Adhyaya 8
Adhyaya 8: Yogasthanas, Ashtanga Yoga, Pranayama-Siddhi, and Shiva-Dhyana leading to Samadhi
ഈ അധ്യായത്തിൽ സൂതൻ ദേഹത്തിനുള്ളിലെ യോഗസ്ഥാനങ്ങൾ പറയുന്നു—പ്രധാനമായി നാഭി, കണ്ഠം, ഭ്രൂമധ്യം. ഏകാഗ്രതയിലൂടെ ആത്മജ്ഞാനം നേടുന്നതാണ് യോഗം; അത് ശിവപ്രസാദത്തിൽ ആശ്രിതം; യോഗം മഹേശ്വരന്റെ നിർവാണാവസ്ഥയോടു തുല്യമെന്നുമാണ് വിവരണം. ജ്ഞാനത്താലും ഇന്ദ്രിയവൃത്തിനിഗ്രഹത്താലും പാപങ്ങൾ ദഗ്ധമാകുന്നു. തുടർന്ന് അഷ്ടാംഗയോഗം—യമ, നിയമ, ആസന, പ്രാണായാമ, പ്രത്യാഹാര, ധാരണ, ധ്യാനം, സമാധി—വിശദമായി ഉപദേശിക്കുന്നു; യമങ്ങളിൽ അഹിംസ, സത്യം, അസ്തേയം, ബ്രഹ്മചര്യം, അപരിഗ്രഹം; നിയമങ്ങളിൽ ശൗചം, തപസ്, ദാനം, സ്വാധ്യായം, ഉപസ്ഥനിഗ്രഹം, വ്രതം, ഉപവാസം, മൗനം, സ്നാനം മുതലായവ. പ്രാണായാമത്തിന്റെ മാത്രാ-ഗണന, ഭേദങ്ങൾ, ലക്ഷണങ്ങൾ, വായുവിന്റെയും ബുദ്ധിയുടെയും പ്രസാദനം എന്നിവയിലൂടെ ശാന്തി–പ്രശാന്തി–ദീപ്തി–പ്രസാദം എന്ന ഫലങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം ശൈവധ്യാനം: ഓംകാരത്തെ ജ്വാലാസദൃശ ശുദ്ധിയായി ധ്യാനിച്ച്, പദ്മ/മണ്ഡലങ്ങൾ ഭാവിച്ച്, ഹൃദയം-നാഭി-ഭ്രൂമധ്യങ്ങളിൽ ശിവനെ സ്ഥാപിച്ച്, ഒടുവിൽ നിർഗുണവും അവർണ്ണനീയവും അജവുമായ ബ്രഹ്മരൂപ ശിവനെ ധ്യാനിക്കുന്നത്—സ്ഥിര ശിവസാക്ഷാത്കാരത്തിന് അടിത്തറയാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि योगस्थानानि साम्प्रतम् कल्पितानि शिवेनैव हिताय जगतां द्विजाः
സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ യോഗത്തിന്റെ പവിത്രസ്ഥാനങ്ങളെ സംക്ഷേപമായി വിവരിക്കുന്നു; ലോകങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി അവയെ സ്വയം ശിവൻ സ്ഥാപിച്ചതാണ്.
Verse 2
गलादधो वितस्त्या यन् नाभेरुपरि चोत्तमम् योगस्थानमधो नाभेर् आवर्तं मध्यमं भ्रुवोः
കണ്ഠത്തിന് ഒരു വിതസ്ത താഴെയും നാഭിക്ക് മുകളിലുമായ പ്രദേശം പരമ അന്തഃപീഠമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. നാഭിക്കു താഴെ യോഗസ്ഥാനം; നാഭിയുടെ ആവർത്തം മദ്ധ്യബിന്ദു; ഭ്രൂമധ്യവും അന്തർധ്യാനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായി സൂചിതം.
Verse 3
सर्वार्थज्ञाननिष्पत्तिर् आत्मनो योग उच्यते एकाग्रता भवेच्चैव सर्वदा तत्प्रसादतः
സകല ലക്ഷ്യങ്ങളുടെയും പൂർണ്ണ ജ്ഞാനസിദ്ധിയെയാണ് ആത്മാവിന്റെ ‘യോഗം’ എന്നു പറയുന്നു. എന്നും ഏകാഗ്രതയും അവന്റെ (ശിവന്റെ) പ്രസാദം കൊണ്ടുമാത്രം ഉദിക്കുന്നു.
Verse 4
प्रसादस्य स्वरूपं यत् स्वसंवेद्यं द्विजोत्तमाः वक्तुं न शक्यं ब्रह्माद्यैः क्रमशो जायते नृणाम्
ഓ ദ്വിജോത്തമരേ! പ്രസാദത്തിന്റെ സ്വരൂപം സ്വാനുഭവം കൊണ്ടുമാത്രം ഗ്രഹിക്കാവുന്നതാണ്; ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർക്കും അതിനെ വാക്കുകളാൽ പൂർണ്ണമായി പറയാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യരിൽ അത് ക്രമമായി, പടിപടിയായി ഉദിക്കുന്നു.
Verse 5
योगशब्देन निर्वाणं माहेशं पदमुच्यते तस्य हेतुरृषेर्ज्ञानं ज्ञानं तस्य प्रसादतः
‘യോഗം’ എന്ന പദം കൊണ്ട് മഹേശ്വരന്റെ നിർവാണപദം തന്നെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. അതിലേക്കുള്ള കാരണം ഋഷിയുടെ (മോക്ഷദായക) ജ്ഞാനം; ആ ജ്ഞാനവും അവന്റെ (ശിവന്റെ) പ്രസാദം കൊണ്ടുമാത്രം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 6
ज्ञानेन निर्दहेत्पापं निरुध्य विषयान् सदा निरुद्धेन्द्रियवृत्तेस्तु योगसिद्धिर्भविष्यति
ജ്ഞാനത്താൽ പാപം ദഹിപ്പിക്കണം; വിഷയങ്ങളെ എന്നും നിയന്ത്രിക്കണം. ഇന്ദ്രിയവൃത്തികൾ പൂർണ്ണമായി നിരോധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ യോഗസിദ്ധി നിർഭാഗ്യമായി ലഭിക്കുന്നു.
Verse 7
योगो निरोधो वृत्तेषु चित्तस्य द्विजसत्तमाः साधनान्यष्टधा चास्य कथितानीह सिद्धये
ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ചിത്തവൃത്തികളിൽ ചിത്തത്തെ നിരോധിക്കുന്നതുതന്നെ യോഗം; അതിന്റെ സിദ്ധിക്കായി ഇവിടെ അതിന്റെ അഷ്ടവിധ സാധനങ്ങൾ ഉപദേശിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 8
यमस्तु प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नियमस् तथा तृतीयमासनं प्रोक्तं प्राणायामस्ततः परम्
യമം ആദ്യ അങ്കമെന്നു, നിയമം രണ്ടാമത്തേതെന്നു പറയുന്നു; ആസനം മൂന്നാമത്, അതിന് ശേഷം പ്രാണായാമം—പ്രാണനിയമനം—വരുന്നു।
Verse 9
प्रत्याहारं पञ्चमो वै धारणा च ततः परा ध्यानं सप्तममित्युक्तं समाधिस्त्वष्टमः स्मृतः
പ്രത്യാഹാരം അഞ്ചാമത്തെ അങ്കം; അതിന് ശേഷം ധാരണ. ധ്യാനം ഏഴാമത് എന്നു, സമാധി എട്ടാമത് എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 10
तपस्युपरमश्चैव यम इत्यभिधीयते अहिंसा प्रथमो हेतुर् यमस्य यमिनां वराः
തപസ്സിന്റെ പരമാവസ്ഥ തന്നെയാണ് യമം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്; ഹേ യമികളിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, യമത്തിന്റെ ആദ്യ കാരണംയും അടിസ്ഥാനംയും അഹിംസയാണ്।
Verse 11
सत्यमस्तेयमपरं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ नियमस्यापि वै मूलं यम एव न संशयः
സത്യം, അസ്തേയം, (അന്യായമായതു) സ്വീകരിക്കാതിരിക്കുക, ബ്രഹ്മചര്യം, അപരിഗ്രഹം—നിയമത്തിന്റെയും മൂലം യമം തന്നെയാകുന്നു; സംശയമില്ല।
Verse 12
आत्मवत् सर्वभूतानां हितायैव प्रवर्तनम् अहिंसैषा समाख्याता या चात्मज्ञानसिद्धिदा
സകലഭൂതങ്ങളെയും ആത്മവത് ആയി കണ്ടു അവരുടെ ഹിതത്തിനായി മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുക—ഇതുതന്നെ അഹിംസയായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ ആത്മജ്ഞാനസിദ്ധി നൽകി പശുവിനെ പതി-ശിവനിലേക്കു നയിക്കുന്നു।
Verse 13
दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम्
കണ്ടതും കേട്ടതും അനുമാനിച്ചതും സ്വാനുഭവിച്ചതും—അവയെ യഥാർത്ഥമായി പറയുക; മറ്റുള്ളവർക്കു പീഡ ഉണ്ടാക്കാത്ത വാക്ക്—ഇതുതന്നെ സത്യമെന്ന് പറയുന്നു।
Verse 14
नाश्लीलं कीर्तयेदेवं ब्राह्मणानामिति श्रुतिः परदोषान् परिज्ञाय न वदेदिति चापरम्
ശ്രുതി ബ്രാഹ്മണന്മാരോട് പറയുന്നു—അശ്ലീലമോ അശോഭനമോ ആയതു പറയരുത്; മറ്റൊരു ഉപദേശം—മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങൾ അറിഞ്ഞാലും അവ പ്രസ്താവിക്കരുത്।
Verse 15
अनादानं परस्वानाम् आपद्यपि विचारतः मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं समासतः
ആപത്തിൽപോലും വിവേചനത്തോടെ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്വത്ത് എടുക്കാതിരിക്കുക—മനസ്സാൽ, കർമത്താൽ, വാക്കാൽ—സംക്ഷേപത്തിൽ ഇതുതന്നെ അസ്തേയം (മോഷണവിരതി) ആണ്।
Verse 16
मैथुनस्याप्रवृत्तिर्हि मनोवाक्कायकर्मणा ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
യതികളും ബ്രഹ്മചാരികളും വേണ്ടി മനസ്സാൽ, വാക്കാൽ, ദേഹകർമ്മത്താൽ മൈഥുനത്തിൽ പൂർണ്ണമായ അപ്രവൃത്തി—ഇതുതന്നെ ബ്രഹ്മചര്യമെന്ന് പറയുന്നു; ഇതാൽ പശുവിന്റെ പാശങ്ങൾ ശിഥിലമായി പതി-ശിവന്റെ കൃപയ്ക്ക് യോഗ്യനാകുന്നു।
Verse 17
इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः सदाराणां गृहस्थानं तथैव च वदामि वः
ഇവിടെ ഞാൻ പ്രത്യേകമായി വൈഖാനസരും വിദാരരും—വിവാഹിത ഗൃഹസ്ഥരും—അവരുടെ ഗൃഹസ്ഥധർമ്മവിധി പറയുന്നു; അത് പതി ശിവഭക്തിക്ക് ആധാരമാകട്ടെ.
