Adhyaya 102
मदनदाहः — पार्वतीतपः, स्वयंवरलीला, देवस्तम्भनं, दिव्यचक्षुर्दानम्
സൂതൻ പറയുന്നു—പാർവതിയുടെ കഠിനതപസ്സാൽ ശിവൻ പ്രസന്നനാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് അവളുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി ലോകത്തെ ചൂടാക്കുന്ന തപസ്സ് നിർത്തണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുകയും, ശിവൻ തന്നെയാകും അവളെ വരിക്കുകയെന്ന് ഉറപ്പുനൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ശിവൻ ദ്വിജരൂപത്തിൽ വന്ന് പാർവതിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് സ്വയംവരത്തിൽ സൗമ്യരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഹിമാലയം സ്വയംവർ പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോൾ ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, നാഗന്മാർ, തത്ത്വങ്ങൾ എന്നിവ സമാഗമിക്കുന്നു. അലങ്കൃതയായ പാർവതിയുടെ മുമ്പിൽ ശിവൻ ബാലനായി അവളുടെ മടിയിൽ കിടക്കുന്നു; ദേവന്മാർ സംശയിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ, അഗ്നി, യമൻ, വരുണൻ, വായു, സോമൻ, കുബേരൻ, ഈശാനൻ, രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, ചക്രധാരി വിഷ്ണുവും വരെ ശിവലീലയിൽ സ്തംഭിതരാകുന്നു; പൂഷണന്റെ പല്ലുകൾ ശിവദൃഷ്ടിയിൽ വീഴുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് സത്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ശിവനെ ബുദ്ധി-അഹങ്കാരത്തിന്റെ മൂലവും, ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണു കൂടാതെ പ്രകൃതി/ദേവിയുടെ ആദികാരണവും ആയി സ്തുതിച്ച് മോഹിത ദേവർക്കായി ക്ഷമ ചോദിക്കുന്നു. ശിവൻ അവരെ മോചിപ്പിച്ച് അത്ഭുത ദിവ്യരൂപം കാണിച്ച് ദർശനത്തിനായി ദിവ്യചക്ഷു നൽകുന്നു; പുഷ്പങ്ങൾ, ദുന്ദുഭികൾ, സ്തോത്രങ്ങൾ, പാർവതിയുടെ മാല എന്നിവയാൽ പൂജിക്കപ്പെടുകയും ശിവന്റെ പരമാധികാരം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे मदनदाहो नामैकाधिकशततमो ऽध्यायः सूत उवाच तपसा च महादेव्याः पार्वत्या वृषभध्वज प्रीतिश् च भगवाञ्छर्वो वचनाद्ब्रह्मणस्तदा
ഇങ്ങനെ ശ്രീലിംഗമഹാപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ ‘മദനദാഹം’ എന്ന നൂറ്റിരണ്ടാം അധ്യായം (ആരംഭം). സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വൃഷഭധ്വജാ! മഹാദേവി പാർവതിയുടെ തപസ്സിനാലും, പിന്നെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അപേക്ഷാവചനത്താലും, ഭഗവാൻ ശർവൻ പ്രസന്നനായി.
Verse 2
हिताय चाश्रमाणां च क्रीडार्थं भगवान्भवः तदा हैमवतीं देवीम् उपयेमे यथाविधि
ആശ്രമങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനും ദിവ്യലീലക്കുമായി ഭഗവാൻ ഭവൻ (ശിവൻ) അപ്പോൾ വിധിപ്രകാരം ദേവി ഹൈമവതിയെ (പാർവതിയെ) വിവാഹം ചെയ്തു.
Verse 3
जगाम स स्वयं ब्रह्मा मरीच्याद्यैर्महर्षिभिः तपोवनं महादेव्याः पार्वत्याः पद्मसंभवः
അപ്പോൾ പദ്മസംഭവനായ ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം, മരീചി മുതലായ മഹർഷികളോടുകൂടെ, മഹാദേവി പാർവതിയുടെ പുണ്യമായ തപോവനത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 4
प्रदक्षिणीकृत्य च तां देवीं स जगतो ऽरणीम् किम् अर्थं तपसा लोकान् संतापयसि शैलजे
ആ ദേവിയെ—ജഗത്തിന്റെ അരണിയായി—പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഹേ ശൈലജേ, എന്തിനാണ് തപസ്സാൽ ലോകങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നത്?”
