്തിലും. ബാല്യം, യൗവനം, വാർദ്ധക്യം, മരണസമയത്തിലും ദുഃഖം തുടരുന്നു—ദേഹബന്ധനത്തിന്റെ പാശത്തിൽ ബന്ധിതനായ പശുജീവൻ പതി ശിവന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നതുവരെ।

Verse 23

विचारतः सतां दुःखं स्त्रीसंसर्गादिभिर् द्विजाः दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यतीह दुःखिनः

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, വിവേകത്തോടെ സത്ജനങ്ങൾ സ്ത്രീസംഗം മുതലായ ആസക്തികളിൽ നിന്നുയരുന്ന ദുഃഖം തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇവിടെ ദുഃഖിത ജീവന്റെ ഒരു ദുഃഖം മറ്റൊരു ദുഃഖം കൊണ്ടുതന്നെ ശമിക്കുന്നു—വൈരാഗ്യം ഉണർന്ന് പതി അനുഗ്രഹത്തിൽ പാശങ്ങൾ ശിഥിലമാകുന്നതുവരെ।

Verse 24

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

കാമ്യവസ്തുക്കളുടെ ഭോഗം കൊണ്ടു കാമം ഒരിക്കലും ശമിക്കുകയില്ല; ഹവിസ്സാൽ പോഷിക്കപ്പെടുന്ന അഗ്നിപോലെ അത് കൂടുതൽ വളരുന്നു. അതിനാൽ പശു (ബന്ധിത ജീവൻ) വൈരാഗ്യത്തോടെ കാമത്തെ നിയന്ത്രിച്ച് മനസ്സിനെ പതി—പ്രഭു ശിവനിൽ—നിവേശിപ്പിക്കണം; പാശം ഛേദിക്കുന്നവൻ അവൻ മാത്രമാണ്.

Verse 25

तस्माद्विचारतो नास्ति संयोगादपि वै नृणाम् अर्थानाम् अर्जने ऽप्येवं पालने च व्यये तथा

അതുകൊണ്ട് വിചാരിച്ചാൽ—അനുകൂല സംയോഗം ഉണ്ടായാലും—മനുഷ്യർക്കു ധനത്തെക്കുറിച്ച് ഉറപ്പില്ല: സമ്പാദനത്തിൽ, സംരക്ഷണത്തിൽ, ചെലവിൽ പോലും. അതിനാൽ പശു (ബന്ധിത ജീവൻ) അർത്ഥത്തെ സ്ഥിരമെന്ന് പിടിച്ചുനിൽക്കാതെ, അചല പതി—ശിവന്റെ—ശരണം പ്രാപിക്കണം.

Verse 26

पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः गान्धर्वे च तथा चान्द्रे सौम्यलोके द्विजोत्तमाः

പൈശാചവും രാക്ഷസവും ആയ ലോകങ്ങളിൽ ദുഃഖമുണ്ട്; യക്ഷ ലോകത്തിലും, വിചാരിച്ചാൽ, അതുപോലെ തന്നെ. ഗാന്ധർവ ലോകത്തിലും ചാന്ദ്ര ലോകത്തിലും അതേ; എന്നാൽ ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, സൗമ്യലോകത്തിൽ സ്ഥിതി കൂടുതൽ ശുഭമാണ്.

Verse 27

प्राजापत्ये तथा ब्राह्मे प्राकृते पौरुषे तथा क्षयसातिशयाद्यैस्तु दुःखैर्दुःखानि सुव्रताः

പ്രാജാപത്യ ലോകത്തിലും ബ്രാഹ്മ ലോകത്തിലും; പ്രാകൃത (ഭൗതിക) നിലയിലും പൗരുഷ (വ്യക്തിഗത) നിലയിലും—ഹേ സുവ്രതാ—ക്ഷയം, അതിശയം മുതലായ ദുഃഖങ്ങളാൽ ദുഃഖം വീണ്ടും ദുഃഖം ജനിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 28

तानि भाग्यान्यशुद्धानि संत्यजेच्च धनानि च तस्मादष्टगुणं भोगं तथा षोडशधा स्थितम्

അതുകൊണ്ട് ആ അശുദ്ധ ഭാഗ്യങ്ങളെയും അവയിൽ നിന്നുണ്ടായ ധനത്തെയും ഉപേക്ഷിക്കണം. അപ്പോൾ (ശുദ്ധാചാരത്തിൽ) ഭോഗം അഷ്ടഗുണമാകുകയും, ഷോഡശവിധ നിലകളിൽ സ്ഥാപിതമാകുകയും ചെയ്യും—പശുവിനെ പാശത്തിൽ നിന്ന് മാറ്റി പതി ശിവനിലേക്കു നയിക്കുന്നതു പോലെ.

Verse 29

चतुर्विंशत्प्रकारेण संस्थितं चापि सुव्रताः द्वात्रिंशद्भेदमनघाश् चत्वारिंशद्गुणं पुनः

ഹേ സുവ്രതന്മാരേ, നിർമലാചാരികളേ! ലിംഗം ഇരുപത്തിനാലു രീതികളിൽ സ്ഥാപിതമാണ്; പിന്നെ അത് മുപ്പത്തിരണ്ട് ഭേദങ്ങളുള്ളതായും, വീണ്ടും നാല്പത് ഗുണങ്ങളാൽ സമന്വിതമായതായും പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 30

तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्प्रकारतः चतुःषष्टिविधं चैव दुःखमेव विवेकिनः

ഇങ്ങനെ വിവേകികൾ ദുഃഖത്തെ നാല്പത്തെട്ട് വിധം, അമ്പത്താറ് രീതികളായും, പിന്നെയും അറുപത്തിനാല് വിധമായും പറയുന്നു; വിവേകദൃഷ്ടിയിൽ ഇതെല്ലാം ദുഃഖം മാത്രമേ—പാശത്തിൽ ബന്ധിതനായ പശു, പതി ശിവനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നതുവരെ ബന്ധനത്തിൽ തന്നെ ഇരിക്കുന്നു।

Verse 31

पार्थिवं च तथाप्यं च तैजसं च विचारतः वायव्यं च तथा व्यौम[ं] मानसं च यथाक्रमम्

യുക്തമായ വിവേചനത്തോടെ ലിംഗത്തെ ക്രമമായി പാർത്ഥിവം (ഭൂമി), ആപ്യം (ജലം), തൈജസം (അഗ്നി), വായവ്യം (വായു), വ്യോമം (ആകാശം), കൂടാതെ മാനസം (മനോമയം) എന്നിങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കണം।

Verse 32

आभिमानिकमप्येवं बौद्धं प्राकृतमेव च दुःखमेव न संदेहो योगिनां ब्रह्मवादिनाम्

അഹങ്കാരാധിഷ്ഠിതമായ മാർഗവും, ബൗദ്ധദൃഷ്ടിയും, വെറും പ്രാകൃത (ലൗകിക) ദർശനങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം സംശയമില്ലാതെ ദുഃഖം മാത്രമാണ്; യോഗികൾക്കും ബ്രഹ്മതത്ത്വം വാദിക്കുന്നവർക്കും ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 33

गौणं गणेश्वराणां च दुःखमेव विचारतः आदौ मध्ये तथा चान्ते सर्वलोकेषु सर्वदा

വിചാരിച്ചാൽ ഗണേശ്വരന്മാരുടെ ഗൗണ (ലൗകിക) സ്ഥിതിയും ദുഃഖം മാത്രമാണ്—ആദിയിൽ, മദ്ധ്യത്തിൽ, അന്തത്തിൽ; എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും, എല്ലായ്പ്പോഴും।

Verse 34

वर्तमानानि दुःखानि भविष्याणि यथातथम् दोषदुष्टेषु देशेषु दुःखानि विविधानि च

ഇപ്പോഴുള്ള ദുഃഖങ്ങളും വരാനിരിക്കുന്ന ദുഃഖങ്ങളും—യഥാതഥമായി—ദോഷങ്ങളാൽ ദൂഷിതമായ ദേശങ്ങളിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അവിടെ നാനാവിധ ക്ലേശങ്ങൾ വ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 35

न भावयन्त्यतीतानि ह्य् अज्ञाने ज्ञानमानिनः क्षुद्व्याधेः परिहारार्थं न सुखायान्नमुच्यते

അജ്ഞാനത്തിൽ ഇരുന്നിട്ടും തങ്ങളെ ജ്ഞാനികളെന്ന് കരുതുന്നവർ കഴിഞ്ഞതിനെ ധ്യാനിക്കുന്നില്ല. ആഹാരം സുഖത്തിനല്ല; വിശപ്പ് എന്ന രോഗം അകറ്റുന്നതിനായാണ് പറയപ്പെടുന്നത്।

Verse 36

यथेतरेषां रोगाणाम् औषधं न सुखाय तत् शीतोष्णवातवर्षाद्यैस् तत्तत्कालेषु देहिनाम्

മറ്റു രോഗങ്ങളുടെ ഔഷധം സുഖത്തിനല്ലാത്തതുപോലെ, ശീതം, ഉഷ്ണം, കാറ്റ്, മഴ മുതലായ കാലങ്ങളിൽ ദേഹികൾ ആ ആ സമയത്തിന് യോജിച്ച ഉപായം സ്വീകരിക്കണം।

Verse 37

दुःखमेव न संदेहो न जानन्ति ह्यपण्डिताः स्वर्गे ऽप्येवं मुनिश्रेष्ठा ह्य् अविशुद्धक्षयादिभिः

സംശയമില്ല—ദുഃഖമേ ദുഃഖം; അപണ്ഡിതർ ഇത് അറിയുന്നില്ല. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, സ്വർഗ്ഗത്തിലും അങ്ങനെ തന്നേ—അശുദ്ധിയും പുണ്യക്ഷയവും മുതലായ കാരണങ്ങളാൽ.