Verse 18
स्वदारे विधिवत्कृत्वा निवृत्तिश्चान्यतः सदा मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्
സ്വധർമ്മപത്നിയോടു വിധിപൂർവ്വം ആചരിക്കുകയും മറ്റുള്ളവരിൽ നിന്നു സദാ വിരമിക്കുകയും ചെയ്യുക—മനസാ, കർമണാ, വാചാ—ഇതേ ബ്രഹ്മചര്യമെന്നു സ്മൃതി പറയുന്നു.
Verse 19
मेध्या स्वनारी सम्भोगं कृत्वा स्नानं समाचरेत् एवं गृहस्थो युक्तात्मा ब्रह्मचारी न संशयः
സ്വഭാര്യയോടു ശുദ്ധവിധിപൂർവ്വം സംഗമം ചെയ്ത ശേഷം സ്നാനം ആചരിക്കണം. ഇങ്ങനെ നിയന്ത്രിതനും അന്തർമുഖനുമായ ഗൃഹസ്ഥൻ നിസ്സംശയം ബ്രഹ്മചാരിയാണ്.
Verse 20
अहिंसाप्येवमेवैषा द्विजगुर्वग्निपूजने विधिना यादृशी हिंसा सा त्वहिंसा इति स्मृता
ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് അഹിംസയും: ദ്വിജൻ, ഗുരു, അഗ്നിപൂജ എന്നിവയിൽ വിധിപ്രകാരം നടക്കുന്ന ‘ഹിംസ’ ധർമ്മനിയമിതമായതിനാൽ അഹിംസയെന്നു സ്മൃതി പറയുന്നു—അത് പതി ശിവനിലേക്കാണ് അഭിമുഖം.
Verse 21
स्त्रियः सदा परित्याज्याः सङ्गं नैव च कारयेत् कुणपेषु यथा चित्तं तथा कुर्याद्विचक्षणः
സ്ത്രീകളെ (ഇന്ദ്രിയാസക്തിയുടെ വസ്തുവായി) സദാ ഉപേക്ഷിക്കണം; കാമം ഉണർത്തുന്ന സംഗം വളർത്തരുത്. വിവേകി സാധകൻ മനസ്സിനെ ശവത്തെ കാണുന്നതുപോലെ കാണാൻ അഭ്യസിപ്പിക്കണം—അപ്പോൾ പാശബന്ധം മുറിഞ്ഞ് പതി ശിവനിലേക്കു നീങ്ങും.
Verse 22
विण्मूत्रोत्सर्गकालेषु बहिर्भूमौ यथा मतिः तथा कार्या रतौ चापि स्वदारे चान्यतः कुतः
മലം‑മൂത്രം വിസർജ്ജിക്കുന്ന സമയത്ത് തുറന്ന നിലത്ത് മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് യോജ്യസ്ഥാനത്തേക്ക് തിരിക്കുന്നതുപോലെ, രതിക്രിയയിലും അതേ ജാഗ്രത‑നിയമം പാലിക്കണം—സ്വധർമ്മപത്നിയോടു മാത്രമേ; മറ്റിടത്ത് എങ്ങനെ യുക്തം?
Verse 23
अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान् तस्मान्नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत्
സ്ത്രീ ജ്വലിക്കുന്ന അങ്കാരത്തെപ്പോലെ; പുരുഷൻ നെയ്യ് നിറഞ്ഞ കുടംപോലെ. അതിനാൽ സ്ത്രീകളോടുള്ള ആസക്തിമയമായ സമ്പർക്കം ദൂരത്തുനിന്നേ ഒഴിവാക്കുക—രാഗാഗ്നിയിൽ പശു‑ജീവൻ ദഹിക്കാതെയും പാശബന്ധം കൂടുതൽ മുറുകാതെയും.
Verse 24
भोगेन तृप्तिर्नैवास्ति विषयाणां विचारतः तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा
വിഷയങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം വിചാരിച്ചാൽ ഭോഗം യഥാർത്ഥ തൃപ്തി നൽകുന്നില്ലെന്ന് അറിയാം. അതിനാൽ മനസ്സാൽ, കർമത്താൽ, വാക്കാൽ വൈരാഗ്യം വളർത്തുക—പശു‑ജീവന്റെ പാശങ്ങൾ ശിഥിലമായി, പതി ആയ ശിവനിലേക്കു തിരിയാൻ.
Verse 25
न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते
വിഷയങ്ങളിലേക്കുള്ള കാമം അവയെ അനുഭവിക്കുന്നതുകൊണ്ട് ഒരിക്കലും ശമിക്കില്ല; ഹവിസ്സാൽ അഗ്നി കൂടുതൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ അത് കൂടുതൽ വർധിക്കുന്നു.
Verse 26
तस्मात्त्यागः सदा कार्यस् त्व् अमृतत्वाय योगिना अविरक्तो यतो मर्त्यो नानायोनिषु वर्तते
അതിനാൽ അമൃതത്വം നേടുവാൻ യോഗി എപ്പോഴും ത്യാഗം അഭ്യസിക്കണം. വൈരാഗ്യമില്ലാത്ത മർത്ത്യൻ അനേകം യോനികളിൽ അലഞ്ഞുതിരിയും—ആസക്തിയുടെ പാശങ്ങളാൽ പശുഭാവത്തിൽ ബന്ധിതനായി—പതി ആയ ശിവനിലേക്കു തിരിയുന്നതുവരെ.
