Adhyaya 106
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ഋഷികൾ ശംഭുവിന്റെ നൃത്താരംഭത്തിന്റെ കാരണംയും സ്കന്ദന്റെ അഗ്രജബന്ധപ്പെട്ട പ്രസംഗവും ചോദിക്കുന്നു. സൂതൻ ദാരുകാസുരനെ വർണ്ണിക്കുന്നു—തപസ്സാൽ ശക്തി നേടി അവൻ ദേവന്മാരെയും ദ്വിജന്മാരെയും പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാദികൾ ഉമാപതി ശിവന്റെ ശരണം ചെന്നു ദാരുകവധം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ശിവൻ ഗിരിജയെ പ്രാർത്ഥിക്കുമ്പോൾ, ദേവി ശിവദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഉഗ്രശക്തിരൂപമാകുന്നു. ശിവൻ തൃതീയനേത്രത്തിൽ നിന്ന് കാളി (കാലകണ്ഠി)യെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; കാളി ദാരുകനെ വധിച്ചിട്ടും ക്രോധാഗ്നിയാൽ ലോകത്തെ കലക്കുന്നു. അപ്പോൾ ശിവൻ ശ്മശാനത്തിൽ ബാലരൂപമായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ദേവി സ്തന്യം നൽകി കാളിയുടെ ക്രോധം ശമിപ്പിക്കുന്നു. ആ ബാലൻ ക്ഷേത്രപാലനാകുന്നു; അഷ്ടമൂർത്തികളുടെ സൂചനയും ലഭിക്കുന്നു. അവസാനം സന്ധ്യാകാലത്ത് ശിവൻ പ്രേതഗണങ്ങളോടൊപ്പം താണ്ഡവം ചെയ്യുന്നു; ദേവി നൃത്യാമൃതം പാനം ചെയ്ത് പ്രസന്നയാകുന്നു, ദേവന്മാർ കാളിയെയും പാർവതിയെയും നമസ്കരിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे विनायकोत्पत्तिर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः नृत्यारम्भः कथं शंभोः किमर्थं वा यथातथम् वक्तुमर्हसि चास्माकं श्रुतः स्कन्दाग्रजोद्भवः
ഇങ്ങനെ ശ്രീലിംഗമഹാപുരാണത്തിന്റെ പൂർവ്വഭാഗത്തിൽ ‘വിനായകോത്പത്തി’ എന്ന നൂറ്റാറാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ ശംഭോ! നിങ്ങളുടെ നൃത്താരംഭം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു? ഏതു ലക്ഷ്യത്താൽ—സംഭവിച്ചതുപോലെ ഞങ്ങളോട് പറയുക. സ്കന്ദന്റെ അഗ്രജരൂപമായ വിനായകന്റെ അവതാരം ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അത് വിശദമായി വിവരിക്കണം।
Verse 2
सूत उवाच दारुको ऽसुरसम्भूतस् तपसा लब्धविक्रमः सूदयामास कालाग्निर् इव देवान्द्विजोत्तमान्
സൂതൻ പറഞ്ഞു—അസുരകുലത്തിൽ ജനിച്ച ദാരുകൻ തപസ്സിലൂടെ വീര്യം നേടിയവൻ; യുഗാന്തത്തിലെ കാലാഗ്നിപോലെ ദേവന്മാരെയും ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരെയും പീഡിപ്പിച്ച് നശിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. ധർമ്മം പീഡിതമാകുമ്പോൾ ബന്ധിത പശു (ജീവൻ) പാശ (ബന്ധനം)യിൽ കൂടുതൽ മുങ്ങി, ഒടുവിൽ പതി—ശിവനിൽ—ശരണം തേടുന്നു।
Verse 3
दारुकेण तदा देवास् ताडिताः पीडिता भृशम् ब्रह्माणं च तथेशानं कुमारं विष्णुमेव च
അപ്പോൾ ദാരുകന്റെ അടിയേറ്റ് അത്യന്തം പീഡിതരായ ദേവന്മാർ ശരണം തേടി പുറപ്പെട്ടു. അവർ ബ്രഹ്മാവിനെയും ഈശാനനെയും (പ്രഭുവിനെ), കുമാരനെയും (സ്കന്ദനെ), വിഷ്ണുവിനെയും സമീപിച്ച് തങ്ങളുടെ ദുഃഖം അറിയിച്ചു।
Verse 4
यममिन्द्रमनुप्राप्य स्त्रीवध्य इति चासुरः स्त्रीरूपधारिभिः स्तुत्यैर् ब्रह्माद्यैर्युधि संस्थितैः
യമനെയും ഇന്ദ്രനെയും സമീപിച്ചപ്പോൾ ആ അസുരൻ ‘സ്ത്രീവധ്യൻ’—അഥവാ സ്ത്രീരൂപംകൊണ്ടു മാത്രമേ വധിക്കപ്പെടാവുന്നവൻ—എന്ന് നിശ്ചയിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിലകൊണ്ട ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ സ്ത്രീരൂപം ധരിച്ചു സ്തുതികളാൽ അവനെ ആരാധിച്ചു।