Verse 38

रोगैर् नानाविधैर् ग्रस्ता रागद्वेषभयादिभिः छिन्नमूलतरुर्यद्वद् अवशः पतति क्षितौ

നാനാവിധ രോഗങ്ങളാലും രാഗ-ദ്വേഷ-ഭയം മുതലായവയാലും ഗ്രസ്തനായ ബന്ധിത ജീവൻ അസഹായമായി ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നു—വേരറുത്ത വൃക്ഷം നിലത്തേക്ക് പതിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 39

पुण्यवृक्षक्षयात्तद्वद् गां पतन्ति दिवौकसः दुःखाभिलाषनिष्ठानां दुःखभोगादिसंपदाम्

പുണ്യവൃക്ഷം ക്ഷയിച്ചാൽ, അതുപോലെ സ്വർഗ്ഗവാസികളും ഭൂമിയിലേക്കു പതിക്കുന്നു. ദുഃഖത്തെ തന്നെ ആഗ്രഹിച്ച് അതിൽ നിഷ്ഠരായവരുടെ ‘സമ്പത്ത്’ എന്നു പറയുന്നത് ദുഃഖഭോഗവും അതിന്റെ ഫലങ്ങളും മാത്രമാണ്.

Verse 40

अस्मात्तु पततां दुःखं कष्टं स्वर्गाद्दिवौकसाम् नरके दुःखमेवात्र नरकाणां निषेवणात्

ഈ സ്വർഗ്ഗസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് പതിക്കുന്നവർക്ക് ദുഃഖം അത്യന്തം കഠിനമാണ്; സ്വർഗ്ഗവാസികൾ താഴേക്ക് ഇറങ്ങുമ്പോൾ വേദന തീക്ഷ്ണമാകും. നരകത്തിൽ ഇവിടെ ദുഃഖം മാത്രമേ അനുഭവപ്പെടൂ, കാരണം നരകലോകങ്ങളിൽ വാസം സ്വകർമഫലത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 41

विहिताकरणाच्चैव वर्णिनां मुनिपुङ्गवाः

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! വിധിക്കപ്പെട്ട കര്‍മ്മങ്ങള്‍ അനുഷ്ഠിക്കാതിരുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ വര്‍ണജനങ്ങള്‍ പതനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അതിനാൽ പാശബന്ധം ദൃഢമാകുന്നു, അത് പശു (ജീവൻ) പതി—ഭഗവാൻ ശിവൻ—വഴി തിരിയുന്നതിനെ തടയുന്നു.

Verse 42

यथा मृगो मृत्युभयस्य भीत उच्छिन्नवासो न लभेत निद्राम् एवं यतिर्ध्यानपरो महात्मा संसारभीतो न लभेत निद्राम्

മരണഭയത്തിൽ വിറയ്ക്കുന്ന, ആശ്രയം നഷ്ടപ്പെട്ട മാൻ നിദ്ര ലഭിക്കാത്തതുപോലെ—സംസാരഭയത്തിൽ വിറച്ച് ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായ മഹാത്മ യതിയും നിദ്ര ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 43

कीटपक्षिमृगाणां च पशूनां गजवाजिनाम् दृष्टम् एवासुखं तस्मात् त्यजतः सुखमुत्तमम्

കീടങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മാൻ മുതലായ ജീവികളിലും—ആനയും കുതിരയും പോലുള്ളവയിലും പോലും—വിഷയസുഖത്തിന്റെ അവസാനം ദുഃഖമാണെന്ന് വ്യക്തമായി കാണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ആ ഭോഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവന് ഉത്തമസുഖം ഉദിക്കുന്നു—പാശത്തിൽ നിന്ന് പശു (ജീവൻ)യെ തിരിച്ചു പതി, ഭഗവാൻ ശിവൻ, എന്ന ദിശയിലേക്ക് നയിക്കുമ്പോൾ.

Verse 44

वैमानिकानामप्येवं दुःखं कल्पाधिकारिणाम् स्थानाभिमानिनां चैव मन्वादीनां च सुव्रताः

ഹേ സുവ്രതന്മാരേ, ഇങ്ങനെ വൈമാനികർക്കും ദുഃഖം ഉണ്ടാകുന്നു; കല്പാധികാരികൾക്കും സ്ഥാനാഭിമാനികൾക്കും മനു മുതലായവർക്കും. കല്പപരിവർത്തനത്തിൽ എല്ലാ പദവിയും ശോകബന്ധനമാണ്.

Verse 45

देवानां चैव दैत्यानाम् अन्योन्यविजिगीषया दुःखमेव नृपाणां च राक्षसानां जगत्त्रये

ദേവന്മാരുടെയും ദൈത്യന്മാരുടെയും പരസ്പര ജയലാലസയാൽ, രാജാക്കന്മാരിലും രാക്ഷസന്മാരിലും കൂടി—ത്രിലോകത്തും ദുഃഖം മാത്രമേ വ്യാപിക്കൂ.

Verse 46

श्रमार्थमाश्रमश्चापि वर्णानां परमार्थतः आश्रमैर्न च देवैश् च यज्ञैः सांख्यैर्व्रतैस् तथा

ആശ്രമങ്ങളും വർണങ്ങളും പരമാർത്ഥത്തിൽ ശാസ്ത്രീയമായ പരിശ്രമസാധനയ്ക്കായി സ്ഥാപിതമാണ്. എന്നാൽ ആശ്രമാചരണം മാത്രം, ദേവപൂജ, യജ്ഞങ്ങൾ, സാംഖ്യവിചാരം, വ്രതങ്ങൾ മാത്രം—പതി ശിവനിലേക്കുള്ള നേരിട്ടുള്ള തിരിവില്ലെങ്കിൽ—പരമതത്ത്വം ലഭ്യമാകില്ല.

Verse 47

उग्रैस्तपोभिर् विविधैर् दानैर्नानाविधैरपि न लभन्ते तथात्मानं लभन्ते ज्ञानिनः स्वयम्

വിവിധ ഉഗ്രതപസ്സുകളാലും നാനാവിധ ദാനങ്ങളാലും ആത്മാവ് അങ്ങനെ നേരിട്ട് ലഭ്യമാകില്ല; എന്നാൽ ജ്ഞാനികൾ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ തന്നെ സ്വയം ആത്മസാക്ഷാത്കാരം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 48

पाशुपतव्रत अस् एस्चपे फ़्रोम् संसार तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चरेत्पाशुपतव्रतम् भस्मशायी भवेन्नित्यं व्रते पाशुपते बुधः

പാശുപതവ്രതം സംസാരത്തിൽ നിന്നുള്ള മോചനോപായമാണ്; അതിനാൽ സർവ്വശ്രമത്തോടെയും പാശുപതവ്രതം ആചരിക്കണം. പാശുപതവ്രതത്തിൽ ബുദ്ധിമാൻ സാധകൻ നിത്യം ഭസ്മശായിയായിരിക്കട്ടെ—ഭസ്മത്തെ ആശ്രയമാക്കി പാശമുക്തിക്കായി പതി ശിവന്റെ പ്രസാദം പ്രാപിക്കട്ടെ.

Verse 49

पञ्चार्थज्ञानसम्पन्नः शिवतत्त्वे समाहितः कैवल्यकरणं योगविधिकर्मच्छिदं बुधः

പഞ്ചാർത്ഥജ്ഞാനസമ്പന്നനും ശിവതത്ത്വത്തിൽ സമാഹിതനുമായ ബുദ്ധിമാൻ യോഗവിധിയാൽ കർമ്മബന്ധം ഛേദിച്ച് കൈവല്യം (പരമ മോക്ഷം) പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 50

पञ्चार्थयोगसम्पन्नो दुःखान्तं व्रजते सुधीः परया विद्यया वेद्यं विदन्त्यपरया न हि

പഞ്ചാർത്ഥയോഗസമ്പന്നനായ സുദീ ദുഃഖാന്തം പ്രാപിക്കുന്നു। കാരണം ജ്ഞേയൻ (പരമ പതി ശിവൻ) പരാവിദ്യയാൽ മാത്രമേ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയപ്പെടൂ; അപരാവിദ്യയാൽ അല്ല।

Verse 51

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा तथा अपरा तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेदो द्विजोत्तमाः

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! അറിയേണ്ട വിദ്യകൾ രണ്ടാണ്—പരാ, അപരാ. അവയിൽ അപരാവിദ്യയിൽ ഋഗ്വേദവും യജുര്‍വേദവും (ബന്ധപ്പെട്ട വൈദിക ശാസ്ത്രങ്ങളും) ഉൾപ്പെടുന്നു।

Verse 52

सामवेदस्तथाथर्वो वेदः सर्वार्थसाधकः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च

സാമവേദവും അതർവവേദവും—ഈ വേദങ്ങൾ എല്ലാ ധർമ്മാർത്ഥസിദ്ധിക്കും സഹായകമാണ്. കൂടാതെ വേദാംഗങ്ങൾ: ശിക്ഷ, കല്പ, വ്യാകരണം, നിരുക്തം, ഛന്ദസ്।

Verse 53

ज्योतिषं चापरा विद्या पराक्षरमिति स्थितम् तददृश्यं तदग्राह्यम् अगोत्रं तदवर्णकम्

ജ്യോതിഷവും അപരാവിദ്യയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ പരാക്ഷരം (പരമ അക്ഷരം) അതിനപ്പുറം നിലകൊള്ളുന്നു। ആ തത്ത്വം അദൃശ്യവും അഗ്രാഹ്യവും; അതിന് ഗോത്രമില്ല, വർണ്ണനാതീതം।

Verse 54

तदचक्षुस्तदश्रोत्रं तदपाणि अपादकम् तदजातमभूतं च तदशब्दं द्विजोत्तमाः

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ, ആ പരമപതി ശിവൻ കണ്ണുകളില്ലാത്തവൻ, ചെവികളില്ലാത്തവൻ; കൈകളും കാലുകളും ഇല്ലാത്തവൻ; അജൻ, വികാരജന്യനല്ല; ശബ്ദാതീതൻ—എല്ലാ ഇന്ദ്രിയലക്ഷണങ്ങൾക്കും അതീതൻ।