Verse 27
त्यागेनैवामृतत्वं हि श्रुतिस्मृतिविदां वराः कर्मणा प्रजया नास्ति द्रव्येण द्विजसत्तमाः
ശ്രുതി‑സ്മൃതി വിജ്ഞാനത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠരേ, ദ്വിജോത്തമരേ—അമൃതത്വം ത്യാഗത്തിലൂടെയേ ലഭിക്കൂ; കർമത്തിലൂടെ അല്ല, സന്താനത്തിലൂടെ അല്ല, ധനത്തിലൂടെയും അല്ല. ത്യാഗം തന്നെയാണ് പശു (ജീവൻ) എന്ന ആത്മാവിന്റെ പാശം (ബന്ധനം) ശിഥിലമാക്കി, അവനെ പതി—ശിവൻ—വഴി തിരിപ്പിക്കുന്നത്; ശിവൻ മോക്ഷം ദാനം ചെയ്യുന്നു।
Verse 28
तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनोवाक्कायकर्मणा ऋतौ ऋतौ निवृत्तिस्तु ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्
അതുകൊണ്ട് മനസ്സ്‑വാക്ക്‑കായം എന്ന മൂന്ന് വഴികളിലെ കർമങ്ങളാൽ വൈരാഗ്യം അഭ്യസിക്കണം. ഓരോ ഋതുവിലും നിവൃത്തി—ഇന്ദ്രിയഭോഗങ്ങളിൽ കാലാനുസൃത നിയന്ത്രണം—ഇതിനെ ബ്രഹ്മചര്യം എന്നു സ്മൃതി പറയുന്നു. ഈ ആത്മസംയമം കൊണ്ട് പശു (ജീവൻ)‑യുടെ പാശ (ബന്ധനം) ശിഥിലമായി, പതി—ശിവൻ—ന്റെ കൃപയ്ക്ക് യോഗ്യനാകുന്നു।
Verse 29
यमाः संक्षेपतः प्रोक्ता नियमांश् च वदामि वः शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः
യമങ്ങൾ സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു; ഇനി ഞാൻ നിങ്ങളോട് നിയമങ്ങൾ പറയുന്നു—ശൗചം, ഇജ്യാ (ദേവപൂജ), തപസ്, ദാനം, സ്വാധ്യായം, ഉപസ്ഥനിഗ്രഹം (കാമേന്ദ്രിയസംയമം) എന്നിവ।
Verse 30
व्रतोपवासमौनं च स्नानं च नियमा दश नियमः स्यादनीहा च शौचं तुष्टिस्तपस् तथा
വ്രതം, ഉപവാസം, മൗനം, സ്നാനം—ഇവ (മുതലായവ) പത്ത് നിയമങ്ങളായി പറയുന്നു; കൂടാതെ അനീഹാ (നിഷ്കാമത), ശൗചം, തുഷ്ടി (സന്തോഷം), തപസ്. ഈ നിയമസമൂഹം കൊണ്ട് പശു (ജീവൻ) സ്ഥിരനായി പതി—ശിവൻ—ഭക്തിക്ക് യോഗ്യനാകുന്നു।
Verse 31
जपः शिवप्रणीधानं पद्मकाद्यं तथासनम् बाह्यमाभ्यन्तरं प्रोक्तं शौचमाभ्यन्तरं वरम्
ജപം, ശിവപ്രണിധാനം (ശിവനിൽ പൂർണ്ണ സമർപ്പണം), കൂടാതെ പദ്മകാദി ആസനങ്ങൾ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ശൗചം രണ്ട് തരമെന്ന് പറയുന്നു—ബാഹ്യവും ആഭ്യന്തരവും; അതിൽ ആഭ്യന്തര ശൗചം ശ്രേഷ്ഠം।
Verse 32
बाह्यशौचेन युक्तः संस् तथा चाभ्यन्तरं चरेत् आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं कर्तव्यं शिवपूजकैः
ബാഹ്യശൗചം ഉള്ളവൻ അന്തർശൗചവും ആചരിക്കണം. അതിനാൽ ശിവപൂജകർ അഗ്നിസംബന്ധവും ജലസംബന്ധവും ബ്രാഹ്മ (വൈദിക) തത്ത്വസംബന്ധവും ആയ ശുദ്ധികർമങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം ചെയ്യേണ്ടതാണ്.
Verse 33
स्नानं विधानतः सम्यक् पश्चाद् आभ्यन्तरं चरेत् आ देहान्तं मृदालिप्य तीर्थतोयेषु सर्वदा
വിധിപ്രകാരം ശരിയായി സ്നാനം ചെയ്ത ശേഷം അന്തർശുദ്ധി ആചരിക്കണം. തല മുതൽ പാദാന്തം വരെ ശുദ്ധികര മണ്ണ് ലേപിച്ച് എപ്പോഴും തീർത്ഥജലങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്യണം.
Verse 34
अवगाह्यापि मलिनो ह्य् अन्तः शौचविवर्जितः शैवला झषका मत्स्याः सत्त्वा मत्स्योपजीविनः
ജലത്തിൽ മുങ്ങിയാലും അന്തർശൗചമില്ലാത്തവൻ മലിനനായിത്തന്നെ ഇരിക്കും. ശൈവലം, ഝഷകം, മത്സ്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ജലചരങ്ങൾ വെള്ളത്തിൽ ജീവിക്കുന്നു; എന്നാൽ വെള്ളത്തിൽ മാത്രം ഇരുന്നതുകൊണ്ട് ശുദ്ധിയാകുന്നില്ല.
Verse 35
सदावगाह्य सलिले विशुद्धाः किं द्विजोत्तमाः तस्मादाभ्यन्तरं शौचं सदा कार्यं विधानतः
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! എപ്പോഴും വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങി സ്നാനം ചെയ്താൽ മാത്രം യഥാർത്ഥ ശുദ്ധി ലഭിക്കുമോ? അതിനാൽ വിധിപ്രകാരം അന്തർശൗചം എപ്പോഴും ചെയ്യേണ്ടതാണ്.
Verse 36
आत्मज्ञानाम्भसि स्नात्वा सकृदालिप्य भावतः सुवैराग्यमृदा शुद्धः शौचमेवं प्रकीर्तितम्
ആത്മജ്ഞാനമെന്ന ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ഭാവപൂർവ്വം ഒരിക്കൽ അന്തരത്തിൽ ലേപനം ചെയ്താൽ, സുവൈരാഗ്യമെന്ന മണ്ണാൽ ശുദ്ധനാകുന്നു—ഇതേയാകുന്നു ശൗചം എന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 37
शुद्धस्य सिद्धयो दृष्टा नैवाशुद्धस्य सिद्धयः न्यायेनागतया वृत्त्या संतुष्टो यस्तु सुव्रतः
ശുദ്ധനിൽ മാത്രമേ സിദ്ധികൾ പ്രത്യക്ഷമാകൂ; അശുദ്ധനിൽ സിദ്ധികൾ ഒരിക്കലും ഉദിക്കുകയില്ല. ധർമ്മസമ്മതമായ മാർഗ്ഗത്തിൽ ലഭിച്ച ഉപജീവനത്തിൽ തൃപ്തനായി നിലകൊള്ളുന്ന സുവ്രതൻ, പശുവിനെ പാശബന്ധത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് പതി (ശിവൻ) നേർക്കു നയിക്കുന്ന ശൈവമാർഗ്ഗത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു।
Verse 38
संतोषस्तस्य सततम् अतीतार्थस्य चास्मृतिः चान्द्रायणादिनिपुणस् तपांसि सुशुभानि च
അവനിൽ നിരന്തരം സന്തോഷം നിലനിൽക്കും; കഴിഞ്ഞ കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖഭരിതമായ ഓർമ്മപിടിത്തം ഉണ്ടാകില്ല. ചാന്ദ്രായണാദി വ്രതങ്ങളിൽ നിപുണനായി, പതി (ശിവൻ) ക്ക് സമർപ്പിച്ച ശുഭവും ശോഭനവും ശാസനാപരവുമായ തപസ്സുകൾ ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ പശുവിന്റെ പാശങ്ങൾ ശിഥിലമാകുന്നു।
Verse 39
स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवस्य त्रिधा स्मृतः वाचिकश्चाधमो मुख्य उपांशुश्चोत्तमोत्तमः
സ്വാധ്യായം തന്നെയാണ് ജപമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു; പ്രണവം (ഓം) ജപം മൂന്നു വിധമെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. വാചിക ജപം അധമം, മാനസ ജപം മുഖ്യം, ഉപാംശു (മന്ദസ്വര/ഗുപ്ത) ജപം അത്യുത്തമം।
Verse 40
मानसो विस्तरेणैव कल्पे पञ्चाक्षरे स्मृतः तथा शिवप्रणीधानं मनोवाक्कायकर्मणा
വിധിക്രമത്തിൽ മാനസ (അന്തര) പൂജയുടെ വിപുലമായ മാർഗ്ഗം പഞ്ചാക്ഷര മന്ത്രത്തിലൂടെ പൂർണ്ണമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ മനസ്സ്, വാക്ക്, കായകർമ്മം എന്നിവയിലൂടെ ശിവനിൽ സമ്പൂർണ്ണ പ്രണിധാനം (സമർപ്പണം) ചെയ്യണം।
Verse 41
शिवज्ञानं गुरोर्भक्तिर् अचला सुप्रतिष्ठिता निग्रहो ह्यपहृत्याशु प्रसक्तानीन्द्रियाणि च
ശിവജ്ഞാനം സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുക, ഗുരുവിനോടുള്ള അചലവും സുപ്രതിഷ്ഠിതവുമായ ഭക്തി, കൂടാതെ നിയന്ത്രണം—വിഷയങ്ങളിലേക്കു പാഞ്ഞോടുന്ന ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ വേഗത്തിൽ പിൻവലിക്കൽ—ഇതുതന്നെയാണ് പശുവിനെ പതി (ശിവൻ) നേർക്കു നയിക്കുന്ന സാധന।
Verse 42
विषयेषु समासेन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः चित्तस्य धारणा प्रोक्ता स्थानबन्धः समासतः
വിഷയങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സംക്ഷിപ്തമായ പിൻവലിക്കലിനെയാണ് ‘പ്രത്യാഹാരം’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നത്. ചിത്തത്തെ ഒരേ സ്ഥാന/ആലമ്പനത്തിൽ ബന്ധിച്ച് സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നതാണ് ‘ധാരണ’ എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു.