Verse 5
बाधितास्तेन ते सर्वे ब्रह्माणं प्राप्य वै द्विजाः विज्ञाप्य तस्मै तत्सर्वं तेन सार्धमुमापतिम्
അവനാൽ പീഡിതരായ ആ എല്ലാ ദ്വിജ ബ്രാഹ്മണരും ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു. സംഭവിച്ചതെല്ലാം അദ്ദേഹത്തോട് അറിയിച്ചു; കൂടാതെ ഉമാപതി—ഉമയോടൊന്നായ ശിവപ്രഭു—സംബന്ധിച്ച വൃത്താന്തവും ഒരുമിച്ച് സമർപ്പിച്ചു।
Verse 6
सम्प्राप्य तुष्टुवुः सर्वे पितामहपुरोगमाः ब्रह्मा प्राप्य च देवेशं प्रणम्य बहुधा नतः
അവനെ പ്രാപിച്ച് പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) മുൻപന്തിയിൽ എല്ലാവരും ദേവേശനെ സ്തുതിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് ദേവേശന്റെ സമീപം ചെന്നു പലവട്ടം സാഷ്ടാംഗ പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 7
दारुणो भगवान्दारुः पूर्वं तेन विनिर्जिताः निहत्य दारुकं दैत्यं स्त्रीवध्यं त्रातुमर्हसि
ഹേ ഭഗവാൻ, ‘ദാരു’ എന്ന ആ ഭീകരൻ മുമ്പ് ഞങ്ങളെ ജയിച്ചിരുന്നു. ദാരുക ദൈത്യനെ വധിച്ച്, സ്ത്രീവധത്തിന് വിധിക്കപ്പെട്ട ആ സ്ത്രീകളെ രക്ഷിക്കേണ്ടത് നിങ്ങള്ക്ക് യുക്തമാണ്.
Verse 8
विज्ञप्तिं ब्रह्मणः श्रुत्वा भगवान् भगनेत्रहा देवीमुवाच देवेशो गिरिजां प्रहसन्निव
ബ്രഹ്മാവിന്റെ അപേക്ഷ കേട്ട് ഭഗവാൻ—ഭഗനേത്രഹാ, ദേവേശൻ—മന്ദഹാസത്തോടെ ഗിരിജാ ദേവിയോട് അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 9
भवतीं प्रार्थयाम्यद्य हिताय जगतां शुभे वधार्थं दारुकस्यास्य स्त्रीवध्यस्य वरानने
ഹേ ശുഭേ, ലോകങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി ഇന്ന് ഞാൻ നിന്നോട് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ഹേ വരാനനേ, സ്ത്രീയാൽ വധിക്കപ്പെടേണ്ട ഈ ദാരുകനെ വധിക്കണമേ.
Verse 10
अथ सा तस्य वचनं निशम्य जगतो ऽरणिः विवेश देहे देवस्य देवेशी जन्मतत्परा
അപ്പോൾ ലോകങ്ങളുടെ അരണിപോലെയുള്ള ദേവേശി അവന്റെ വാക്ക് കേട്ട് ദേവന്റെ ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; വരാനിരിക്കുന്ന പ്രത്യക്ഷത (ജന്മ)യ്ക്കായി തത്സജ്ജയായി.
Verse 11
एकेनांशेन देवेशं प्रविष्टा देवसत्तमम् न विवेद तदा ब्रह्मा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः
സ്വശക്തിയുടെ ഒരു അംശമാത്രം കൊണ്ടു ദേവേശനിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും, അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവും ഇന്ദ്രൻ മുൻപന്തിയിലുള്ള ദേവന്മാരും ആ ദേവസത്തമനെ യഥാർത്ഥമായി ഗ്രഹിച്ചില്ല।
Verse 12
गिरिजां पूर्ववच्छंभोर् दृष्ट्वा पार्श्वस्थितां शुभाम् मायया मोहितस्तस्याः सर्वज्ञो ऽपि चतुर्मुखः
ശംഭുവിന്റെ പാർശ്വത്തിൽ മുൻപുപോലെ ശുഭമായി നിലകൊണ്ടിരുന്ന ഗിരിജയെ കണ്ടപ്പോൾ, സർവ്വജ്ഞനായ നാലുമുഖ ബ്രഹ്മാവും അവളുടെ മായയിൽ മോഹിതനായി।
Verse 13
सा प्रविष्टा तनुं तस्य देवदेवस्य पार्वती कण्ठस्थेन विषेणास्य तनुं चक्रे तदात्मनः
ദേവദേവനായ മഹാദേവന്റെ ദേഹത്തിൽ പാർവതി പ്രവേശിച്ചു; അവന്റെ കണ്ഠത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന വിഷത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തോടെ ആ ദേഹത്തെ തന്റെ ആത്മസ്വരൂപത്തോടു സമമാക്കി അവൾ രൂപപ്പെടുത്തി।
Verse 14
तां च ज्ञात्वा तथाभूतां तृतीयेनेक्षणेन वै ससर्ज कालीं कामारिः कालकण्ठीं कपर्दिनीम्