Verse 55

अस्पर्शं तदरूपं च रसगन्धविवर्जितम् अव्ययं चाप्रतिष्ठं च तन्नित्यं सर्वगं विभुम्

അവൻ സ്പർശാതീതനും രൂപാതീതനും; രുചിയും ഗന്ധവും ഇല്ലാത്തവൻ; അവ്യയൻ, യാതൊരു ആശ്രയത്തിലും സ്ഥാപിതനല്ല; നിത്യൻ, സർവ്വവ്യാപി, വിഭു—പരമപതി ശിവൻ।

Verse 56

महान्तं तद् बृहन्तं च तदजं चिन्मयं द्विजाः अप्राणममनस्कं च तदस्निग्धमलोहितम्

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, അത് മഹത്തും വിശാലവും; അജൻ, ചിന്മയസ്വരൂപം. അത് പ്രാണരഹിതവും മനസ്സില്ലാത്തതും; ആസക്തിരഹിതവും അലോഹിതം—രാഗരക്തതയും ഭൗതിക വർണ്ണവും ഇല്ലാത്തത്।

Verse 57

अप्रमेयं तदस्थूलम् अदीर्घं तदनुल्बणम् अह्रस्वं तदपारं च तदानन्दं तदच्युतम्

അവൻ അപ്രമേയൻ—സ്ഥൂലനല്ല, ദീർഘനല്ല; അതിശയവുമല്ല, ഹീനവുമല്ല; ഹ്രസ്വവുമല്ല, പരിധിയുമല്ല. അവൻ ആനന്ദസ്വരൂപൻ, അച്യുതൻ—അവിനാശി, അചലൻ।

Verse 58

अनपावृतमद्वैतं तदनन्तमगोचरम् असंवृतं तदात्मैकं परा विद्या न चान्यथा

ആ സത്യം അനാവൃതവും അദ്വൈതവും; അനന്തവും ഇന്ദ്രിയഗോചരാതീതവും; അസംവൃതം, ആത്മാവിനോടൊന്നായതു—ഇതുതന്നെ പരാവിദ്യ, മറ്റൊന്നുമല്ല।

Verse 59

परापरेति कथिते नैवेह परमार्थतः अहमेव जगत्सर्वं मय्येव सकलं जगत्

ഇവിടെ ‘പര’ ‘അപര’ എന്നു പറയുന്നതിൽ, പരമാർത്ഥസത്യത്തിൽ യാതൊരു ഭേദവും ഇല്ല. ഈ സർവ്വ ജഗത്തും ഞാനേ; ഈ മുഴുവൻ വിശ്വവും എന്നിൽ തന്നെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്।

Verse 60

मत्त उत्पद्यते तिष्ठन् मयि मय्येव लीयते मत्तो नान्यदितीक्षेत मनोवाक्पाणिभिस् तथा

എന്നിൽ നിന്നാണ് ജഗത്ത് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; എന്നിൽ തന്നെയാണ് നിലകൊണ്ട് പോഷിക്കപ്പെടുന്നത്; എന്നിൽ തന്നെയാണ് ലയിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് മനസ്സാലും വാക്കാലും കൈകളുടെ കര്‍മ്മങ്ങളാലും എന്നെക്കൂടാതെ മറ്റൊരു സത്യത്തെ അംഗീകരിക്കരുത്।

Verse 61

सर्वमात्मनि संपश्येत् सच्चासच्च समाहितः सर्वं ह्यात्मनि संपश्यन् न बाह्ये कुरुते मनः

സമാഹിതചിത്തനായി साधകൻ ആത്മാവിൽ തന്നെയെല്ലാം കാണണം—സത്‌യും അസത്‌യും. ആത്മാവിൽ എല്ലാം കാണുന്നവന്റെ മനസ് പുറംവിഷയങ്ങളിലേക്കു ഓടുകയില്ല।

Verse 62

४ स्ततेस् ओफ़् मिन्द् अधोदृष्ट्या वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरितिष्ठति हृदयं तद्विजानीयाद् विश्वस्यायतनं महत्

ദൃഷ്ടി താഴോട്ടു നിശ്ചലമാക്കി, നാഭിയിൽ നിന്ന് ഒരു വിതസ്തി മുകളിലായി നിലകൊള്ളുന്ന ഹൃദയത്തെ അറിയണം. അതേ ഹൃദയം വിശ്വത്തിന്റെ മഹാ ആധാരധാമം; വിക്ഷേപത്തിന്റെ പാശം ശമിക്കുമ്പോൾ പശുവിൽ പതി—ശിവൻ—അനുഭവപ്പെടുന്നു।

Verse 63

हृदयस्यास्य मध्ये तु पुण्डरीकमवस्थितम् धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

ഈ ഹൃദയത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ പുണ്ഡരീകമായ ഒരു താമര നിലകൊള്ളുന്നു. അത് ധർമ്മകന്ദത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ചതും, അതിന്റെ ജ്ഞാനനാളം അത്യന്തം ശോഭയോടെ പ്രകാശിക്കുന്നതുമാണ്।

Verse 64

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् छिद्राणि च दिशो यस्य प्राणाद्याश् च प्रतिष्ठिताः

ഐശ്വര്യത്തിന്റെ ശ്വേത അഷ്ടദള പദ്മം; അതിന്റെ പരമ കർണിക വൈരാഗ്യം. അതിന്റെ രന്ധ്രങ്ങൾ ദിക്കുകൾ; അതിൽ പ്രാണാദി വായുപ്രവാഹങ്ങൾ ദൃഢമായി പ്രതിഷ്ഠിതം.

Verse 65

प्राणाद्यैश्चैव संयुक्तः पश्यते बहुधा क्रमात् दशप्राणवहा नाड्यः प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

പ്രാണാദികളോടു സംയുക്തനായ യോഗി ക്രമമായി പലവിധത്തിൽ ദർശിക്കുന്നു. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠരേ, ഓരോ സ്ഥാനത്തും ദശപ്രാണം വഹിക്കുന്ന നാഡികൾ ഉണ്ട്.

Verse 66

द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः सम्परिकीर्तिताः नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात् कण्ठे स्वप्नं समादिशेत्

നാഡികൾ എഴുപത്തിരണ്ടായിരം എന്നു പ്രസിദ്ധം. ജാഗ്രത് അവസ്ഥ കണ്ണുകളിൽ വസിക്കുന്നു എന്നു അറിയുക; സ്വപ്നാവസ്ഥ കണ്ഠത്തിൽ വസിക്കുന്നു എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു.

Verse 67

सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम् जाग्रे ब्रह्मा च विष्णुश् च स्वप्ने चैव यथाक्रमात्

സുഷുപ്തി ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു; തുരീയം മൂർദ്ധനിയിൽ (ശിരോഭാഗത്ത്) സ്ഥാപിതം. ജാഗ്രത്തിൽ ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും; സ്വപ്നത്തിലും യഥാക്രമം അവരുടെ പ്രവർത്തനാനുസാരം.

Verse 68

ईश्वरस्तु सुषुप्ते तु तुरीये च महेश्वरः वदन्त्य् एवम् अथान्ये ऽपि समस्तकरणैः पुमान्

സുഷുപ്തിയിൽ അവനെ ‘ഈശ്വരൻ’ എന്നു പറയുന്നു; തുരീയത്തിൽ ‘മഹേശ്വരൻ’ എന്നു. ചിലർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു; മറ്റുള്ളവർ, സമസ്തകരണങ്ങളോടുകൂടിയ പുരുഷൻ സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നും പറയുന്നു.

Verse 69

वर्तमानस्तदा तस्य जाग्रदित्यभिधीयते मनोबुद्धिर् अहङ्कारं चित्तं चेति चतुष्टयम्

ദേഹധാരി ജീവൻ നിലവിലെ ബാഹ്യാവസ്ഥയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ ആ അവസ്ഥയെ ‘ജാഗ്രത്’ എന്നു പറയുന്നു. അതിൽ അന്തഃകരണചതുഷ്ടയം—മനസ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ചിത്തം—പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 70

यदा व्यवस्थितस्त्वेतैः स्वप्न इत्यभिधीयते करणानि विलीनानि यदा स्वात्मनि सुव्रताः

ഈ (അന്തഃകരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ) മൂലം ഒരാൾ ‘സ്വപ്ന’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന നിലയിൽ സ്ഥാപിതനാകുമ്പോൾ—ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സ്വാത്മാവിൽ ലയിക്കുമ്പോൾ—ഹേ സുവ്രതാ, ആ അവസ്ഥയെ ‘സ്വപ്ന’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 71

सुषुप्तः करणैर्भिन्नस् तुरीयः परिकीर्त्यते परस्तुरीयातीतो ऽसौ शिवः परमकारणम्

ജീവൻ ഗാഢനിദ്രയിൽ ഇരുന്നു കരണമുകളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാകുമ്പോൾ ആ നിലയെ ‘തുരീയ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ തുരീയത്തെയും അതീതമായി, സർവ്വാവസ്ഥകൾക്കും അപ്പുറം പരമകാരണം ശിവനാണ്.

Verse 72

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश् च तुरीयं चाधिभौतिकम् आध्यात्मिकं च विप्रेन्द्राश् चाधिदैविकमुच्यते

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, ജാഗ്രത്, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി, തുരീയ—ഇവ അധിഭൗതികമായി ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ ആധ്യാത്മികവും ആധിദൈവികവും (ഈ ത്രിവിധ യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ) രീതികളായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 73

तत्सर्वमहम् एवेति वेदितव्यं विजानता बुद्धीन्द्रियाणि विप्रेन्द्रास् तथा कर्मेन्द्रियाणि च

യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുന്നവൻ ഇങ്ങനെ അറിയണം—‘അത് എല്ലാം ഞാൻ തന്നെയാണ്’. ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും കർമേന്ദ്രിയങ്ങളും (അതിൽ തന്നെയടങ്ങുന്നു).