Verse 43
तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश् च विचारतः तत्रैकचित्तता ध्यानं प्रत्ययान्तरवर्जितम्
ആ ശാസനയുടെ സ്ഥിരതയിൽ നിന്ന് ധ്യാനവും സമാധിയും വിവേചിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ മറ്റുപ്രത്യയങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, ഏക തത്ത്വമായ—പതി ശിവൻ—മേൽ ഏകചിത്തത തന്നെയാണ് ‘ധ്യാനം’.
Verse 44
चिद्भासमर्थमात्रस्य देहशून्यमिव स्थितम् समाधिः सर्वहेतुश् च प्राणायाम इति स्मृतः
ചൈതന്യപ്രഭയുടെ ശക്തിമാത്രത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, ദേഹശൂന്യമായതുപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്ന അവസ്ഥ—അതിനെ ‘പ്രാണായാമം’ എന്നു സ്മൃതികൾ പറയുന്നു; അതേ സമാധിയും സർവ യോഗസിദ്ധികളുടെ മുഖ്യ കാരണവും ആകുന്നു.
Verse 45
प्राणः स्वदेहजो वायुर् यमस्तस्य निरोधनम् त्रिधा द्विजैर्यमः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस् तथा
പ്രാണം സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ ജനിക്കുന്ന ജീവവായുവാണ്; അതിന്റെ നിരോധനമാണ് ‘യമം’. ദ്വിജന്മാർ ഈ യമത്തെ മൂന്നു വിധമായി പറഞ്ഞു—മന്ദം, മധ്യം, ഉത്തമം.
Verse 46
प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम्
പ്രാണവും അപാനവും നിരോധിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ‘പ്രാണായാമം’ എന്നു കീര്ത്തിക്കുന്നു. പ്രാണായാമത്തിന്റെ മാനദണ്ഡം സ്മൃതിയിൽ പന്ത്രണ്ട് മാത്രകളായി പറയുന്നു.
Verse 47
नीचो द्वादशमात्रस्तु उद्धातो द्वादशः स्मृतः मध्यमस् तु द्विरुद्धातश् चतुर्विंशतिमात्रकः
‘നീച’ ലിംഗം ദ്വാദശമാത്ര; ‘ഉദ്ധാത’ (ഉന്നത)വും ദ്വാദശമാത്രയെന്നു സ്മൃതം. ‘മധ്യമ’ തരം ഉദ്ധാതത്തിന്റെ ഇരട്ടിയായി—ചതുര്വിംശതി മാത്ര—പൂജാക്രമം സുസ്ഥിരമാക്കി, പശു (ബന്ധിത ജീവൻ)നെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി പതി ശിവനിലേക്കു തിരിക്കുന്നു।
Verse 48
मुख्यस्तु यस्त्रिरुद्धातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकश्च यथाक्रमम्
മുഖ്യ പ്രാണവായു മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഊർദ്ധ്വമായി പ്രേരിതമാകുമ്പോൾ, അതിന്റെ അളവ് മുപ്പത്താറ് മാത്രയെന്ന് പറയുന്നു. അതേ ക്രമത്തിൽ വിയർപ്പ്, കമ്പനം, പിന്നെ (ദേഹം/ശക്തി) ഉയർച്ച എന്നിവയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നു।
Verse 49
आनन्दोद्भवयोगार्थं निद्राघूर्णिस्तथैव च रोमाञ्चध्वनिसंविद्धस्वाङ्गमोटनकम्पनम्
ആനന്ദത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന യോഗസമാധിക്കായി നിദ്രപോലെയുള്ള ആടലും വരുന്നു; കൂടാതെ രോമാഞ്ചവും ധ്വനിയുക്ത ഉച്ചാരണവും നിറഞ്ഞപ്പോൾ ദേഹം അവയവങ്ങളെ മുറുക്കി വളച്ച് കമ്പിക്കുന്നു।
Verse 50
भ्रमणं स्वेदजन्या सा संविन्मूर्छा भवेद्यदा तदोत्तमोत्तमः प्रोक्तः प्राणायामः सुशोभनः
അഭ്യാസജന്യമായ ഭ്രമണവും വിയർപ്പും കൂടെ ബോധത്തിന്റെ മൂർച്ചാസദൃശ അവസ്ഥ വരുമ്പോൾ, ആ പ്രാണായാമം ‘ഉത്തമോത്തമം’—അത്യുത്തമം—എന്നും അത്യന്തം ശോഭനമെന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 51
सगर्भो ऽगर्भ इत्युक्तः सजपो विजपः क्रमात् इभो वा शरभो वापि दुराधर्षो ऽथ केसरी
അവൻ ‘സഗർഭ’ എന്നും ‘അഗർഭ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു—രൂപമുള്ളവനും, എല്ലാ ഗർഭങ്ങളെയും അതീതനുമായവൻ. ക്രമത്തിൽ അവൻ ‘സജപ’യും ‘വിജപ’യും—ഉച്ചരിക്കുന്ന ജപത്തിന്റെയും, ഉള്ളിൽ നാദമായി ഉച്ചാരണമില്ലാതെ മുഴങ്ങുന്ന ജപത്തിന്റെയും അധിപൻ. അവൻ ഇഭവും ശറഭവും—ദുരാധർഷൻ, അജേയൻ—കേസരി സിംഹവും; പശുവിന്റെ ബന്ധങ്ങളെ ജയിച്ച് പതി, പരമ രക്ഷകൻ, ആയി നിലകൊള്ളുന്നവൻ।
Verse 52
गृहीतो दम्यमानस्तु यथास्वस्थस्तु जायते तथा समीरणो ऽस्वस्थो दुराधर्षश् च योगिनाम्
പിടിച്ചു ശാസിച്ച് ദമിപ്പിക്കുമ്പോൾ അത് സ്ഥിരവും ആരോഗ്യസ്ഥിതിയിലും എത്തുന്നു; അതുപോലെ ശാസനമില്ലാത്ത പ്രാണവായു അസ്ഥിരമായി തുടരുകയും യോഗികൾക്കും അത്യന്തം ദുർജയമാവുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 53
न्यायतः सेव्यमानस्तु स एवं स्वस्थतां व्रजेत् यथैव मृगराङ्नागः शरभो वापि दुर्मदः
ന്യായവും സദാചാരവും അനുസരിച്ച് സേവിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവൻ വീണ്ടും സ്ഥിരതയും സുഖസ്ഥിതിയും പ്രാപിക്കുന്നു; മദോന്മത്തമായ മൃഗം—മത്തഗജമോ ഭീകരശരഭമോ—കൂടി വശപ്പെടുന്നതുപോലെ.
Verse 54
कालान्तरवशाद्योगाद् दम्यते परमादरात् तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति
കാലക്രമത്തിൽ നിരന്തര അഭ്യാസവും പരമാദരത്തോടെ ചെയ്ത യോഗവും മനസ്സിനെ ദമിപ്പിക്കുന്നു. ആ ശാസനയോടുള്ള തുടർച്ചയായ പരിചയത്തിലൂടെ साधകൻ അന്തഃസ്ഥൈര്യവും സമദർശനവും നേടുന്നു—പതി ശിവന്റെ അനുഗ്രഹത്തിൽ പശുജീവൻ പാശബന്ധം ശിഥിലമാക്കാൻ യോഗ്യനാകുന്നു।
Verse 55
योगादभ्यसते यस्तु व्यसनं नैव जायते एवमभ्यस्यमानस्तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत्
യോഗം അഭ്യസിക്കുന്നവന് വ്യസനജന്യമായ പതനമോ ദുരന്തമോ ഉണ്ടാകില്ല. ഇങ്ങനെ അഭ്യസിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മുനിയുടെ പ്രാണം ശുദ്ധശാസനയാൽ ബന്ധനകാരിയായ മലിനതകളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 56
मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुर्देहं च रक्षति संयुक्तस्य तथा सम्यक् प्राणायामेन धीमतः
യോഗത്തിൽ സമ്യക് സംയുക്തനായ ധീമാനായ साधകനു ശരിയായ പ്രാണായാമം മനസ്സ്, വാക്ക്, ശരീരം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള ദോഷങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുകയും കർത്താവിന്റെ ദേഹത്തെയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—അതുവഴി പശുജീവൻ ശാസനയോടെ പതി ശിവനിലേക്കു അഭിമുഖമാകുന്നു।
Verse 57
दोषात्तस्माच्च नश्यन्ति निश्वासस्तेन जीर्यते प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्
അതുകൊണ്ട് ദോഷങ്ങൾ നശിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശ്വാസ-പ്രശ്വാസത്തിന്റെ പ്രവാഹം നിയന്ത്രിതമാകുന്നു, പ്രാണശക്തി പരിപാകം പ്രാപിക്കുന്നു. പ്രാണായാമത്തിലൂടെ ശാന്തി മുതലായ ദിവ്യസിദ്ധികൾ ക്രമമായി സിദ്ധിക്കുന്നു.