Verse 5
त्वया सृष्टं जगत्सर्वं मातस्त्वं मा विनाशय त्वं हि संधारयेल्लोकान् इमान् सर्वान् स्वतेजसा
ഹേ മാതാവേ, നിനക്കാൽ തന്നെയാണ് ഈ സർവ്വജഗത്തും സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്; എന്നെ നശിപ്പിക്കരുതേ. നീ നിന്റെ സ്വതേജസ്സാൽ ഈ എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും ധരിക്കുന്നു।
Verse 6
सर्वदेवेश्वरः श्रीमान् सर्वलोकपतिर्भवः यस्य वै देवदेवस्य वयं किङ्करवादिनः
ശ്രീമാൻ ഭവൻ സർവ്വദേവേശ്വരനും സർവ്വലോകപതിയും ആകുന്നു; ആ ദേവദേവന്റെ ഞങ്ങൾ വെറും കിങ്കരന്മാർ, അവന്റെ ആജ്ഞ മാത്രം പറയുന്നവർ।
Verse 7
स एवं परमेशानः स्वयं च वरयिष्यति वरदे येन सृष्टासि न विना यस्त्वयांबिके
ഹേ വരദേ, ആ പരമേശാനൻ തന്നേ സ്വയം വരനെ തിരഞ്ഞെടുത്തു വരം നൽകും. ആരാൽ നീ പ്രത്യക്ഷയായോ—ഹേ അംബികേ—നിന്നില്ലാതെ അവനും പ്രവർത്തിക്കുകയില്ല।
Verse 8
वर्तते नात्र संदेहस् तव भर्त्ता भविष्यति इत्युक्त्वा तां नमस्कृत्य मुहुः सम्प्रेक्ष्य पार्वतीम्
“ഇതിൽ സംശയമില്ല—നിന്റെ ഭർത്താവ് നിശ്ചയമായും ഉണ്ടാകും/ലഭിക്കും.” എന്ന് പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം അവളെ നമസ്കരിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും ഭക്തിയോടെ പാർവതിയെ നോക്കി നിന്നു।
Verse 9
गते पितामहे देवो भगवान् परमेश्वरः जगामानुग्रहं कर्तुं द्विजरूपेण चाश्रमम्
പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) പുറപ്പെട്ട ശേഷം, ഭഗവാൻ പരമേശ്വരൻ അനുഗ്രഹം നൽകുവാൻ ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ചു ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 10
सा च दृष्ट्वा महादेवं द्विजरूपेण संस्थितम् प्रतिभाद्यैः प्रभुं ज्ञात्वा ननाम वृषभध्वजम्
അവൾ മഹാദേവനെ ബ്രാഹ്മണരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി കണ്ടു; അന്തർബോധത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാൽ പ്രഭുവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, വൃഷഭധ്വജനായ ശിവനോട് നമസ്കരിച്ചു।
Verse 11
सम्पूज्य वरदं देवं ब्राह्मणच्छद्मनागतम् तुष्टाव परमेशानं पार्वती परमेश्वरम्
ബ്രാഹ്മണവേഷത്തിൽ വന്ന വരദദേവനെ യഥാവിധി പൂജിച്ച്, പാർവതി പരമേശാനനായ പരമേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു।
Verse 12
अनुगृह्य तदा देवीम् उवाच प्रहसन्निव कुलधर्माश्रयं रक्षन् भूधरस्य महात्मनः
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ദേവിയെ അനുഗ്രഹിച്ച്, മന്ദഹാസം പോലെ പറഞ്ഞു—കുലധർമ്മത്തിന്റെ ആശ്രയം കാത്ത് മഹാത്മാവായ പർവതനാഥന്റെ മാനമര്യാദ സംരക്ഷിക്ക.