Verse 74

मनोबुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तं चेति चतुष्टयम् अध्यात्मं पृथगेवेदं चतुर्दशविधं स्मृतम्

മനം, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ചിത്തം—ഈ ചതുഷ്ടയമാണ് പ്രത്യേകം ‘അധ്യാത്മം’ എന്നു ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നത്; വിശകലനത്തിൽ അത് പതിനാലു വിധമെന്നു സ്മൃതമാണ്.

Verse 75

द्रष्टव्यं चैव श्रोतव्यं घ्रातव्यं च यथाक्रमम् रसितव्यं मुनिश्रेष्ठाः स्पर्शितव्यं तथैव च

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠരേ, ക്രമമായി ദർശനം, ശ്രവണം, ഘ്രാണം; അതുപോലെ രുചിക്കൽയും സ്പർശിക്കൽയും—ഈ ഇന്ദ്രിയപ്രവർത്തനങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം ശാസിക്കണം, അപ്പോൾ ശൈവമാർഗ്ഗത്തിൽ അവ പാശമല്ല, ഉപകരണമാകും.

Verse 76

मन्तव्यं चैव बोद्धव्यम् अहंकर्तव्यमेव च तथा चेतयितव्यं च वक्तव्यं मुनिपुङ्गवाः

ഹേ മുനിപുങ്ഗവരേ, ചിന്തിക്കണം, യഥാർത്ഥമായി ബോധിക്കണം, യുക്തമായ കര്‍ത്തവ്യം അനുഷ്ഠിക്കണം, ചൈതന്യം ജാഗ്രതയോടെ നിലനിർത്തണം, പിന്നെ വാക്ക് ഉച്ചരിക്കണം—ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ പശുജീവൻ പതി-ശിവനിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.

Verse 77

आदातव्यं च गन्तव्यं विसर्गायितमेव च आनन्दितव्यमित्येते ह्य् अधिभूतमनुक्रमात्

അധിഭൂതത്തിന്റെ ക്രമത്തിൽ—ഗ്രഹിക്കൽ, ഗമിക്കൽ, വിസർജനം/ത്യാഗം, ഒടുവിൽ ആനന്ദിക്കൽ—ഇവയെയാണ് അനുക്രമമായി ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.

Verse 78

आदित्यो ऽपि दिशश्चैव पृथिवी वरुणस् तथा वायुश्चन्द्रस् तथा ब्रह्मा रुद्रः क्षेत्रज्ञ एव च

അവൻ ആദിത്യനും, ദിക്കുകളും; പൃഥിവി, വരുണൻ; വായു, ചന്ദ്രൻ; ബ്രഹ്മാ, രുദ്രൻ—അവൻ തന്നെയാണ് ക്ഷേത്രജ്ഞൻ, എല്ലാ ജീവികളിലും ഉള്ള ക്ഷേത്രത്തെ അറിയുന്ന അന്തർവാസി. ഇങ്ങനെ ഏക പതി-ശിവൻ സർവ്വത്ര അന്തരാത്മയായി വ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 79

अग्निरिन्द्रस् तथा विष्णुर् मित्रो देवः प्रजापतिः आधिदैविकमेवं हि चतुर्दशविधं क्रमात्

അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, വിഷ്ണു, മിത്രൻ, ദേവൻ, പ്രജാപതി—ഇങ്ങനെ ക്രമമായി ആധിദൈവിക അധിഷ്ഠാനം പതിനാലുവിധമായി ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ശൈവദർശനത്തിൽ ഇവ മായയ്ക്കുള്ളിലെ പ്രവർത്തക അധിപതികൾ; എന്നാൽ പതി ശിവൻ എല്ലാഗണനകൾക്കും അതീതനായ പരമേശ്വരൻ।

Verse 80

राज्ञी सुदर्शना चैव जिता सौम्या यथाक्रमम् मोघा रुद्रामृता सत्या मध्यमा च द्विजोत्तमाः

ഹേ ദ്വിജോത്തമരേ, ക്രമമായി അവന്റെ/അവളുടെ ഈ വിശേഷണങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു—രാജ്ഞീ, സുദർശനാ, ജിതാ, സൗമ്യാ, മോഘാ, രുദ്രാമൃതാ, അമൃതാ, സത്യാ, മധ്യമാ. ഇവ ശിവശക്തിയുടെ പാവന നാമങ്ങൾ; ഭക്തന്റെ പാശങ്ങൾ അഴിക്കുന്നവ।

Verse 81

नाडी राशिशुका चैव असुरा चैव कृत्तिका भास्वती नाडयश्चैताश् चतुर्दशनिबन्धनाः

നാഡീ, രാശിശുകാ, അസുരാ, കൃത്തികാ, ഭാസ്വതീ—ഈ നാഡികൾ പതിനാലു ‘നിബന്ധനങ്ങൾ’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; ഇവ ബ്രഹ്മാണ്ഡക്രമം നിയന്ത്രിക്കുന്നു।

Verse 82

वायवो नाडिमध्यस्था वाहकाश् च चतुर्दश प्राणो व्यानस्त्वपानश् च उदानश् च समानकः

നാഡികളുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ പ്രാണവായുക്കൾ വസിക്കുന്നു; അവയെ പതിനാലു ‘വാഹകർ’ എന്നു പറയുന്നു—പ്രാണൻ, വ്യാനൻ, അപാനൻ, ഉദാനൻ, സമാനൻ।

Verse 83

वैरम्भश् च तथा मुख्यो ह्य् अन्तर्यामः प्रभञ्जनः कूर्मकश् च तथा श्येनः श्वेतः कृष्णस् तथानिलः

അവൻ വൈരമ്പനും മുഖ്യനും; അവൻ അന്തര്യാമി, പ്രഭഞ്ജനൻ—പ്രചണ്ഡവായു. അവൻ കൂർമകനും ശ്യേനനും; അവൻ ശ്വേതനും കൃഷ്ണനും, അതുപോലെ അനിലൻ—സ്വയം പ്രാണവായു. ഇങ്ങനെ പതി ശിവൻ പ്രാണ-വായുരൂപമായി അകത്ത് വ്യാപിച്ച് പശു (ബന്ധിത ജീവൻ)യെ നിയന്ത്രിക്കുകയും തന്റെ ഐശ്വര്യശക്തിയാൽ പാശങ്ങൾ ശിഥിലമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 84

नाग इत्येव कथिता वायवश् च चतुर्दश यश्चक्षुःष्वथ द्रष्टव्ये तथादित्ये च सुव्रताः

അവരെയാണ് ‘നാഗങ്ങൾ’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നത്; ‘വായവങ്ങൾ’ പതിനാലെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. കണ്ണുകളുടെയും ദർശനക്രിയയുടെയും അധിഷ്ഠാതാക്കളും, ആദിത്യ-തത്ത്വവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവരും—എല്ലാവരും പുണ്യവ്രതത്തിൽ സ്ഥിരരാണ്.

Verse 85

नाड्यां प्राणे च विज्ञाने त्व् आनन्दे च यथाक्रमम् हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे परः

നാഡികളിൽ, പ്രാണത്തിൽ, വിജ്ഞാനത്തിൽ, പിന്നെ ആനന്ദത്തിൽ—ക്രമമായി—ഹൃദയാകാശത്തിൽ ഉള്ള പരമൻ, ഈ സമസ്ത അന്തർഅനുഭവത്തിനുള്ളിൽ അന്തര്യാമിയായി വസിക്കുന്നു.

Verse 86

आत्मा एकश् च चरति तमुपासीत मां प्रभुम् अजरं तमनन्तं च अशोकममृतं ध्रुवम्

ആത്മാവ് ഒരുവനായി എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് എന്നെ—പ്രഭു (പതി)യെ—ഉപാസിക്കുവിൻ: അജരൻ, അനന്തൻ, അശോകൻ, അമൃതൻ, ധ്രുവൻ.

Verse 87

चतुर्दशविधेष्वेव संचरत्येक एव सः लीयन्ते तानि तत्रैव यदन्यं नास्ति वै द्विजाः

പതിനാലുവിധ പ്രകടനങ്ങളിലുമവൻ ഒരുവനേ (പരമ പതി) സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവയെല്ലാം അവനിലേക്കുതന്നെ ലയിക്കുന്നു, ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, അവനൊഴികെ മറ്റൊന്നുമില്ല.

Verse 88

एक एव हि सर्वज्ञः सर्वेशस्त्वेक एव सः एष सर्वाधिपो देवस् त्व् अन्तर्यामी महाद्युतिः

അവൻ ഒരുവനേ സർവ്വജ്ഞൻ; അവൻ ഒരുവനേ സർവ്വേശ്വരൻ. ഈ മഹാദ്യുതിയുള്ള ദേവൻ തന്നെയാണ് സർവ്വാധിപൻ—സകല ജീവികളിലും അന്തര്യാമിയായി വസിക്കുന്നവൻ.