Verse 58
शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश् च प्रसादश् च तथा क्रमात् आदौ चतुष्टयस्येह प्रोक्ता शान्तिरिह द्विजाः
ശാന്തി, പ്രശാന്തി, ദീപ്തി, പ്രസാദം—ഇവയെല്ലാം ഇവിടെ ക്രമമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, ഈ ചതുഷ്ടയത്തിൽ ആദ്യം ശാന്തിയെയാണ് പ്രസ്താവിക്കുന്നത്.
Verse 59
सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिर् उच्यते प्रशान्तिः संयमः सम्यग् वचसामिति संस्मृता
സഹജവും ആഗന്തുകവുമായ പാപങ്ങളുടെ ശമനമാർഗം ‘ശാന്തി’ എന്നു പറയുന്നു. ‘പ്രശാന്തി’ എന്നത് യഥാർത്ഥ സംയമവും വാക്കിന്റെ ശാസിതമായ, സത്യനിഷ്ഠമായ നിയന്ത്രണവുമെന്നായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 60
प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेर्वै मरुतामपि
അവനെ ‘പ്രകാശം’ എന്നും ‘ദീപ്തി’ എന്നും പറയുന്നു. ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, അവൻ സർവത്ര സർവദാ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും പ്രസന്ന-സ്വച്ഛത, മരുৎകളുടെ ബുദ്ധിയിലും പ്രകാശിക്കുന്ന തേജസ്സും അവൻ തന്നേ.
Verse 61
प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते त्विह चतुष्टये प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च
സ്വാന്തത്തിൽ ഉദിക്കുന്ന നിർമ്മലതയും അനുഗ്രഹവും തന്നെയാണ് ‘പ്രസാദം’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചത്. ഇവിടെ ഈ പ്രസംഗത്തിൽ അഞ്ചു പ്രാണവായുക്കൾ—പ്രാണ, അപാന, സമാന, ഉദാന, വ്യാന—എന്നിവയാണ്.
Verse 62
नागः कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनंजयः एतेषां यः प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृतः
നാഗ, കൂർമ, കൃകല, ദേവദത്ത, ധനഞ്ജയ—ഇവ പ്രാണവായുവിന്റെ ഭേദങ്ങൾ. ഇവയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി നിയന്ത്രിക്കുന്ന പ്രസാദശക്തിയെയാണ് ‘മരുത്’ (ജീവവായുക്കൾ) എന്നു സ്മരിക്കുന്നത്।
Verse 63
प्रयाणं कुरुते तस्माद् वायुः प्राण इति स्मृतः अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च
മുന്നോട്ടുള്ള ഗതി ഉണ്ടാക്കുന്ന വായുവിനെ ‘പ്രാണ’ എന്നു സ്മരിക്കുന്നു. ‘അപാന’ ക്രമമായി താഴോട്ടു കൊണ്ടുപോയി ആഹാരാദികളെ വിസർജ്ജിക്കുന്നു; അതുവഴി പാശബന്ധിത പശു-ജീവൻ പതി—ശിവനിലേക്കു തിരിയാൻ സഹായം ലഭിക്കുന്നു।
Verse 64
व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः उद्वेजयति मर्माणि उदानो ऽयं प्रकीर्तितः
‘വ്യാന’ അങ്ങങ്ങുകളിലാകെ വ്യാപിച്ച് അവയെ കലക്കുകയും രോഗാദികളുടെ പ്രകോപ്പത്തിന് കാരണമാകുകയും ചെയ്യുന്നു; മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളെ ഉത്കണ്ഠപ്പെടുത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ പ്രകടമാകുന്ന കലക്കരൂപം ‘ഉദാന’ എന്നു പ്രഖ്യാതം।
Verse 65
समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तु सः
അഞ്ചു വായുക്കളിൽ ‘സമാന’ ശരീരാവയവങ്ങളെ സമത്വത്തിലും സമന്വയത്തിലും നയിക്കുന്നു. ഉദ്ഗാരത്തിൽ അത് ‘നാഗ’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; കണ്ണ് തുറക്കുന്നതിൽ അത് തന്നെ ‘കൂർമ’ എന്നു പറയുന്നു।
Verse 66
कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे धनंजयो महाघोषः सर्वगः स मृते ऽपि हि
മരണത്തിനു ശേഷവും ഈ പ്രാണപ്രവാഹങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു: തുമ്മലിന് കാരണം ‘കൃകല’; വിശപ്പിന്റെ തത്ത്വം ‘ക്ഷുതകായ’; ആകൽച്ചയെ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ‘ദേവദത്ത’; ‘ധനഞ്ജയ’ മഹാനാദമുള്ള, ശരീരമാകെ വ്യാപിക്കുന്ന വായു.
Verse 67
इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति प्रसादो ऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये
ഇങ്ങനെ പ്രാണായാമംകൊണ്ട് പത്ത് പ്രാണവായുക്കളിൽ അധിപത്യം നേടുന്ന साधകനിൽ പ്രസാദരൂപമായ അനുഗ്രഹസ്ഥിതി ഉദിക്കുന്നു; ജ്ഞാനികൾ ഉപദേശിച്ച ചതുരവസ്ഥകളിൽ ഇതിനെ ‘തുരീയ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു।
Verse 68
विस्वरस्तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः ख्यातिः संवित्ततः पश्चाद् ईश्वरो मतिरेव च
വിശ്വസ്വരൂപം (വിസ്വര) മുതൽ മഹത്, പ്രജ്ഞ, തുടർന്ന് മനസും ബ്രഹ്മാ (സൃഷ്ടിനിയമം)യും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; പിന്നെ ചിതി, സ്മൃതി, ഖ്യാതി, സംവിത്തി എന്നിവ പ്രകാശിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ഈശ്വരതത്ത്വം, ഒടുവിൽ മതി എന്ന നിർണയബുദ്ധിയും വരുന്നു।
Verse 69
बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति
ഇവ ബുദ്ധിയുടെ ‘ദ്വിജ’ എന്ന സംജ്ഞകൾ—മഹന്മാർ കീർത്തിച്ച ഉന്നത ശക്തികൾ. ഈ ബുദ്ധിയുടെ പ്രസാദം (ശാന്തിയും സുതാര്യതയും) പ്രാണായാമംകൊണ്ട് സിദ്ധമാകുന്നു; അതിനാൽ പശു-ജീവൻ പതി (ഈശ്വരൻ)ക്ക് യോഗ്യനാകുന്നു।
Verse 70
विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनिसत्तमाः अग्रजः सर्वतत्त्वानां महान्यः परिमाणतः
ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ! അവൻ തന്നെയാണ് വിശ്വേശ്വരനും വിശ്വമായി ഭവിക്കുന്ന ഭാവവും; അവൻ എല്ലാ ദ്വന്ദ്വങ്ങൾക്കും അതീതൻ. എല്ലാ തത്ത്വങ്ങൾക്കും മുമ്പുള്ള അഗ്രജൻ; അളക്കാനാവാത്തവനായിട്ടും, എല്ലാ അളവുകൾക്കും അടിസ്ഥാനം ആയ മഹാൻ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ।
Verse 71
यत्प्रमाणगुहा प्रज्ञा मनस्तु मनुते यतः बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदांवराः
ബ്രഹ്മവിദന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ ഋഷികൾ അവനെ ‘ബ്രഹ്മാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; കാരണം സർവ പ്രജ്ഞയുടെ ഗൂഢമായ പ്രമാണ-ഗുഹ അവനിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; മനസ്സും അവന്റെ ആധാരത്തിലൂടെയേ മനനം ചെയ്യൂ; അവൻ ബൃഹത്, ബൃംഹണസ്വരൂപൻ—സത്തയും ജ്ഞാനവും വിപുലീകരിക്കുന്നവൻ।
Verse 72
सर्वकर्माणि भोगार्थं यच्चिनोति चितिः स्मृता स्मरते यत्स्मृतिः सर्वं संविद्वै विन्दते यतः
ഭോഗാർത്ഥമായി എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളെയും സമാഹരിക്കുന്നത് ‘ചിതി’ എന്നു പറയുന്നു. ഓര്മ്മിപ്പിക്കുന്നത് ‘സ്മൃതി’; എല്ലാം യഥാർത്ഥമായി അറിയപ്പെടുകയും നിശ്ചയിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നത് യാതൊന്നാൽ ആണോ അതേ ‘സംവിദ്’ (ചൈതന്യം) ആകുന്നു.