Verse 13
क्रीडार्थं च सतां मध्ये सर्वदेवपतिर्भवः स्वयंवरे महादेवी तव दिव्यसुशोभने
ദിവ്യക്രീഡാർത്ഥം, സത്പുരുഷന്മാരുടെ മദ്ധ്യേ, സർവ്വദേവപതിയായ ഭവൻ—ഹേ മഹാദേവീ—നിന്റെ സ്വയംവരത്തിൽ ദിവ്യ തേജസ്സും അപൂർവ ശോഭയും ധരിച്ചു പ്രത്യക്ഷനായി।
Verse 14
आस्थाय रूपं यत्सौम्यं समेष्ये ऽहं सह त्वया इत्युक्त्वा तां समालोक्य देवो दिव्येन चक्षुषा
സൗമ്യവും മംഗളകരവുമായ രൂപം ധരിച്ചു ദേവൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ നിന്നോടൊപ്പം ഏകമാകും.” എന്ന് പറഞ്ഞിട്ട്, ദിവ്യ ദൃഷ്ടിയാൽ അവളെ നോക്കി।
Verse 15
जगामेष्टं तदा दिव्यं स्वपुरं प्रययौ च सा दृष्ट्वा हृष्टस्तदा देवीं मेनया तुहिनाचलः
അപ്പോൾ അവൾ തനിക്കിഷ്ടമായ ദിവ്യധാമമായ സ്വന്തം നഗരത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. ദേവിയെ കണ്ടപ്പോൾ തുഹിനാചലൻ (ഹിമാലയം) മേനയോടൊപ്പം ആനന്ദിച്ചു।
Verse 16
आलिङ्ग्याघ्राय सम्पूज्य पुत्रीं साक्षात्तपस्विनीम् दुहितुर्देवदेवेन न जानन्नभिमन्त्रितम्
അവൻ തന്റെ പുത്രി—സാക്ഷാൽ തപസ്വിനിയെ—ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ശിരസ്സിനെ സ്നേഹത്തോടെ ഘ്രാണിച്ച്/സ്പർശിച്ച്, പൂർണ്ണമായി പൂജിച്ച് ആദരിച്ചു; എന്നാൽ ദേവദേവനായ മഹാദേവൻ അവളെ അഭിമന്ത്രിച്ച് ദീക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നത് അവൻ അറിഞ്ഞില്ല, കാരണം പ്രഭു അത് അവനിൽ നിന്ന് മറച്ചുവെച്ചു।
Verse 17
स्वयंवरं तदा देव्याः सर्वलोकेष्वघोषयत् अथ ब्रह्मा च भगवान् विष्णुः साक्षाज्जनार्दनः
അപ്പോൾ ദേവിയുടെ സ്വയംവരം സർവ്വലോകങ്ങളിലും പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവും ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവും—സാക്ഷാൽ ജനാർദനൻ—അവിടേക്ക് എത്തി।
Verse 18
शक्रश् च भगवान् वह्निर् भास्करो भग एव च त्वष्टार्यमा विवस्वांश् च यमो वरुण एव च
ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ), ഭഗവാൻ വഹ്നി (അഗ്നി), ഭാസ്കരൻ (സൂര്യൻ) കൂടാതെ ഭഗൻ; അതുപോലെ ത്വഷ്ടാ, ആര്യമൻ, വിവസ്വാൻ, യമൻ, വരുണൻ—ഇവരെല്ലാം പ്രഭുവിന്റെ വിധിയിൽ സ്ഥാപിതരായി, അവന്റെ വിശ്വശക്തികളായി സൃഷ്ടിയുടെ ക്രമം നടത്തുന്നു।
Verse 19
वायुः सोमस्तथेशानो रुद्राश् च मुनयस् तथा अश्विनौ द्वादशादित्या गन्धर्वा गरुडस् तथा
വായു, സോമൻ, ഈശാനൻ; രുദ്രന്മാരും മുനിമാരും; രണ്ട് അശ്വിനികൾ, ദ്വാദശ ആദിത്യർ, ഗന്ധർവർ, ഗരുഡൻ—ഇവയെല്ലാം പതി-പ്രഭുവിന്റെ അധീനത്തിലുള്ള വിശ്വക്രമത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ദിവ്യസമൂഹങ്ങളാണ്।
Verse 20
यक्षाः सिद्धास्तथा साध्या दैत्याः किंपुरुषोरगाः समुद्राश् च नदा वेदा मन्त्राः स्तोत्रादयः क्षणाः
യക്ഷർ, സിദ്ധർ, സാധ്യർ; ദൈത്യർ, കിംപുരുഷർ, ഉരഗർ; സമുദ്രങ്ങളും നദികളും; വേദങ്ങൾ; മന്ത്രങ്ങളും സ്തോത്രങ്ങളും—കാലത്തിന്റെ ക്ഷണങ്ങൾ പോലും—ഇവയെല്ലാം പതി മഹേശ്വരന്റെ അധീനമാണ്; അവൻ പരാത്പരനായിട്ടും സർവത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 21
नागाश् च पर्वताः सर्वे यज्ञाः सूर्यादयो ग्रहाः त्रयस्त्रिंशच्च देवानां त्रयश् च त्रिशतं तथा