Verse 89

उपास्यमानः सर्वस्य सर्वसौख्यः सनातनः उपास्यति न चैवेह सर्वसौख्यं द्विजोत्तमाः

സനാതനനായ ശിവൻ—സകലാനന്ദത്തിന്റെ പൂർണ്ണതയും പതി—എല്ലാവരും ഉപാസിക്കുമ്പോൾ കൃപാരൂപമായ അനുഗ്രഹം നൽകുന്നു; എന്നാൽ ഹേ ദ്വിജോത്തമരേ, അവന്റെ മോക്ഷദായക കൃപയില്ലാതെ ഈ ലോകത്തിൽ അഖണ്ഡ സർവ്വസൗഖ്യം ലഭ്യമല്ല।

Verse 90

उपास्यमानो वेदैश् च शास्त्रैर्नानाविधैरपि न वैष वेदशास्त्राणि सर्वज्ञो यास्यति प्रभुः

വേദങ്ങളാലും നാനാവിധ ശാസ്ത്രങ്ങളാലും ഉപാസിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, സർവ്വജ്ഞനായ പ്രഭു വെറും വേദ-ശാസ്ത്ര പാണ്ഡിത്യത്തിലൂടെ മാത്രം ലഭ്യമാകുന്നില്ല।

Verse 91

अस्यैवान्नमिदं सर्वं न सो ऽन्नं भवति स्वयम् स्वात्मना रक्षितं चाद्याद् अन्नभूतं न कुत्रचित्

ഇതെല്ലാം അവനുടേതായ അന്നമാണ്; എന്നാൽ അവൻ സ്വയം ആരുടേയും ‘അന്നം’ ആകുന്നില്ല. തന്റെ ആത്മസ്വരൂപം കൊണ്ടു സംരക്ഷിതനായി, അന്നരൂപമായതിനെ അനുഭവിക്കുന്നു; എങ്കിലും എവിടെയും അവൻ ഭക്ഷ്യവസ്തുവാകുന്നില്ല।

Verse 92

सर्वत्र प्राणिनामन्नं प्राणिनां ग्रन्थिरस्म्यहम् प्रशास्ता नयनश्चैव पञ्चात्मा स विभागशः

“ഞാൻ എല്ലായിടത്തും ജീവികളുടെ അന്നമാണ്; ജീവികളിലെ ഗ്രന്ഥി—ബന്ധനബിന്ദുവും ഞാനേ. ഞാൻ അന്തര്യാമിയായ ശാസകനും ദർശനശക്തിയും ആകുന്നു. വിഭേദപ്രകടനത്തിൽ ആ പ്രഭു പഞ്ചാത്മസ്വരൂപനാണ്.”

Verse 93

अन्नमयो ऽसौ भूतात्मा चाद्यते ह्यन्नमुच्यते प्राणमयश्चेन्द्रियात्मा संकल्पात्मा मनोमयः

ഈ ദേഹധാരി ആത്മാവ് ‘അന്നമയൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; കാരണം അവൻ അന്നംകൊണ്ടുതന്നെ പോഷിക്കപ്പെടുന്നു, അന്നരൂപനെന്നുമാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. അവൻ ‘പ്രാണമയൻ’—ജീവശക്തിരൂപത്തിൽ; ‘ഇന്ദ്രിയാത്മാവ്’—ജ്ഞാന-കർമ്മശക്തിരൂപത്തിൽ; കൂടാതെ ‘മനോമയൻ’—സങ്കൽപസ്വഭാവമുള്ള അന്തരാത്മരൂപത്തിൽ.

Verse 94

कालात्मा सोम एवेह विज्ञानमय उच्यते सदानन्दमयो भूत्वा महेशः परमेश्वरः

ഇവിടെ കാലാത്മാവായ സോമൻ വിജ്ഞാനമയൻ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു. സദാനന്ദമയനായി മഹേശൻ, പരമേശ്വരനായി വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 95

सो ऽहम् एवं जगत्सर्वं मय्येव सकलं स्थितम् परतन्त्रं स्वतन्त्रे ऽपि तदभावाद्विचारतः

“ഞാനാണ് ആ പരമേശ്വരൻ; ഈ സർവ്വജഗത്തും എന്നിലേകിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു. സ്വതന്ത്രമെന്നു തോന്നിയാലും, വിവേചനത്തിൽ അത് പരതന്ത്രം തന്നെ—എന്നില്ലാതെ അതിന് സത്തയില്ല.”

Verse 96

एकत्वमपि नास्त्येव द्वैतं तत्र कुतस्त्वहो एवं नास्त्यथ मर्त्यं च कुतो ऽमृतमजोद्भवः

ആ പരമ ശിവതത്ത്വത്തിൽ ‘ഏകത്വം’ പോലും സ്ഥാപിതമല്ല; പിന്നെ അവിടെ ദ്വൈതം എവിടെ നിന്ന്? ഇങ്ങനെ ഭേദങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ ‘മർത്ത്യം’ എന്ത്; ‘അമൃതം’ എങ്ങനെ, ഹേ അജോദ്ഭവ (ബ്രഹ്മാ)!

Verse 97

अज्ञान = सोउर्चे ओफ़् संसार नान्तःप्रज्ञो बहिःप्रज्ञो न चोभयगतस् तथा न प्रज्ञानघनस्त्वेवं न प्राज्ञो ज्ञानपूर्वकः

അജ്ഞാനമാണ് സംസാരത്തിലേക്ക് ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന പ്രവാഹം. അതിൽ ബന്ധിതനായ പശു അന്തഃപ്രജ്ഞനുമല്ല, ബഹിഃപ്രജ്ഞനുമല്ല, ഇരട്ടത്തിലും സ്ഥാപിതനുമല്ല; അവന്റെ ബോധം ഘനവും സ്ഥിരവുമല്ല. അതിനാൽ സമ്യക് ജ്ഞാനം ആദ്യം ഉദയിക്കാതെ അവൻ പ്രാജ്ഞനല്ല; അതുതന്നെ മോക്ഷഹേതു.

Verse 98

विदितं नास्ति वेद्यं च निर्वाणं परमार्थतः निर्वाणं चैव कैवल्यं निःश्रेयसमनामयम्

പരമാർത്ഥത്തിൽ നിർവാണം മുൻകൂട്ടി അറിഞ്ഞതുമല്ല, പുതുതായി അറിയേണ്ട വസ്തുവുമല്ല. നിർവാണം തന്നെയാണ് കൈവല്യം—ദോഷരഹിതവും ദുഃഖരഹിതവും ആയ പരമശ്രേയസ് (നിഃശ്രേയസ).

Verse 99

अमृतं चाक्षरं ब्रह्म परमात्मा परापरम् निर्विकल्पं निराभासं ज्ञानं पर्यायवाचकम्

‘അമൃതം’, ‘അക്ഷരം’, ‘ബ്രഹ്മം’, ‘പരമാത്മാവ്’, ‘പരാപരം’, ‘നിർവികൽപം’, ‘നിരാഭാസം’—ഇവയെല്ലാം പതിയായ പരമേശ്വരനെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന ഏക ജ്ഞാനത്തിന്റെ പര്യായനാമങ്ങളാണ്।

Verse 100

प्रसन्नं च यदेकाग्रं तदा ज्ञानमिति स्मृतम् अज्ञानमितरत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

മനം പ്രസന്നവും ഏകാഗ്രവുമായിരിക്കുമ്പോൾ ആ അവസ്ഥയെ ‘ജ്ഞാനം’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. ഇതൊഴികെ എല്ലാം അജ്ഞാനമാണ്—ഇവിടെ കൂടുതൽ വിചാരം വേണ്ട।

Verse 101

इत्थं प्रसन्नं विज्ञानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् रागद्वेषानृतक्रोधं कामतृष्णादिभिः सदा

ഇങ്ങനെ ഗുരുസമ്പർക്കത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച പ്രസന്നവും നിർമ്മലവുമായ ‘വിജ്ഞാനം’ ധ്രുവമായി സ്ഥിരമാകുന്നു. എന്നാൽ പശുജീവൻ രാഗദ്വേഷം, അസത്യം, ക്രോധം, കാമം, തൃഷ്ണ മുതലായവകൊണ്ട് എപ്പോഴും കലങ്ങുന്നു; ഈ പാശങ്ങൾ മനസ്സിനെ നിത്യവും വലിച്ചിഴക്കുന്നു।

Verse 102

अपरामृष्टमद्यैव विज्ञेयं मुक्तिदं त्विदम् अज्ञानमलपूर्वत्वात् पुरुषो मलिनः स्मृतः

ശുദ്ധീകരണസംസ്കാര-സ്പർശമില്ലാത്ത മദ്യം എങ്ങനെ ത്യാജ്യമെന്നു അറിയപ്പെടുന്നുവോ, അതുപോലെ ഈ ഉപദേശം ‘മുക്തിദായകം’ എന്നു അറിയണം. കാരണം പുരുഷൻ ആദ്യം തന്നെ അജ്ഞാന-മലത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടതിനാൽ ‘മലിനൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 103

तत्क्षयाद्धि भवेन्मुक्तिर् नान्यथा जन्मकोटिभिः ज्ञानमेकं विना नास्ति पुण्यपापपरिक्षयः

ബന്ധനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന കർമത്തിന്റെ പൂർണ്ണക്ഷയത്തിലൂടെയേ മോക്ഷം ഉണ്ടാകൂ; മറ്റെങ്ങനെക്കും അല്ല—കോടി ജന്മങ്ങളിലൂടെയും അല്ല. ഏക ജ്ഞാനം കൂടാതെ പുണ്യപാപങ്ങളുടെ അന്തിമക്ഷയം സംഭവിക്കുകയില്ല।

Verse 104

ज्ञानम् एवाभ्यसेत् तस्मान् मुक्त्यर्थं ब्रह्मवित्तमाः ज्ञानाभ्यासाद्धि वै पुंसां बुद्धिर्भवति निर्मला

അതുകൊണ്ട് മോക്ഷാർത്ഥം ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ ജ്ഞാനമാത്രം അഭ്യസിക്കണം. ജ്ഞാനത്തിന്റെ നിരന്തര അഭ്യാസം കൊണ്ടു മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധി നിർമലവും കളങ്കരഹിതവും ആകുന്നു.

Verse 105

तस्मात्सदाभ्यसेज्ज्ञानं तन्निष्ठस्तत्परायणः ज्ञानेनैकेन तृप्तस्य त्यक्तसंगस्य योगिनः

അതുകൊണ്ട് സദാ മോക്ഷദായകമായ ജ്ഞാനം അഭ്യസിക്കണം; അതിൽ തന്നെ നിഷ്ഠയോടെ നിലകൊണ്ട് അതിനെ ഏകാശ്രയമായി സ്വീകരിക്കണം. ജ്ഞാനമാത്രത്തിൽ തൃപ്തനായി സകലാസക്തിയും ഉപേക്ഷിച്ച യോഗിക്ക് അതേ ജ്ഞാനം പാശബന്ധത്തിൽ നിന്നുള്ള വിമോചനത്തിനും പതി—പ്രഭു ശിവൻ—വഴിയുള്ള ദൃഢാഭിമുഖതയ്ക്കും പ്രത്യക്ഷസാധനമാകുന്നു.