Verse 73
ख्यायते यत्त्विति ख्यातिर् ज्ञानादिभिर् अनेकशः सर्वतत्त्वाधिपः सर्वं विजानाति यदीश्वरः
എല്ലാം അറിയപ്പെടുമാറാക്കുന്നതിനാൽ അവൻ ‘ഖ്യാതി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ജ്ഞാനം മുതലായവ വഴി അവൻ പലവിധത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു. സർവതത്ത്വങ്ങളുടെ അധിപനായ ആ ഈശ്വരൻ എല്ലാം പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നു.
Verse 74
मनुते मन्यते यस्मान् मतिर्मतिमतांवराः अर्थं बोधयते यच्च बुध्यते बुद्धिरुच्यते
ചിന്താശീലികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! യാതൊന്നാൽ മനനം നടക്കുകയും ധാരണകൾ രൂപപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നതോ അതാണ് ‘മതി’. അർത്ഥം ബോധ്യമാക്കുകയും യഥാർത്ഥ ഗ്രഹണം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നതാണ് ‘ബുദ്ധി’ എന്നു പറയുന്നത്.
Verse 75
अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति दोषान्विनिर्दहेत्सर्वान् प्राणायामादसौ यमी
ഈ ബുദ്ധിയുടെ പ്രസാദം (സ്വച്ഛത) പ്രാണായാമം കൊണ്ടു സിദ്ധമാകുന്നു. പ്രാണായാമം വഴി ആ സംയമിയായ യോഗി എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ദഹിപ്പിച്ച് യമത്തിൽ സ്ഥാപിതനാകുന്നു.
Verse 76
पातकं धारणाभिस्तु प्रत्याहारेण निर्दहेत् विषयान्विषवद्ध्यात्वा ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्
ധാരണാ അഭ്യാസങ്ങളാൽ പാതകം ദഹിക്കുന്നു; പ്രത്യാഹാരത്താൽ അത് പൂർണ്ണമായി ഭസ്മമാകുന്നു. വിഷയങ്ങളെ വിഷംപോലെ ധ്യാനിച്ച്, ധ്യാനത്തിലൂടെ പ്രകൃതിയുടെ അനീശ്വര ഗുണങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച് ജീവൻ ശിവപതിയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.
Verse 77
समाधिना यतिश्रेष्ठाः प्रज्ञावृद्धिं विवर्धयेत् स्थानं लब्ध्वैव कुर्वीत योगाष्टाङ्गानि वै क्रमात्
സമാധിയാൽ ശ്രേഷ്ഠ യതികൾ സത്യപ്രജ്ഞയുടെ വർദ്ധന വളർത്തണം. യോജ്യമായ സ്ഥലം-ആസനം ലഭിച്ച ശേഷം യോഗത്തിന്റെ അഷ്ടാംഗങ്ങൾ ക്രമമായി അഭ്യസിക്കണം.
Verse 78
लब्ध्वासनानि विधिवद् योगसिद्ध्यर्थम् आत्मवित् आदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते
യോഗസിദ്ധിക്കായി വിധിപൂർവ്വം ആസനങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച ആത്മവിദ് അറിയുന്നു—ഉപദേശത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ മാത്രം യോഗദർശനം ഇനിയും ലഭ്യമല്ല.
Verse 79
अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे
അഗ്ന്യഭ്യാസസ്ഥലത്ത്, ജലത്തിൽ, ഉണങ്ങിയ ഇലക്കൂമ്പാരത്തിൽ; ജീവികളാൽ നിറഞ്ഞ ശ്മശാനത്തിൽ, ജീർണ്ണ ഗോശാലയിൽ, ചതുഷ്പഥത്തിൽ—(സാധനയ്ക്ക് ഇവ ഒഴിവാക്കേണ്ട സ്ഥലങ്ങൾ).
Verse 80
सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते
ശബ്ദമുള്ളതോ ഭയമുള്ളതോ ആയ സ്ഥലത്ത്; ചൈത്യത്തിന്റെയോ വൽമീകത്തിന്റെയോ സമീപത്തെ കൂമ്പാരത്തിൽ; അശുഭസ്ഥാനത്ത്; ദുർജനങ്ങൾ അധീനമാക്കിയ സ്ഥലത്ത്; കൊതുക് മുതലായവ നിറഞ്ഞ സ്ഥലത്ത്—(പൂജയും സാധനയും ചെയ്യരുത്).
Verse 81
नाचरेद्देहबाधायां दौर्मनस्यादिसम्भवे सुगुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु
ദേഹത്തിന് ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടാക്കി ദൗർമനസ്യാദി വിക്ഷോഭങ്ങൾ ജനിപ്പിക്കുന്നിടത്ത് ആചരിക്കരുത്. പകരം പർവതത്തിലെ നന്നായി മറഞ്ഞ, ശുഭ, രമ്യമായ ഗുഹയിൽ സാധന ചെയ്യണം.
Verse 82
भवक्षेत्रे सुगुप्ते वा भवारामे वने ऽपि वा गृहे तु सुशुभे देशे विजने जन्तुवर्जिते
ഭവ (ശിവ)ന്റെ സുരക്ഷിത ക്ഷേത്രപരിസരത്തിലോ, ഭവാരാമത്തിലോ, അല്ലെങ്കിൽ വനത്തിലോ—അഥവാ ഗൃഹത്തിനകത്തും—അത്യന്തം ശുഭമായ, ഏകാന്തമായ, ശാന്തമായ, ജീവജന്തുക്കളുടെ ഉപദ്രവമില്ലാത്ത സ്ഥലത്തെ തിരഞ്ഞെടുക്കണം. അവിടെ പാശബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് മനസ്സിനെ പിൻവലിച്ച്, പശു (ജീവൻ) നിയമബദ്ധ ലിംഗാരാധനയാൽ പതി (ശിവ)യുടെ സമീപം എത്തട്ടെ.
Verse 83
अत्यन्तनिर्मले सम्यक् सुप्रलिप्ते विचित्रिते दर्पणोदरसंकाशे कृष्णागरुसुधूपिते
സ്ഥലം അത്യന്തം നിർമ്മലമാക്കി, നന്നായി ലേപനം ചെയ്ത് മനോഹരമായി അലങ്കരിക്കണം—ദർപ്പണത്തിന്റെ ഉള്ളഭാഗംപോലെ ദീപ്തമായി—കൃഷ്ണ അഗരു എന്ന ഉത്തമ ധൂപത്തിന്റെ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞതാക്കണം. അത്തരത്തിലുള്ള സ്ഥലത്ത് ലിംഗാരാധന ക്രമീകരിക്കണം.
Verse 84
नानापुष्पसमाकीर्णे वितानोपरि शोभिते फलपल्लवमूलाढ्ये कुशपुष्पसमन्विते
മണ്ഡപത്തിന്റെ മുകളിലെ വിതാനം ശോഭിപ്പിച്ച്, നാനാവിധ പുഷ്പങ്ങളാൽ പാകിയിരിക്കണം; ഫലങ്ങൾ, কোমല പല്ലവങ്ങൾ, മൂലങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് സമൃദ്ധമായിരിക്കണം; കുശയും പുഷ്പങ്ങളും ചേർന്നിരിക്കണം. ഇങ്ങനെ ലിംഗാരാധനയ്ക്കായി പവിത്ര സ്ഥലം ഒരുക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ പശു പാശത്തെ അതിക്രമിച്ച് പതി (ശിവ)യിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.
Verse 85
समासनस्थो योगाङ्गान्य् अभ्यसेद्धृषितः स्वयम् प्रणिपत्य गुरुं पश्चाद् भवं देवीं विनायकम्
സ്ഥിരാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് साधകൻ സ്വയം ധൈര്യദൃഢതയോടെ യോഗത്തിന്റെ അംശങ്ങൾ അഭ്യസിക്കണം. ആദ്യം ഗുരുവിനെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, പിന്നെ ഭവ (ശിവ), ദേവി (ശക്തി), വിനായകൻ എന്നിവരെ ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കണം—ഇതിലൂടെ പാശം ശിഥിലമാകുന്നു.