നാഗങ്ങൾ, എല്ലാ പർവതങ്ങളും, യജ്ഞങ്ങൾ, സൂര്യാദി ഗ്രഹങ്ങൾ; കൂടാതെ ദേവന്മാരുടെ ത്രയസ്ത്രിംശത്തും അതുപോലെ മൂന്നു നൂറ്റി മൂന്നും—ഇത് പവിത്രമായ ഗണന. ഇതെല്ലാം പതി ശിവന്റെ അധിക്ഷേത്രത്തിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു; അവൻ സർവാധാരനും സർവാതീതനും।
Verse 22
त्रयश् च त्रिसहस्रं च तथान्ये बहवः सुरा जग्मुर् गिरीन्द्रपुत्र्यास्तु स्वयंवरमनुत्तमम्
മൂന്നും മൂവായിരവും, കൂടാതെ അനേകം ദേവന്മാരും, ഗിരിരാജന്റെ പുത്രിയുടെ അനുത്തമ സ്വയംവരത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ ശിവ-ശക്തിയുടെ പരമസംയോഗത്തിന്റെ സൂചനയുണ്ട്; അവിടെ പതി ജീവനെ പാശത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തുന്നു।
Verse 23
अथ शैलसुता देवी हैममारुह्य शोभनम् विमानं सर्वतोभद्रं सर्वरत्नैर् अलंकृतम्
അപ്പോൾ ശൈലസുതാ ദേവി സർവതോഭദ്രവും സർവരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവുമായ ശോഭന സ്വർണവിമാനത്തിൽ ആരോഹിച്ചു।
Verse 24
अप्सरोभिः प्रनृत्ताभिः सर्वाभरणभूषितैः गन्धर्वसिद्धैर्विविधैः किन्नरैश् च सुशोभनैः
ആനന്ദത്തോടെ നൃത്തം ചെയ്യുന്ന അപ്സരസ്സുകൾ സർവാഭരണങ്ങളാൽ ഭൂഷിതരായി; വിവിധ ഗന്ധർവ-സിദ്ധന്മാരും ശോഭന കിന്നരന്മാരും ചേർന്ന് ആ ദിവ്യസഭയെ കൂടുതൽ ദീപ്തമാക്കി।
Verse 25
बन्दिभिः स्तूयमाना च स्थिता शैलसुता तदा सितातपत्रं रत्नांशुमिश्रितं चावहत्तथा
അപ്പോൾ ബന്ദികൾ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ ശൈലസുതാ ദേവി അവിടെ നിലകൊണ്ടു; രത്നപ്രഭയാൽ മിശ്രിതമായ ദീപ്തിയുള്ള വെളുത്ത രാജച്ഛത്രവും അവളുടെ മേൽ പിടിച്ചു നിർത്തപ്പെട്ടു।
Verse 26
मालिनी गिरिपुत्र्यास्तु संध्या पूर्णेन्दुमण्डलम् चामरासक्तहस्ताभिर् दिव्यस्त्रीभिश् च संवृता
ഗിരിപുത്രിക്കായി മാലിനി അവളുടെ സന്ധ്യാസേവയായി നിലകൊണ്ടു, പൂർണ്ണചന്ദ്രമണ്ഡലത്തെപ്പോലെ ദീപ്തമായി; ചാമരം പിടിച്ച കൈകളുള്ള ദിവ്യസ്ത്രീകൾ അവളെ ചുറ്റിനിന്നു।
Verse 27
मालां गृह्य जया तस्थौ सुरद्रुमसमुद्भवाम् विजया व्यजनं गृह्य स्थिता देव्याः समीपगा
സുരദ്രുമത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച മാല കൈയിൽ എടുത്ത് ജയാ സന്നദ്ധയായി നിന്നു; വ്യജനം (പങ്ക) എടുത്ത് വിജയാ ദേവിയുടെ സമീപത്ത് സേവാഭാവത്തോടെ നിലകൊണ്ടു।
Verse 28
मालां प्रगृह्य देव्यां तु स्थितायां देवसंसदि शिशुर्भूत्वा महादेवः क्रीडार्थं वृषभध्वजः
ദേവസഭയിൽ ദേവി നിലകൊണ്ടിരിക്കെ, വൃഷഭധ്വജനായ മഹാദേവൻ മാല കൈക്കൊണ്ട് ശിശുരൂപം ധരിച്ചു ക്രീഡാർത്ഥം ദിവ്യലീല ചെയ്തു।
Verse 29
उत्सङ्गतलसंसुप्तो बभूव भगवान्भवः अथ दृष्ट्वा शिशुं देवास् तस्या उत्संगवर्त्तिनम्
ഭഗവാൻ ഭവൻ (ശിവൻ) അവളുടെ മടിയിൽ ആഴ്ന്ന നിദ്രയിൽ ശയിച്ചു. തുടർന്ന് ദേവന്മാർ അവളുടെ അങ്കത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്ന ആ ശിശുവിനെ കണ്ടു വിസ്മയിച്ചു।
Verse 30
को ऽयम् अत्रेति संमन्त्र्य चुक्षुभुश् च समागताः वज्रमाहारयत्तस्य बाहुम् उद्यम्य वृत्रहा