Verse 106

कर्तव्यं नास्ति विप्रेन्द्रा अस्ति चेत्तत्त्वविन्न च इह लोके परे चापि कर्तव्यं नास्ति तस्य वै

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രന്മാരേ, തത്ത്വജ്ഞനു നിർബന്ധമായ കർത്തവ്യം ഒന്നും ശേഷിക്കുന്നില്ല. ഇഹലോകത്തിലായാലും പരലോകത്തിലായാലും, അവനു ‘ഇത് ചെയ്യേണ്ടതേ’ എന്ന ബദ്ധതയില്ല—ഇതുതന്നെ സത്യം.

Verse 107

जीवन्मुक्तो यतस् तस्माद् ब्रह्मवित् परमार्थतः ज्ञानाभ्यासरतो नित्यं ज्ञानतत्त्वार्थवित् स्वयम्

അതുകൊണ്ട് അവൻ ശരീരത്തിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോഴേ തന്നെ മുക്തൻ; പരമാർത്ഥത്തിൽ അവൻ ബ്രഹ്മവിദ്. അവൻ നിത്യമായി ജ്ഞാനാഭ്യാസത്തിൽ രതനായി, ജ്ഞാനതത്ത്വങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം സ്വയം അറിയുന്നവൻ.

Verse 108

कर्तव्याभ्यासमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति वर्णाश्रमाभिमानी यस् त्यक्तक्रोधो द्विजोत्तमाः

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ, ക്രോധം ഉപേക്ഷിച്ച് വർണാശ്രമധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരനായി നിൽക്കുന്നവൻ, കർത്തവ്യങ്ങളുടെ യാന്ത്രിക ആവർത്തനം വിട്ട് ജ്ഞാനമാത്രം പ്രാപിക്കുന്നു. ആ ജ്ഞാനത്താൽ ബന്ധിതനായ പശു പാശം അതിക്രമിച്ച് പതി—പ്രഭു ശിവൻ—വഴി നയിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 109

अन्यत्र रमते मूढः सो ऽज्ञानी नात्र संशयः संसारहेतुरज्ञानं संसारस्तनुसंग्रहः

ശിവനെ വിട്ട് മറ്റുള്ളതിൽ മോഹിച്ച് രമിക്കുന്ന മൂഢൻ നിസ്സംശയം അജ്ഞാനിയാണ്. അജ്ഞാനമാണ് സംസാരത്തിന്റെ കാരണം; സംസാരം എന്നത് ജീവൻ ദേഹം സ്വീകരിച്ച് ദേഹസംഗ്രഹം (വീണ്ടും വീണ്ടും ശരീരധാരണം) ചെയ്യുന്നതാണ്.

Verse 110

मोक्षहेतुस् तथा ज्ञानं मुक्तः स्वात्मन्यवस्थितः अज्ञाने सति विप्रेन्द्राः क्रोधाद्या नात्र संशयः

ജ്ഞാനമാണ് നിശ്ചയമായി മോക്ഷത്തിന്റെ കാരണം. മുക്തൻ തന്റെ സ്വാത്മയിൽ സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു. എന്നാൽ, ഹേ വിപ്രേന്ദ്രന്മാരേ, അജ്ഞാനം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ ക്രോധാദി വികാരങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 111

क्रोधो हर्षस् तथा लोभो मोहो दम्भो द्विजोत्तमाः धर्माधर्मौ हि तेषां च तद्वशात्तनुसंग्रहः

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ, ക്രോധം, ഹർഷം, ലോഭം, മോഹം, ദംഭം—അതുപോലെ ധർമ്മവും അധർമ്മവും—ഇവ ദേഹധാരികൾക്കുള്ളതാണ്; ഇവയുടെ അധീനതയാൽ തന്നെയാണ് ദേഹസംഗ്രഹം (ശരീരം സ്വീകരിച്ച് നിലനിർത്തൽ) നടക്കുന്നത്.

Verse 112

शरीरे सति वै क्लेशः सो ऽविद्यां संत्यजेद्बुधः अविद्यां विद्यया हित्वा स्थितस्यैव च योगिनः

ശരീരം ഉള്ളിടത്തോളം ക്ലേശം തീർച്ചയായും നിലനിൽക്കും; അതിനാൽ ബുദ്ധിമാൻ അവിദ്യയെ ഉപേക്ഷിക്കണം. വിദ്യയാൽ അവിദ്യയെ നീക്കി യോഗി തന്റെ സ്ഥിരസ്വരൂപത്തിൽ തന്നെ സ്ഥാപിതനാകുന്നു.

Verse 113

क्रोधाद्या नाशमायान्ति धर्माधर्मौ च वै द्विजाः तत्क्षयाच्च शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ക്രോധാദികൾ നശിക്കുന്നു; ധർമ്മവും അധർമ്മവും കൂടി ക്ഷയിക്കുന്നു. അവ ക്ഷയിച്ചാൽ ജീവൻ വീണ്ടും ശരീരത്തോടു ചേർന്നു ബന്ധപ്പെടുകയില്ല.

Verse 114

स एव मुक्तः संसाराद् दुःखत्रयविवर्जितः एवं ज्ञानं विना नास्ति ध्यानं ध्यातुर् द्विजर्षभाः

ത്രിവിധ ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായവനേ സത്യത്തിൽ സംസാരത്തിൽ നിന്നു മോചിതൻ. ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ധ്യാതാവിന് ധ്യാനം ഉണ്ടാകുകയില്ല.

Verse 115

ज्ञानं गुरोर्हि संपर्कान् न वाचा परमार्थतः चतुर्व्यूहमिति ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समभ्यसेत्

പരമാർത്ഥത്തിൽ ജ്ഞാനം ഗുരുവിന്റെ സന്നിധി-സമ്പർക്കത്തിലൂടെയാണ് ലഭിക്കുന്നത്; വെറും വാക്കുകളാൽ അല്ല. അതിനാൽ ചതുര്വ്യൂഹ തത്ത്വം അറിഞ്ഞ് ധ്യാതാവ് സ്ഥിരമായി ധ്യാനം അഭ്യസിക്കണം.

Verse 116

सहजागन्तुकं पापम् अस्थिवागुद्भवं तथा ज्ञानाग्निर्दहते क्षिप्रं शुष्केन्धनम् इवानलः

പാപം സഹജമായാലും ആഗന്തുകമായാലും, അസ്ഥിയിലും വാക്കിലും നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചതായാലും—ജ്ഞാനാഗ്നി അതിനെ വേഗത്തിൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; ഉണങ്ങിയ ഇന്ധനം അഗ്നി കത്തിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 117

ज्ञानात्परतरं नास्ति सर्वपापविनाशनम् अभ्यसेच्च सदा ज्ञानं सर्वसंगविवर्जितः

മോക്ഷദായകമായ ജ്ഞാനത്തേക്കാൾ ഉന്നതം ഒന്നുമില്ല; അത് സർവപാപനാശകമാണ്. അതിനാൽ എല്ലാ ആസക്തികളും വിട്ട് സദാ ഈ ജ്ഞാനം അഭ്യസിക്കണം.

Verse 118

ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविधैरपि

ജ്ഞാനിയുടെ എല്ലാ പാപങ്ങളും ക്ഷയിച്ചുപോകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അവൻ കളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നാലും പലവിധ പാപങ്ങളാൽ ലിപ്തനാകുകയില്ല.

Verse 119

इम्पोर्तन्चे ओफ़् ध्यान ज्ञानं यथा तथा ध्यानं तस्माद्ध्यानं समभ्यसेत् ध्यानं निर्विषयं प्रोक्तम् आदौ सविषयं तथा

ധ്യാനത്തിലൂടെ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം ഉദിക്കുന്നതുപോലെ, അതിനാൽ ധ്യാനം നിരന്തരം അഭ്യസിക്കണം. ധ്യാനത്തിന്റെ പരമാവസ്ഥ നിർവിഷയമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആദിയിൽ അത് സവിഷയമായി ആചരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 120

षट्प्रकारं समभ्यस्य चतुःषड्दशभिस् तथा तथा द्वादशधा चैव पुनः षोडशधा क्रमात्

ആറ് രീതിയിലുള്ള ആരാധന സമ്യകമായി അഭ്യസിച്ച ശേഷം, ഇരുപത്തിനാലു രീതികളിലും അതുപോലെ തന്നെ ആചരിക്കണം. അതുപോലെ പന്ത്രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളിലായി, പിന്നെ ക്രമമായി പതിനാറു വിഭാഗങ്ങളിലായും সাধന നടത്തണം.

Verse 121

द्विधाभ्यस्य च योगीन्द्रो मुच्यते नात्र संशयः शुद्धजांबूनदाकारं विधूमाङ्गारसन्निभम्

ഈ ദ്വിവിധ അഭ്യാസംകൊണ്ട് യോഗീന്ദ്രൻ മോചിതനാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അവൻ ലിംഗതത്ത്വത്തെ ശുദ്ധ ജാംബൂനദ സ്വർണ്ണസദൃശവും, പുകരഹിത അങ്കാരസമാനവും ആയ ദീപ്ത-സൂക്ഷ്മ-നിർമല രൂപത്തിൽ ദർശിക്കുന്നു.