Verse 86
योगीश्वरान् सशिष्यांश् च योगं युञ्जीत योगवित् आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धासनं तु वा
യോഗവിദൻ യോഗീശ്വരന്മാരോടും അവരുടെ ശിഷ്യന്മാരോടും കൂടി യോഗത്തിൽ നിയോഗിക്കണം. സ്വസ്തികാസനം ബന്ധിച്ച്, അല്ലെങ്കിൽ പദ്മാസനം, അതവാ അർധാസനം സ്വീകരിച്ച് সাধന ആരംഭിക്കണം.
Verse 87
समजानुस् तथा धीमान् एकजानुरथापिवा समं दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ
ധീമാൻ साधകൻ ഇരുകാൽമുട്ടുകളും സമമായി, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു മുട്ട ഉയർത്തി ഇരിക്കട്ടെ. സമവും ദൃഢവുമായ ആസനത്തിൽ സ്ഥിരനായി, ഇരുപാദങ്ങളും സംഹരിച്ചു ദേഹസംയമം സ്ഥാപിക്കട്ടെ.
Verse 88
संवृतास्योपबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः
വായ് അടച്ച് കണ്ണുകൾ നിയന്ത്രിച്ച്, വക്ഷസ്സ് മുന്നോട്ട് ദൃഢമായി താങ്ങി നിർത്തട്ടെ. കുതികാൽ കൊണ്ട് വൃഷണങ്ങളെ കാക്കുകയും, പിന്നെയും ജനനേന്ദ്രിയത്തെയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ.
Verse 89
किंचिदुन्नामितशिर दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्
തല അല്പം ഉയർത്തി വയ്ക്കട്ടെ; പല്ലുകൾ പല്ലുകളെ സ്പർശിക്കരുത്. സ്വന്തം നാസികാഗ്രത്തിൽ ദൃഷ്ടി സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, ദിക്കുകളിലേക്ക് നോക്കാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 90
तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन छादयेत् ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा शिवध्यानं समभ्यसेत्
തമസ്സിനെ രജസ്സാൽ മറച്ച്, രജസ്സിനെ സത്ത്വംകൊണ്ട് ആവരിക്കട്ടെ. തുടർന്ന് സത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി, ശിവധ്യാനം നിരന്തരം അഭ്യസിക്കട്ടെ.
Verse 91
ओंकारवाच्यं परमं शुद्धं दीपशिखाकृतिम् ध्यायेद्वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः
സമാഹിതനായി, ഓംകാരവാച്യമായ പരമശുദ്ധ തത്ത്വത്തെ ധ്യാനിക്കട്ടെ—ദീപശിഖയുടെ രൂപത്തിൽ—അത് പുണ്ഡരീകത്തിന്റെ കർണികയിൽ സ്ഥിതമാണെന്ന് ഭാവിക്കട്ടെ.
Verse 92
नाभेरधस्ताद्वा विद्वान् ध्यात्वा कमलमुत्तमम् त्र्यङ्गुले चाष्टकोणं वा पञ्चकोणमथापि वा
വിദ്വാൻ സാധകൻ നാഭിക്കു താഴെയുള്ള പരമകമലത്തെ ധ്യാനിച്ച്, അവിടെ മൂന്നു അങ്കുലപ്രമാണമുള്ള അഷ്ടകോണമോ പഞ്ചകോണമോ ആയ യന്ത്രരൂപം ഭാവിക്കണം।
Verse 93
त्रिकोणं च तथाग्नेयं सौम्यं सौरं स्वशक्तिभिः सौरं सौम्य तथाग्नेयम् अथ वानुक्रमेण तु
ത്രികോണം (യോനി) രൂപവും നിർമ്മിച്ച്, സ്വന്തം ആവാഹിത ശക്തികളാൽ ക്രമമായി ആഗ്നേയ, സൗമ്യ, സൗര ശക്തികളെ സ്ഥാപിക്കണം; പിന്നെയും സൗര, സൗമ്യ, ആഗ്നേയ എന്ന ക്രമവും യഥാവിധി വിന്യസിക്കണം।
Verse 94
आग्नेयं च ततः सौरं सौम्यमेवं विधानतः अग्नेरधः प्रकल्प्यैवं धर्मादीनां चतुष्टयम्
വിധാനപ്രകാരം ആദ്യം ആഗ്നേയവും, പിന്നെ സൗരവും സൗമ്യവും എന്നിങ്ങനെ വിഭാഗങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കണം. അഗ്നിയുടെ താഴെ ധർമ്മാദി ചതുഷ്ടയവും അതുപോലെ വിന്യസിക്കണം।
Verse 95
गुणत्रयं क्रमेणैव मण्डलोपरि भावयेत् सत्त्वस्थं चिन्तयेद्रुद्रं स्वशक्त्या परिमण्डितम्
മണ്ഡലത്തിന്മേൽ ക്രമമായി ത്രിഗുണങ്ങളെ ഭാവിക്കണം. തുടർന്ന് സത്ത്വസ്ഥനായി, സ്വശക്തിയാൽ പരിമണ്ഡിതനായ രുദ്രനെ ധ്യാനിക്കണം।
Verse 96
नाभौ वाथ गले वापि भ्रूमध्ये वा यथाविधि ललाटफलिकायां वा मूर्ध्नि ध्यानं समाचरेत्
വിധിപ്രകാരം നാഭിയിൽ അല്ലെങ്കിൽ കണ്ഠത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ ഭ്രൂമധ്യേ—അഥവാ ലലാടപ്രദേശത്ത്, അല്ലെങ്കിൽ മൂർദ്ധാവിൽ—ധ്യാനം ആചരിക്കണം।
Verse 97
द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे क्रमेण तु दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे स्मरेच्छिवम्
ദ്വിദള പദ്മത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ഷോഡശാര ചക്രത്തിൽ, ക്രമമായി ദ്വാദശാരത്തിൽ; പിന്നെയും ദശാര, ഷട്കോണം അല്ലെങ്കിൽ ചതുരസ്ര മണ്ഡലത്തിൽ—അവിടെ പാശങ്ങളെ ഛേദിക്കുന്ന പതി-സ്വരൂപനായ ശിവനെ സ്മരിച്ചു ധ്യാനിക്കണം।
Verse 98
कनकाभे तथागारसंनिभे सुसिते ऽपि वा द्वादशादित्यसंकाशे चन्द्रबिम्बसमे ऽपि वा
അത് സ്വർണ്ണപ്രഭയായിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ദീപ്തമായ സ്ഫടിക-ഗൃഹംപോലെ; അല്ലെങ്കിൽ പരമ ശ്വേതം; പന്ത്രണ്ട് ആദിത്യരുടെ തേജസ്സുപോലെ ജ്വലിക്കുന്നത്; അല്ലെങ്കിൽ ചന്ദ്രബിംബംപോലെ ശീതള-ശാന്തം—ഇങ്ങനെ രൂപം ധ്യാനിക്കണം।
Verse 99
विद्युत्कोटिनिभे स्थाने चिन्तयेत्परमेश्वरम् अग्निवर्णे ऽथवा विद्युद् वलयाभे समाहितः
മനം പൂർണ്ണമായി സമാഹിതമാക്കി, കോടി മിന്നലുപോലെ ദീപ്തമായ സ്ഥാനത്തിൽ പരമേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം—അഗ്നിവർണ്ണ തേജസ്സായോ, അല്ലെങ്കിൽ മിന്നൽ-വലയത്തെപ്പോലെ പ്രകാശവൃത്തമായോ।
Verse 100
वज्रकोटिप्रभे स्थाने पद्मरागनिभे ऽपि वा नीललोहितबिम्बे वा योगी ध्यानं समभ्यसेत्
യോഗി സ്ഥിരചിത്തനായി ധ്യാനാഭ്യാസം ചെയ്യണം—കോടി വജ്രങ്ങളുടെ പ്രഭപോലെ ദീപ്തമായ സ്ഥാനത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ പദ്മരാഗമണിപോലെ അരുണ തേജസ്സിൽ, അല്ലെങ്കിൽ നീലലോഹിതന്റെ ബിംബ-രൂപത്തിൽ।
Verse 101
महेश्वरं हृदि ध्यायेन् नाभिपद्मे सदाशिवम् चन्द्रचूडं ललाटे तु भ्रूमध्ये शंकरं स्वयम्
സാധകൻ ഹൃദയത്തിൽ മഹേശ്വരനെ ധ്യാനിക്കണം; നാഭി-പദ്മത്തിൽ സദാശിവനെ; ലലാടത്തിൽ ചന്ദ്രചൂഡനെ; ഭ്രൂമധ്യത്തിൽ സ്വയം ശങ്കരനെ—അന്തര്യാമിയായ പതി, പശുവിനെ ബന്ധിക്കുന്ന പാശങ്ങളെ ശിഥിലമാക്കുന്നവൻ।
Verse 102
दिव्ये च शाश्वतस्थाने शिवध्यानं समभ्यसेत् निर्मलं निष्कलं ब्रह्म सुशान्तं ज्ञानरूपिणम्
ദിവ്യവും ശാശ്വതവുമായ പുണ്യസ്ഥാനത്തിൽ ശിവധ്യാനം നിരന്തരം അഭ്യസിക്കണം. ആ ബ്രഹ്മം നിർമലം, നിഷ്കലം, സുഷാന്തം, ജ്ഞാനസ്വരൂപം.