“ഇവൻ ഇവിടെ ആരാണ്?” എന്ന് ആലോചിച്ച് അവർ കലങ്ങിക്കൊണ്ട് ഒന്നിച്ചു കൂടി. അപ്പോൾ വൃത്രഹാ ഇന്ദ്രൻ കൈ ഉയർത്തി അവന്റെ മേൽ വജ്രം പ്രഹരിച്ചു।
Verse 31
स बाहुरुद्यमस्तस्य तथैव समुपस्थितः स्तम्भितः शिशुरूपेण देवदेवेन लीलया
അവൻ ഉയർത്തിയ കൈയോടെ മുന്നോട്ട് വന്നതുമാത്രം, ദേവദേവൻ ശിശുരൂപത്തിൽ തന്റെ ലീലകൊണ്ട് അവനെ അതേ ഭാവത്തിൽ തന്നെ നിശ്ചലനാക്കി।
Verse 32
वज्रं क्षेप्तुं न शशाक बाहुं चालयितुं तथा वह्निः शक्तिं तथा क्षेप्तुं न शशाक तथा स्थितः
ഇന്ദ്രന് വജ്രം എറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; കൈ പോലും ഇളക്കാൻ സാധിച്ചില്ല. അതുപോലെ അഗ്നിക്കും അതേ നിലയിൽ തന്റെ ശക്തി (ശക്ത്യാസ്ത്രം) എറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।
Verse 33
यमो ऽपि दण्डं खड्गं च निरृतिर्मुनिपुङ्गवाः वरुणो नागपाशं च ध्वजयष्टिं समीरणः
ഹേ മുനിപുങ്ഗവന്മാരേ, യമൻ ദണ്ഡവും ഖഡ്ഗവും ധരിച്ചു; നിരൃതിയും തന്റെ ആയുധസഹിതം നിലകൊണ്ടു; വരുണൻ നാഗപാശം വഹിച്ചു; സമീരണൻ (വായു) ധ്വജയഷ്ടി ചുമന്നു—ശിവന്റെ വിശ്വവിധാനത്തിൽ ഇങ്ങനെ ദിവ്യചിഹ്നങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।
Verse 34
सोमो गदां धनेशश् च दण्डं दण्डभृतां वरः ईशानश् च तथा शूलं तीव्रमुद्यम्य संस्थितः
സോമൻ ഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച് നിലകൊണ്ടു; ധനേശൻ (കുബേരൻ) ദണ്ഡധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി ദണ്ഡം ഉയർത്തി നിന്നു; ഈശാനൻ തീക്ഷ്ണ ശൂലം (ത്രിശൂലം) ഉയർത്തി അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു—ശൈവസിദ്ധാന്തത്തിൽ ഇവ പാശബന്ധനത്തിൽ അധിപത്യംയും പശു (ബന്ധിത ജീവൻ) സംരക്ഷണത്തിൽ പതി ശിവന്റെ അധികാരചിഹ്നങ്ങളും ആകുന്നു।
Verse 35
रुद्राश् च शूलमादित्या मुशलं वसवस् तथा मुद्गरं स्तम्भिताः सर्वे देवेनाशु दिवौकसः
രുദ്രന്മാർ ത്രിശൂലങ്ങൾ ഉയർത്തി; ആദിത്യർ മുഷലങ്ങൾ; വസുക്കൾ മുദ്ഗരങ്ങൾ—എന്നാൽ സ്വർഗവാസികളായ അവർ എല്ലാവരും ആ ദേവൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ സ്തംഭിതരായി; പതി ശിവൻ മാത്രമേ എല്ലാ ശക്തികളെയും അടക്കുകയുള്ളൂ എന്ന് ഇതിലൂടെ വെളിവായി।
Verse 36
स्तम्भिता देवदेवेन तथान्ये च दिवौकसः शिरः प्रकम्पयन् विष्णुश् चक्रम् उद्यम्य संस्थितः
ദേവദേവൻ സ്തംഭിതരാക്കിയതോടെ മറ്റു ദിവൗകസരും അചഞ്ചലരായി. അപ്പോൾ വിഷ്ണു—അത്ഭുതത്തോടെ തല കുലുക്കി—ചക്രം ഉയർത്തി സന്നദ്ധനായി നിലകൊണ്ടു।
Verse 37
तस्यापि शिरसो बालः स्थिरत्वं प्रचकार ह चक्रं क्षेप्तुं न शशाक बाहूंश्चालयितुं न च
അവന്റെ തലമുടിയോളം പോലും കട്ടിയായി അചലമായി. അവന് ചക്രം എറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; കൈകളും നീക്കാൻ സാധിച്ചില്ല।
Verse 38
पूषा दन्तान् दशन् दन्तैर् बालमैक्षत मोहितः तस्यापि दशनाः पेतुर् दृष्टमात्रस्य शंभुना
മോഹിതനായ പൂഷൻ പല്ലുകൾ കടിച്ചമർത്തി ബാലനെ നോക്കി; എന്നാൽ ശംഭുവിന്റെ ദൃഷ്ടിമാത്രം പതിഞ്ഞതോടെ അവന്റെ പല്ലുകൾ വീണുപോയി. ഇതാണ് പതിയുടെ അജേയത്വം—അവന്റെ ഇച്ഛയാൽ മാത്രം പാശം തകർന്നു പോകുന്നു.