Verse 122

पीतं रक्तं सितं विद्युत् कोटिकोटिसमप्रभम् अथवा ब्रह्मरन्ध्रस्थं चित्तं कृत्वा प्रयत्नतः

പ്രയത്നപൂർവം ചിത്തത്തെ അന്തർപ്രകാശത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം—പീതം, രക്തം അല്ലെങ്കിൽ ശ്വേതം—കോടിക്കോടി മിന്നലുകളുടെ സമപ്രഭയായി ദീപ്തമാകുന്നത്; അല്ലെങ്കിൽ ശിരസ്സിലെ ബ്രഹ്മരന്ധ്രത്തിൽ തന്നെ ചൈതന്യത്തെ സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 123

न सितं वासितं पीतं न स्मरेद् ब्रह्मविद् भवेत् अहिंसकः सत्यवादी अस्तेयी सर्वयत्नतः

ബ്രഹ്മവിദൻ മദകരമായതോ സുഗന്ധിതമോ ഉത്തേജകമോ ആയ പാനീയങ്ങളെ ആഗ്രഹിക്കരുത്; അവയെ ഓർക്കുകയും അരുത്—അങ്ങനെ അവൻ ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥാപിതനാകുന്നു. സർവ്വപ്രയത്നത്താൽ അഹിംസകൻ, സത്യവാദി, അസ്തേയി (മോഷണവിരതി) ആയിരിക്കണം.

Verse 124

परिग्रहविनिर्मुक्तो ब्रह्मचारी दृढव्रतः संतुष्टः शौचसम्पन्नः स्वाध्यायनिरतः सदा

പരിഗ്രഹാസക്തി വിട്ട്, ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ സ്ഥിരനും ദൃഢവ്രതനും ആയവൻ; സന്തുഷ്ടനും ശൗചസമ്പന്നനും ആയി, സദാ സ്വാധ്യായത്തിൽ നിരതനായവൻ—അവനേ ശിവമാർഗത്തിന് യോഗ്യനായ সাধകൻ।

Verse 125

मद्रक्तश्चाभ्यसेद्ध्यानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् न बुध्यति तथा ध्याता स्थाप्य चित्तं द्विजोत्तमाः

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! എന്നിൽ അനുരക്തനായവൻ മാത്രമേ ഗുരുസമ്പർക്കത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന സ്ഥിരധ്യാനം അഭ്യസിക്കേണ്ടത്; അല്ലെങ്കിൽ ധ്യാതാവ് ചിത്തം സ്ഥാപിച്ചാലും തത്ത്വം യഥാർത്ഥത്തിൽ ബോധ്യമാകില്ല।

Verse 126

न चाभिमन्यते योगी न पश्यति समन्ततः न घ्राति न शृणोत्येव लीनः स्वात्मनि यः स्वयम्

യോഗി അഹങ്കാരാഭിമാനം പുലർത്തുന്നില്ല; എല്ലാദിക്കിലും പുറത്തേക്ക് നോക്കുന്നില്ല; ഗന്ധം ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, കേൾക്കുന്നുമില്ല—സ്വയം തന്റെ ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ ലീനനായവൻ।

Verse 127

न च स्पर्शं विजानाति स वै समरसः स्मृतः पार्थिवे पटले ब्रह्मा वारितत्त्वे हरिः स्वयम्

അവൻ സ്പർശവും അറിയുന്നില്ല; അവനെയാണ് സമരസൻ—സമത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതൻ—എന്ന് സ്മരിക്കുന്നത്. പാർത്ഥിവ പടലത്തിൽ ബ്രഹ്മയും ജലതത്ത്വത്തിൽ സ്വയം ഹരിയും (വിഷ്ണു) അധിഷ്ഠാതാവാണ്।

Verse 128

वाह्नेये कालरुद्राख्यो वायुतत्त्वे महेश्वरः सुषिरे स शिवः साक्षात् क्रमादेवं विचिन्तयेत्

അഗ്നിതത്ത്വത്തിൽ അവൻ കാലരുദ്രനെന്നു, വായുതത്ത്വത്തിൽ മഹേശ്വരനെന്നു; അന്തരത്തിലെ സൂക്ഷ്മ സുഷിര-ആകാശത്തിൽ അവൻ തന്നെയാണ് സാക്ഷാത് ശിവൻ. ഇങ്ങനെ ക്രമമായി ധ്യാനിക്കണം।

Verse 129

क्षितौ शर्वः स्मृतो देवो ह्य् अपां भव इति स्मृतः रुद्र एव तथा वह्नौ उग्रो वायौ व्यवस्थितः

ഭൂമിയിൽ ദേവൻ ശർവനെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; ജലത്തിൽ ഭവനെന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. അഗ്നിയിൽ അവൻ തന്നെ രുദ്രൻ; വായുവിൽ ഉഗ്രനായി നിലകൊള്ളുന്നു॥

Verse 130

भीमः सुषिरनाके ऽसौ भास्करे मण्डले स्थितः ईशानः सोमबिम्बे च महादेव इति स्मृतः

സുഷിര-നാകത്തിൽ സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവൻ ‘ഭീമൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ചന്ദ്രബിംബത്തിൽ ‘ഈശാനൻ’ ആയി—അവൻ ‘മഹാദേവൻ’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു॥

Verse 131

पुंसां पशुपतिर्देवश् चाष्टधाहं व्यवस्थितः काठिन्यं यत्तनौ सर्वं पार्थिवं परिगीयते

ദേഹധാരികളായ ജീവികൾക്കായി ദേവൻ പശുപതി ഇവിടെ അഷ്ടധാ തത്ത്വരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതനാണ്. ദേഹത്തിലെ ഏതു കാഠിന്യവും എല്ലാം ‘പാർഥിവ’ തത്ത്വമെന്നു പാടപ്പെടുന്നു॥

Verse 132

आप्यं द्रवमिति प्रोक्तं वर्णाख्यो वह्निरुच्यते यत्संचरति तद्वायुः सुषिरं यद्द्विजोत्तमाः

ജലം ദ്രവത്വത്തിന്റെ തത്ത്വമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അഗ്നി വർണ്ണ-പ്രകാശകമെന്നു പറയുന്നു. സഞ്ചരിക്കുന്നതു വായു; ശൂന്യ/സുഷിരമായതു, ഹേ ദ്വിജോത്തമരേ, ആകാശം॥

Verse 133

तदाकाशं च विज्ञानं शब्दजं व्योमसंभवम् तथैव विप्रा विज्ञानं स्पर्शाख्यं वायुसंभवम्

അതുതന്നെ ആകാശം; ശബ്ദജന്യമായി വ്യോമത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന അതേ വിജ്ഞാനം. അതുപോലെ, ഹേ വിപ്രന്മാരേ, സ്പർശം എന്ന വിജ്ഞാനം വായുവിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നു॥

Verse 134

रूपं वाह्नेयमित्युक्तम् आप्यं रसमयं द्विजाः गन्धाख्यं पार्थिवं भूयश् चिन्तयेद्भास्करं क्रमात्

രൂപം അഗ്നിതത്ത്വത്തിന്റേതും, രസം ജലതത്ത്വത്തിന്റേതും, ഗന്ധം പാർത്ഥിവ (ഭൂ) തത്ത്വമെന്നുമാണ്. ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, പിന്നെ ക്രമമായി ഭാസ്കരനെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 135

नेत्रे च दक्षिणे वामे सोमं हृदि विभुं द्विजाः आजानु पृथिवीतत्त्वम् आनाभेर् वारिमण्डलम्

വലതും ഇടതും കണ്ണുകളിൽ സോമനെ സ്ഥാപിച്ച്, ഹൃദയത്തിൽ സർവ്വവ്യാപിയായ വിഭുവിനെ ധ്യാനിക്കണം. നാഭി മുതൽ മുട്ടുവരെ ഭൂതത്ത്വം, നാഭിപ്രദേശത്ത് ജലമണ്ഡലം ഭാവിക്കണം।

Verse 136

आकण्ठं वह्नितत्त्वं स्याल् ललाटान्तं द्विजोत्तमाः वायव्यं वै ललाटाद्यं व्योमाख्यं वा शिखाग्रकम्

കണ്ഠം വരെ അഗ്നിതത്ത്വം, ലലാടാന്തം വരെ വായുതത്ത്വം ധ്യാനിക്കണം. ശിഖാഗ്രത്തിൽ വ്യോമ (ആകാശ) തത്ത്വം സ്ഥാപിച്ച് ശിവാരാധന നടത്തണം।

Verse 137

हंसाख्यं च ततो ब्रह्म व्योम्नश्चोर्ध्वं ततः परम् व्योमाख्यो व्योममध्यस्थो ह्य् अयं प्राथमिकः स्मरेत्

വ്യോമത്തിനുമീതെ ഹംസനാമ ബ്രഹ്മം; അതിനുമപ്പുറം, ആകാശത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന വ്യോമനാമ ബ്രഹ്മം. ഇതാണ് പ്രാഥമികമായി സ്മരിക്കേണ്ട ധ്യാനം।

Verse 138

न जीवः प्रकृतिः सत्त्वं रजश्चाथ तमः पुनः महांस्तथाभिमानश् च तन्मात्राणीन्द्रियाणि च

ജീവനും അല്ല, പ്രകൃതിയും അല്ല, സത്ത്വ-രജസ്-തമസ് ഗുണങ്ങളും അല്ല; മഹത്തും അല്ല, അഹങ്കാരവും അല്ല, തന്മാത്രകളും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അല്ല—ഇവ പരമേശ്വരൻ അല്ല. ഇവ എല്ലാം പാശം (ബന്ധനം); പരമപതി ശിവൻ മാത്രം।

Verse 139

व्योमादीनि च भूतानि नैवेह परमार्थतः व्याप्य तिष्ठद्यतो विश्वं स्थाणुरित्यभिधीयते

ആകാശാദി ഭൂതങ്ങൾ ഇവിടെ പരമാർത്ഥത്തിൽ പരമസത്യമല്ല. സർവ്വവിശ്വവും വ്യാപിച്ചിട്ടും അചലമായി സ്ഥാപിതനായിരിക്കുന്നവൻ സ്ഥാണു—അചലപ്രഭു ശിവൻ, സർവ്വാധാര പതി—എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 140

उदेति सूर्यो भीतश् च पवते वात एव च द्योतते चन्द्रमा वह्निर् ज्वलत्यापो वहन्ति च

ഭയഭക്തിയാൽ സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നു, കാറ്റ് വീശുന്നു; ചന്ദ്രൻ ദ്യോതിക്കുന്നു, അഗ്നി ജ്വലിക്കുന്നു, ജലങ്ങൾ ഒഴുകുന്നു—ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ നിയതകർമ്മം പതി-പരമേശ്വരന്റെ അധീനത്തിൽ നിർവഹിക്കുന്നു.