Verse 103
अलक्षणमनिर्देश्यम् अणोरल्पतरं शुभम् निरालम्बम् अतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्
ശുഭനായ ശിവൻ ലക്ഷണരഹിതൻ, വാക്കുകളാൽ നിർദേശിക്കാനാവാത്തവൻ; അണുവിലും സൂക്ഷ്മൻ, നിരാലംബൻ, തർക്കാതീതൻ, ഉത്പത്തി-വിനാശവರ್ಜിതൻ.
Verse 104
कैवल्यं चैव निर्वाणं निःश्रेयसम् अनुत्तमम् अमृतं चाक्षरं ब्रह्म ह्य् अपुनर्भवम् अद्भुतम्
അതുതന്നെ കൈവല്യം, അതുതന്നെ നിർവാണം—അനുത്തമ നിഃശ്രേയസം. അത് അമൃതം, അക്ഷര ബ്രഹ്മം; അപുനർഭവമായ അത്ഭുതപദം.
Verse 105
महानन्दं परानन्दं योगानन्दमनामयम् हेयोपादेयरहितं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शिवम्
അവൻ ശിവൻ—മഹാനന്ദം, പരാനന്ദം, യോഗാനന്ദം; അനാമയൻ. ഹേയ-ഉപാദേയരഹിതൻ, സൂക്ഷ്മത്തിലും സൂക്ഷ്മതരൻ.
Verse 106
स्वयंवेद्यमवेद्यं तच् छिवं ज्ञानमयं परम् अतीन्द्रियम् अनाभासं परं तत्त्वं परात्परम्
ആ ശിവൻ സ്വയംപ്രകാശൻ, എങ്കിലും സാധാരണ ജ്ഞാനവിഷയമല്ല; പരമ ജ്ഞാനമയൻ. അതീന്ദ്രിയൻ, ലോകാഭാസരഹിതൻ, പരമ തത്ത്വം, പരാത്പരൻ.
Verse 107
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं ध्यानगम्यं विचारतः अद्वयं तमसश्चैव परस्तात्संस्थितं परम्
ആ പരമതത്ത്വം സർവ ഉപാധികളിൽ നിന്നുമുക്തം; ധ്യാനവും വിവേചനവും കൊണ്ടേ ഗമ്യം. അത് അദ്വയം; തമസ്സിന് അതീതമായി നിലകൊള്ളുന്ന പരം—പാശബന്ധിത പശുവിനെ പാശത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്ന പതി ശിവൻ।
Verse 108
मनस्येवं महादेवं हृत्पद्मे वापि चिन्तयेत् नाभौ सदाशिवं चापि सर्वदेवात्मकं विभुम्
ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ മഹാദേവനെ ചിന്തിക്കണം, അല്ലെങ്കിൽ ഹൃദയപദ്മത്തിൽ അവനെ ധ്യാനിക്കണം; അതുപോലെ നാഭിയിൽ സദാശിവനെയും സ്മരിക്കണം—അവൻ സർവദേവാത്മകവും സർവവ്യാപിയുമായ വിഭുവാണ്।
Verse 109
देहमध्ये शिवं देवं शुद्धज्ञानमयं विभुम् कन्यसेनैव मार्गेण चोद्घातेनापि शंकरम्
ദേഹത്തിനുള്ളിൽ ശിവദേവനെ—ശുദ്ധജ്ഞാനമയനും സർവവ്യാപിയുമായ വിഭുവിനെ—അനുഭവിക്കണം. സൂക്ഷ്മ അന്തർമാർഗ്ഗത്തിലൂടെയും ഉദ്ഘാത (ജാഗരണം) രീതിയിലൂടെയും ശങ്കരനെ പ്രാപിക്കാം।
Verse 110
क्रमशः कन्यसेनैव मध्यमेनापि सुव्रतः उत्तमेनापि वै विद्वान् कुम्भकेन समभ्यसेत्
സുവ്രതം പാലിക്കുന്ന ജ്ഞാനി സാധകൻ കുംഭകത്തെ ക്രമമായി അഭ്യസിക്കണം—ആദ്യം കനിഷ്ഠമാത്രയിൽ, പിന്നെ മധ്യമത്തിൽ, തുടർന്ന് ഉത്തമത്തിൽ—ശാസനബദ്ധമായി പടിപടിയായി മുന്നേറണം।
Verse 111
द्वात्रिंशद् रेचयेद्धीमान् हृदि नाभौ समाहितः रेचकं पूरकं त्यक्त्वा कुम्भकं च द्विजोत्तमाः
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ജ്ഞാനി സാധകൻ ഹൃദയത്തിലും നാഭിയിലും സമാഹിതനായി മുപ്പത്തിരണ്ട് പ്രാവശ്യം രേചനം (ശ്വാസം പുറത്തുവിടൽ) ചെയ്യണം; തുടർന്ന് രേചകവും പൂരകവും രണ്ടും വിട്ട് കുംഭകത്തിൽ നിലകൊള്ളണം।
Verse 112
साक्षात्समरसेनैव देहमध्ये स्मरेच्छिवम् एकीभावं समेत्यैवं तत्र यद्रससम्भवम्
സാക്ഷാത് സമരസഭാവത്താൽ തന്നെ ദേഹത്തിനുള്ളിൽ ശിവനെ സ്മരിക്കണം. ഇങ്ങനെ ഏകീഭാവത്തിൽ ലയിച്ച് അവിടെ ഉദിക്കുന്ന രസാനന്ദം ശിവചൈതന്യോദയമെന്ന് അറിയുക.
Verse 113
आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् साक्षात्समरसे स्थितः धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादश धारणम्
സാക്ഷാത് സമരസതത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതനായ ജ്ഞാനി ബ്രഹ്മാനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു. ധാരണ പന്ത്രണ്ട് യാമം നീളുന്നതെന്നും, ധ്യാനം പന്ത്രണ്ട് ധാരണകളുടെ സമാഹാരമാണെന്നും പറയുന്നു.
Verse 114
ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिर् अभिधीयते अथवा ज्ञानिनां विप्राः सम्पर्कादेव जायते
പന്ത്രണ്ട് അളവോളം തുടർച്ചയായ ധ്യാനത്തെ സമാധി എന്നു പറയുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ, ഹേ വിപ്രന്മാരേ, തത്ത്വജ്ഞരുടെ സത്സംഗ-സ്പർശം മാത്രത്താൽ പോലും സമാധി ജനിക്കുന്നു.
Verse 115
प्रयत्नाद्वा तयोस्तुल्यं चिराद्वा ह्यचिराद्द्विजाः योगान्तरायास् तस्याथ जायन्ते युञ्जतः पुनः
ഹേ ദ്വിജന്മാരേ, പരിശ്രമത്തിലൂടെയാകട്ടെ സമാന ശേഷിയിലൂടെയാകട്ടെ, വൈകിയോ വേഗമോ—സാധകൻ വീണ്ടും യോഗശാസനം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ അവനിൽ യോഗാന്തരായങ്ങൾ ഉദിക്കുന്നു.
Verse 116
नश्यन्त्य् अभ्यासतस् ते ऽपि प्रणिधानेन वै गुरोः
അവ (അന്തരായങ്ങൾ) പോലും അഭ്യാസത്താൽ നശിക്കുന്നു—നിശ്ചയമായും ഗുരുവിനോടുള്ള പ്രണിധാനം, സമർപ്പണം, ശാസനയാൽ.
Frequently Asked Questions
Key yogasthānas are described around the navel region (including below/above the navel), the throat area, and the space between the eyebrows; later instructions also place Śiva-dhyāna in the heart-lotus, navel-lotus, brow, forehead, and crown according to method and capacity.
Yama emphasizes restraint and non-harm (ahiṃsā) as foundational, alongside satya, asteya, brahmacarya, and aparigraha; niyama includes śauca (especially inner purity), worship/ijyā, tapas, dāna, svādhyāya/japa, sensory control, vows/fasting, silence, and regulated bathing—framed as supports for Śiva-prasāda and meditative steadiness.
Prāṇāyāma is quantified by mātrā counts (notably 12, 24, and 36), with gradations from lower to principal practice; signs such as perspiration, trembling, and deeper physiological/mental transformations are described as the practice matures toward steadiness and higher absorption.
Meditation culminates in contemplating Oṃkāra as a pure flame-like form and then Śiva as the stainless, partless, indescribable nirguṇa Brahman—beyond origination and destruction—while also permitting structured visualizations (lotus/maṇḍala) to stabilize attention leading to dhyāna and samādhi.