Verse 39
बलं तेजश् च योगं च तथैवास्तम्भयद् विभुः अथ तेषु स्थितेष्वेव मन्युमत्सु सुरेष्वपि
അപ്പോൾ സർവ്വവ്യാപിയായ വിഭു, പരമപതി അവരുടെ ബലം, തേജസ്, യോഗശക്തി എന്നിവയും സ്തംഭിപ്പിച്ചു. ക്രോധം നിറഞ്ഞ ദേവന്മാർ അവിടെ തന്നെയിരുന്നിട്ടും ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 40
ब्रह्मा परमसंविग्नो ध्यानमास्थाय शङ्करम् बुबुधे देवमीशानम् उमोत्संगे तमास्थितम्
പരമമായി വിറച്ച ബ്രഹ്മാവ് ശങ്കരനെ ധ്യാനത്തിൽ ആശ്രയിച്ചു. ആ സമാധിയിലൂടെ ഉമയുടെ മടിയിൽ ഇരിക്കുന്ന ഈശാന ദേവനെ അദ്ദേഹം അറിഞ്ഞു.
Verse 41
स बुद्ध्वा देवमीशानं शीघ्रम् उत्थाय विस्मितः ववन्दे चरणौ शंभोर् अस्तुवच्च पितामहः
ഈശാന ദേവനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം വിസ്മയത്തോടെ ഉടൻ എഴുന്നേറ്റു. ശംഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങി പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് സ്തുതി ചെയ്തു.
Verse 42
बुद्धिस्त्वं सर्वलोकानाम् अहङ्कारस् त्वम् ईश्वरः भूतानामिन्द्रियाणां च त्वमेवेश प्रवर्त्तकः
ഹേ ഈശ്വരാ! സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ബുദ്ധി നീയാകുന്നു; അഹങ്കാരവും നീയാകുന്നു. സകലഭൂതങ്ങൾക്കും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും, ഹേ ഈശ, പ്രേരിപ്പിച്ച് പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നവൻ നീയേ—അന്തര്യാമി പതി.
Verse 43
तवाहं दक्षिणाद्धस्तात् सृष्टः पूर्वं पुरातनः वामहस्तान् महाबाहो देवो नारायणः प्रभुः
മഹാബാഹോ! നിന്റെ വലങ്കയ്യിൽ നിന്നാണ് ഞാൻ പുരാതന ആദിയിൽ ആദ്യം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്; നിന്റെ ഇടങ്കയ്യിൽ നിന്നാണ് പ്രഭു ദേവനായ നാരായണൻ പ്രത്യക്ഷനായത്।
Verse 44
इयं च प्रकृतिर्देवी सदा ते सृष्टिकारण पत्नीरूपं समास्थाय जगत्कारणमागता
ഈ ദേവിയായ പ്രകൃതി സദാ നിന്റെ സൃഷ്ടികാരണശക്തിയാണ്; പത്നീരൂപം സ്വീകരിച്ച് ലോകത്തിന്റെ കാരണസ്വരൂപമായി അവൾ പ്രത്യക്ഷയായി।
Verse 45
नमस्तुभ्यं महादेव महादेव्यै नमोनमः प्रसादात्तव देवेश नियोगाच्च मया प्रजाः
മഹാദേവാ! നിനക്കു നമസ്കാരം; മഹാദേവിക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. ദേവേശാ! നിന്റെ പ്രസാദത്താലും നിന്റെ നിയോഗത്താലും എന്റെ മുഖേന ഈ പ്രജകൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 46
देवाद्यास्तु इमाः सृष्टा मूढास्त्वद्योगमोहिताः कुरु प्रसादमेतेषां यथापूर्वं भवन्त्विमे
ദേവന്മാരെ തുടങ്ങി ഇവർ എല്ലാവരും സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവരാണ്; എന്നാൽ ഇന്ന് നിന്റെ യോഗമായയുടെ മോഹത്തിൽ അവർ ഭ്രമിതരായി മൂഢരായിരിക്കുന്നു. ഹേ പതി! ഇവർക്കു പ്രസാദം നല്കുക, അവർ മുൻപുപോലെ പഴയ നിലയിലേക്കു മടങ്ങട്ടെ।
Verse 47
सूत उवाच विज्ञाप्यैवं तदा ब्रह्मा देवदेवं महेश्वरम् संस्तम्भितांस्तदा तेन भगवान् आह पद्मजः