Verse 141

दधाति भूमिराकाशम् अवकाशं ददाति च तदाज्ञया ततं सर्वं तस्माद्वै चिन्तयेद्द्विजाः

ഭൂമി ആകാശത്തെ ധരിക്കുന്നു; ജീവികൾക്ക് വസിക്കാനുള്ള അവകാശവും നൽകുന്നു; എങ്കിലും ഇതെല്ലാം അവന്റെ ആജ്ഞയാൽ മാത്രമേ വ്യാപിച്ചു ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളൂ. അതിനാൽ, ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ആ പരമ പതി ശിവനെ ധ്യാനിക്കുവിൻ.

Verse 142

तेनैवाधिष्ठितं तस्माद् एतत्सर्वं द्विजोत्तमाः सर्वरूपमयः शर्व इति मत्वा स्मरेद्भवम्

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ, ഇതെല്ലാം അവൻ തന്നെയാൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്. അതിനാൽ ശർവൻ സർവ്വരൂപമയൻ എന്നു മനസ്സിലാക്കി, ഭവൻ—ശിവനെ സ്മരിക്കുവിൻ; അവൻ അന്തര്യാമി പതി തന്നേ.

Verse 143

संसारविषतप्तानां ज्ञानध्यानामृतेन वै प्रतीकारः समाख्यातो नान्यथा द्विजसत्तमाः

ഹേ ദ്വിജസത്തമന്മാരേ, സംസാരവിഷത്തിൽ കത്തുന്ന ജീവികൾക്കുള്ള പ്രതികാരം ജ്ഞാനവും ധ്യാനവും എന്ന അമൃതം മാത്രമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇതല്ലാതെ മറ്റൊരു മാർഗമില്ല.

Verse 144

ज्ञानं धर्मोद्भवं साक्षाज् ज्ञानाद् वैराग्यसंभवः वैराग्यात्परमं ज्ञानं परमार्थप्रकाशकम्

ജ്ഞാനം സാക്ഷാൽ ധർമ്മത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു വൈരാഗ്യം ജനിക്കുന്നു. വൈരാഗ്യത്തിൽ നിന്നു പരമാർത്ഥത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന പരമജ്ഞാനം ലഭിക്കുന്നു—പാശങ്ങളെ ശിഥിലമാക്കി പശു (ബന്ധിത ജീവൻ)യെ പതി (ശിവൻ)യിലേക്കു നയിക്കുന്നു.

Verse 145

ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य योगसिद्धिर्द्विजोत्तमाः योगसिद्ध्या विमुक्तिः स्यात् सत्त्वनिष्ठस्य नान्यथा

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഉള്ളവന് യോഗസിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു. ആ യോഗസിദ്ധിയാൽ വിമുക്തി ഉണ്ടാകുന്നു—സത്ത്വനിഷ്ഠന്ക്കേ; മറ്റെങ്ങനെ അല്ല.

Verse 146

तमोविद्यापदच्छन्नं चित्रं यत्पदमव्ययम् सत्त्वशक्तिं समास्थाय शिवमभ्यर्चयेद्द्विजाः

തമസ്സിന്റെയും അവിദ്യയുടെയും നിലയാൽ മറഞ്ഞിരുന്നാലും ആ അവ്യയ പദം അത്ഭുതമായി തോന്നുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, സത്ത്വശക്തിയെ ആശ്രയിച്ച് ശിവനെ അഭ്യർചിക്കുവിൻ.

Verse 147

यः सत्त्वनिष्ठो मद्भक्तो मदर्चनपरायणः सर्वतो धर्मनिष्ठश् च सदोत्साही समाहितः

സത്ത്വനിഷ്ഠനായി, എന്റെ ഭക്തനായി, എന്റെ അർച്ചനയിൽ പരായണനായി, എല്ലായിടത്തും ധർമ്മനിഷ്ഠനായി, സദാ ഉത്സാഹിയും അന്തർമുഖമായി സമാഹിതനുമായിരിക്കുന്നവനേ എന്റെ യഥാർത്ഥ ഭക്തൻ.

Verse 148

सर्वद्वन्द्वसहो धीरः सर्वभूतहिते रतः ऋजुस्वभावः सततं स्वस्थचित्तो मृदुः सदा

എല്ലാ ദ്വന്ദ്വങ്ങളും സഹിക്കുന്ന ധീരൻ, സകലഭൂതങ്ങളുടെ ഹിതത്തിൽ രതനാകുന്നു. ഋജുസ്വഭാവിയാകെ, സദാ സ്വസ്ഥചിത്തനും എപ്പോഴും മൃദുവുമാകുന്നു.

Verse 149

अमानी बुद्धिमाञ्छान्तस् त्यक्तस्पर्धो द्विजोत्तमाः सदा मुमुक्षुर्धर्मज्ञः स्वात्मलक्षणलक्षणः

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! മുമുക്ഷു എപ്പോഴും മാനലാലസയില്ലാത്തവൻ, സദ്ബുദ്ധിയുള്ളവൻ, ശാന്തൻ, മത്സരത്യാഗി. അവൻ ധർമ്മജ്ഞൻ; ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടുന്നു—അന്തർമുഖനായി സ്വാത്മസ്വരൂപനായ പതി ശിവനിൽ സ്ഥാപിതനാകുന്നു.

Verse 150

ऋणत्रयविनिर्मुक्तः पूर्वजन्मनि पुण्यभाक् जरायुक्तो द्विजो भूत्वा श्रद्धया च गुरोः क्रमात्

മൂന്നു ഋണങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി, മുൻജന്മത്തിലെ പുണ്യഫലം ഉള്ളവനായി, പാക്വത പ്രാപിച്ച ദ്വിജനായി, അവൻ ശ്രദ്ധയോടെ ഗുരു നിശ്ചയിച്ച ക്രമാനുസൃത ശാസനപ്രകാരം നടക്കുന്നു.

Verse 151

अन्यथा वापि शुश्रूषां कृत्वा कृत्रिमवर्जितः स्वर्गलोकमनुप्राप्य भुक्त्वा भोगाननुक्रमात्

അല്ലെങ്കിൽ, കപടമില്ലാതെ ഹൃദയപൂർവം ശുശ്രൂഷാ-സേവ നടത്തി അവൻ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കുന്നു; അവിടെ ക്രമമായി തന്റെ കർമഫലമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 152

आसाद्य भारतं वर्षं ब्रह्मविज्जायते द्विजाः संपर्काज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानिनो योगविद्भवेत्

ഭാരതവർഷം പ്രാപിച്ചാൽ ദ്വിജൻ ബ്രഹ്മവിദ് ആകുന്നു. സത്സംഗത്തിലൂടെ ജ്ഞാനം ലഭിക്കുന്നു; ജ്ഞാനം ലഭിച്ചാൽ അവൻ ജ്ഞാനിയും യോഗവിദും—യോഗത്തിൽ നിപുണനും—ആകുന്നു.

Verse 153

क्रमो ऽयं मलपूर्णस्य ज्ञानप्राप्तेर्द्विजोत्तमाः तस्मादनेन मार्गेण त्यक्तसंगो दृढव्रतः

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! മലത്താൽ നിറഞ്ഞ ജീവന് ജ്ഞാനം പ്രാപിക്കുന്ന ക്രമം ഇതാണ്. അതിനാൽ ഇതേ മാർഗ്ഗത്തിൽ—സംഗാസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച്, ദൃഢവ്രതത്തിൽ സ്ഥിരനായി—പശുവിനെ പതി (ശിവൻ) ദിശയിലേക്ക് നയിക്കുന്ന ജ്ഞാനം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 154

संसारकालकूटाख्यान् मुच्यते मुनिपुङ्गवाः एवं संक्षेपतः प्रोक्तं मया युष्माकमच्युतम्

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, സംസാരമെന്ന കാലകൂടവിഷത്തിൽ നിന്ന് ജീവൻ മോചിതനാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഞാൻ നിങ്ങളോട് സംക്ഷേപമായി ഈ അച്യുത ഉപദേശം പറഞ്ഞു—പതി ശിവനിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ പശു (ബന്ധിത ആത്മാവ്) പാശം (ബന്ധനം) വിട്ടു മോചിതനാകും।

Verse 155

ज्ञानस्यैवेह माहात्म्यं प्रसंगादिह शोभनम् एवं पाशुपतं योगं कथितं त्वीश्वरेण तु

ഇവിടെ ഈ മംഗളപ്രസംഗത്തിൽ മോക്ഷദായകമായ ജ്ഞാനത്തിന്റെ മഹത്വം മനോഹരമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ പാശുപതയോഗം സ്വയം ഈശ്വരൻ ഉപദേശിച്ചു।

Verse 156

न देयं यस्य कस्यापि शिवोक्तं मुनिपुङ्गवाः दातव्यं योगिने नित्यं भस्मनिष्ठाय सुप्रियम्

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ശിവൻ ഉപദേശിച്ചതിനെ ഏവർക്കും നൽകരുത്. ഭസ്മനിഷ്ഠയിൽ സ്ഥിരനായ യോഗിക്കു മാത്രമേ അത് നിത്യവും നൽകേണ്ടത്; അത്തരമൊരു ഭക്തൻ പ്രഭുവിന് അത്യന്തം പ്രിയൻ।

Verse 157

यः पठेच्छृणुयाद्वापि संसारशमनं नरः स याति ब्रह्मसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

ഈ സംസാരശമന ഉപദേശം ആരെങ്കിലും പാരായണം ചെയ്യുകയോ കേൾക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അവൻ ബ്രഹ്മസായുജ്യം—പരമേശ്വരൻ (ശിവൻ) കൂടെയുള്ള പൂർണ്ണ ഏകത്വം—പ്രാപിക്കും; ഇതിൽ സംശയം വേണ്ട।