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിച്ച ശേഷം, പദ്മജനായ ബ്രഹ്മാവ് ദേവദേവനായ മഹേശ്വരനോടു സംസാരിച്ചു; കാരണം അവൻ അവരെ സ്തംഭിപ്പിച്ച് നിശ്ചലരാക്കിയിരുന്നു।
Verse 48
मूढास्थ देवताः सर्वा नैव बुध्यत शङ्करम् देवदेवम् इहायान्तं सर्वदेवनमस्कृतम्
മോഹാവസ്ഥയിൽ നിന്നിരുന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരും അവിടെ വന്ന ശങ്കരനെ—ദേവദേവനെ—തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല; അവനെയാണ് എല്ലാ ദേവതകളും നമസ്കരിക്കുന്നത്।
Verse 49
गच्छध्वं शरणं शीघ्रं देवाः शक्रपुरोगमाः सनारायणकाः सर्वे मुनिभिः शङ्करं प्रभुम्
ശക്രന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ദേവന്മാരേ! വേഗം പ്രഭു ശങ്കരന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് പോകുവിൻ. നാരായണനോടുകൂടി, മുനികളോടൊപ്പം, എല്ലാവരും ചേർന്ന് ആ ശിവപതിയെ—പരമ രക്ഷകനെയ—സമീപിക്കുവിൻ।
Verse 50
सार्धं मयैव देवेशं परमात्मानमीश्वरम् अनया हैमवत्या च प्रकृत्या सह सत्तमम्
എന്നോടൊപ്പം, ഈ ഹൈമവതീ പ്രകൃതി—പർവ്വതജന്യ ശക്തിയോടുകൂടി—ദേവേശനായ പരമാത്മ ഈശ്വരനെ, ശ്രേഷ്ഠതമ പ്രഭുവിനെ ആരാധിക്കുവിൻ।
Verse 51
तत्र ते स्तम्भितास्तेन तथैव सुरसत्तमाः प्रणेमुर् मनसा सर्वे सनारायणकाः प्रभुम्
അവിടെ ആ (ദിവ്യശക്തി) കൊണ്ട് തടഞ്ഞുനിർത്തപ്പെട്ട ശ്രേഷ്ഠ ദേവന്മാർ അതേപടി നിന്നു; നാരായണനോടുകൂടി എല്ലാവരും മനസ്സിൽ പ്രഭു പതിയെ നമസ്കരിച്ചു।
Verse 52
अथ तेषां प्रसन्नो भूद् देवदेवस्त्रियंबकः यथापूर्वं चकाराशु वचनाद्ब्रह्मणः प्रभुः
അപ്പോൾ ദേവദേവനായ ത്ര്യംബകൻ അവരോടു പ്രസന്നനായി; പ്രഭു ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനപ്രകാരം വേഗത്തിൽ എല്ലാം യഥാപൂർവ്വമായി പുനഃസ്ഥാപിച്ചു।
Verse 53
तत एवं प्रसन्ने तु सर्वदेवनिवारणम् वपुश्चकार देवेशो दिव्यं परममद्भुतम्
അപ്പോൾ സ്ഥിതി ശമിച്ചതോടെ ദേവേശ്വരൻ പരമ അത്ഭുതകരമായ ദിവ്യരൂപം ധരിച്ചു; അത് എല്ലാ ദേവന്മാരെയും പോലും നിയന്ത്രിച്ച് നിർത്തുന്ന പതി-തത്ത്വത്തെ വെളിപ്പെടുത്തി।
Verse 54
तेजसा तस्य देवास्ते सेन्द्रचन्द्रदिवाकराः सब्रह्मकाः ससाध्याश् च सनारायणकास् तथा
അവന്റെ തേജസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ട് ആ ദേവന്മാർ—ഇന്ദ്രൻ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ എന്നിവരോടൊപ്പം—ബ്രഹ്മാവും സാധ്യന്മാരും നാരായണനും കൂടി—ആ ദീപ്തിയുടെ അധീനരായി।
Verse 55
सयमाश् च सरुद्राश् च चक्षुरप्रार्थयन् विभुम् तेभ्यश् च परमं चक्षुः सर्वदृष्टौ च शक्तिमत्
അപ്പോൾ സായമരും രുദ്രന്മാരും സർവ്വവ്യാപിയായ വിഭുവിനോട് ദർശനശക്തി അപേക്ഷിച്ചു; അവൻ അവർക്കു സർവ്വദർശനത്തിൽ ശക്തിയുള്ള പരമനേത്രം നൽകി।
Verse 56
ददावंबापतिः शर्वो भवान्याश् च चलस्य च लब्ध्वा चक्षुस्तदा देवा इन्द्रविष्णुपुरोगमाः
അപ്പോൾ അംബാപതി ശർവ്വൻ—ഉമയുടെ നാഥനായ ശിവൻ—ദിവ്യദർശനം നൽകി; ആ ദൃഷ്ടി ലഭിച്ച ഇന്ദ്ര-വിഷ്ണു മുൻപന്തിയിലുള്ള ദേവന്മാർ ഭവാനിയെയും ചലിക്കുന്ന ലോകത്തിൽ അചലനായ പ്രഭുവിനെയും ദർശിച്ചു।
Verse 57
सब्रह्मकः सशक्राश् च तमपश्यन्महेश्वरम् ब्रह्माद्या नेमिरे तूर्णं भवानी च गिरीश्वरः
ബ്രഹ്മാവിനോടും ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) നോടും കൂടി എല്ലാവരും മഹേശ്വരനെ ദർശിച്ചു; ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ ഉടൻ നമസ്കരിച്ചു, ഭവാനിയും ഗിരീശ്വരനും വേഗത്തിൽ പ്രണാമം ചെയ്തു।
Verse 58
मुनयश् च महादेवं गणेशाः शिवसंमताः ससर्जुः पुष्पवृष्टिं च खेचराः सिद्धचारणाः
മുനിമാരും, മഹാദേവന് അംഗീകരിച്ച ശിവഗണങ്ങളും, ആകാശഗാമികളായ സിദ്ധ-ചാരണരും മഹേശ്വരനെ ആദരിച്ച് പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു।
Verse 59
देवदुन्दुभयो नेदुस् तुष्टुवुर्मुनयः प्रभुम् जगुर्गन्धर्वमुख्याश् च ननृतुश्चाप्सरोगणाः
ദേവദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങി; മുനിമാർ പ്രഭുവിനെ സ്തുതിച്ചു. ഗന്ധർവമുഖ്യർ പാടി, അപ്സരാഗണങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു—പശുവിന്റെ പാശം അഴിക്കുന്ന പരമശിവപതിയെ ആഘോഷിച്ചു।
Verse 60
मुमुहुर्गणपाः सर्वे मुमोदांबा च पार्वती तस्य देवी तदा हृष्टा समक्षं त्रिदिवौकसाम्
ശിവഗണങ്ങളുടെ എല്ലാ നായകരും ആഹ്ലാദിച്ചു; അംബാ പാർവതിയും പരമാനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞു. ആ ദേവി അപ്പോൾ ത്രിദിവവാസികളുടെ മുമ്പിൽ ഹർഷദീപ്തിയായി നിന്നു।
Verse 61
पादयोः स्थापयामास मालां दिव्यां सुगन्धिनीम् साधु साध्विति सम्प्रोच्य तया तत्रैव चार्चितम्
അവൾ പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ ദിവ്യസുഗന്ധമുള്ള മാല അർപ്പിച്ചു. “സാധു, സാധു” എന്നു പറഞ്ഞ് അവിടെത്തന്നെ അവനെ ആരാധിച്ചു।
Verse 62
सह देव्या नमश्चक्रुः शिरोभिर् भूतलाश्रितैः सर्वे सब्रह्मका देवाः सयक्षोरगराक्षसाः
ദേവിയോടൊപ്പം എല്ലാവരും ഭൂമിയിൽ തലവെച്ച് നമസ്കരിച്ചു—ബ്രഹ്മാവോടുകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും, യക്ഷന്മാരും നാഗന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും കൂടി।
Frequently Asked Questions
The episode teaches that deva-power (aiśvarya) cannot override Śiva’s īśitva (supreme lordship). Their immobilization symbolizes ego-driven misrecognition; only when Brahmā realizes and praises Śiva does grace restore their powers.
Divya-cakṣu represents purified perception enabling true darśana of Parameśvara. It indicates that Śiva is not fully knowable by ordinary senses or status; right vision arises through grace (anugraha) and humility.
By foregrounding tapas, self-mastery, and Śiva’s transcendence over impulse and pride. The ‘burning’ motif extends beyond desire to the burning away of delusion (moha) in devas, preparing the ground for sacred union governed by dharma and Śiva-tattva.