അവളുടെ ആ അവസ്ഥ അറിഞ്ഞ്, കാമാരിയായ ശിവൻ തന്റെ തൃതീയനേത്രശക്തിയാൽ കാളിയെ സൃഷ്ടിച്ചു—കാലകണ്ഠി, കപർദിനി।
Verse 15
जाता यदा कालिमकालकण्ठी जाता तदानीं विपुला जयश्रीः देवेतराणामजयस्त्वसिद्ध्या तुष्टिर्भवान्याः परमेश्वरस्य
നീലകണ്ഠന്റെ സഹധർമ്മിണിയായ കാളിമാ പ്രത്യക്ഷമായപ്പോൾ തന്നേ മഹത്തായ ജയശ്രീ ഉദിച്ചു. ദേവേതരരുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ അസിദ്ധിയായി അവർ പരാജയപ്പെട്ടു; ഭവാനിയും പരമേശ്വരനും പ്രസന്നരായി।
Verse 16
जातां तदानीं सुरसिद्धसंघा दृष्ट्वा भयाद् दुद्रुवुर् अग्निकल्पाम् कालीं गरालंकृतकालकण्ठीम् उपेन्द्रपद्मोद्भवशक्रमुख्याः
അപ്പോൾ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, ഭയങ്കര ഗരാളമാലയാൽ അലങ്കൃതമായ കാലകണ്ഠിനിയായ കാളികയെ പുതുതായി ഉദ്ഭവിച്ചതായി കണ്ടപ്പോൾ, ഉപേന്ദ്രൻ (വിഷ്ണു), പദ്മോദ്ഭവൻ (ബ്രഹ്മാ), ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുതലായവരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ദേവ-സിദ്ധസംഘങ്ങൾ ഭയത്തോടെ ഓടിപ്പോയി।
Verse 17
तथैव जातं नयनं ललाटे सितांशुलेखा च शिरस्युदग्रा कण्ठे करालं निशितं त्रिशूलं करे करालं च विभूषणानि
അതു പോലെ ലലാടത്തിൽ ഒരു നേത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ശിരസ്സിന്റെ മുകളിൽ വെളുത്ത ചന്ദ്രരേഖപോലെ ഉയർന്ന പ്രകാശരേഖ തെളിഞ്ഞു. കണ്ഠദേശത്ത് ഭയങ്കരമായ മൂർച്ചയുള്ള ത്രിശൂലം ഉദ്ഭവിച്ചു; കൈയിലും ഭീതിജനകമായ ആഭരണങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമായി।
Verse 18
सार्धं दिव्यांबरा देव्याः सर्वाभरणभूषिताः सिद्धेन्द्रसिद्धाश् च तथा पिशाचा जज्ञिरे पुनः
ദേവിയോടൊപ്പം—ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങളിൽ ദീപ്തയായി, സർവാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായി—വീണ്ടും സിദ്ധന്മാർ, സിദ്ധേന്ദ്രസിദ്ധന്മാർ, പിശാചന്മാരും ജനിച്ചു।
Verse 19
आज्ञया दारुकं तस्याः पार्वत्याः परमेश्वरी दानवं सूदयामास सूदयन्तं सुराधिपान्
ആ പരമേശ്വരി പാർവതിയുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം, ദേവാധിപന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ദാനവൻ ദാരുകനെ ദേവി സംഹരിച്ചു।
Verse 20
संरंभातिप्रसंगाद् वै तस्याः सर्वमिदं जगत् क्रोधाग्निना च विप्रेन्द्राः संबभूव तदातुरम्
ഹേ വിപ്രശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, അവളുടെ അത്യുഗ്രമായ ആവേശക്രോധത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ ക്രോധാഗ്നി ജ്വലിച്ചു; അപ്പോൾ ഈ സമസ്ത ലോകവും ദഹിച്ച് വ്യാകുലമായി.
Verse 21
भवो ऽपि बालरूपेण श्मशाने प्रेतसंकुले रुरोद मायया तस्याः क्रोधाग्निं पातुम् ईश्वरः
ഭവൻ (ശിവൻ) പോലും ബാലരൂപം ധരിച്ചു പ്രേതസങ്കുല ശ്മശാനത്തിൽ സ്വമയായാൽ കരഞ്ഞു; അവളുടെ ക്രോധാഗ്നിയെ ഈശ്വരൻ പാനം ചെയ്ത് ശമിപ്പാൻ।
Verse 22
तं दृष्ट्वा बालमीशानं मायया तस्य मोहिता उत्थाप्याघ्राय वक्षोजं स्तनं सा प्रददौ द्विजाः
ബാലരൂപനായ ഈശാനനെ കണ്ടപ്പോൾ അവൾ അവന്റെ മായയാൽ മോഹിതയായി. അവനെ ഉയർത്തി വക്ഷസ്സിലേയ്ക്ക് ചേർത്ത് മുലപ്പാൽ നൽകി—ഹേ ദ്വിജന്മാരേ।
Verse 23
स्तनजेन तदा सार्धं कोपमस्याः पपौ पुनः क्रोधेनानेन वै बालः क्षेत्राणां रक्षको ऽभवत्
അപ്പോൾ മുലപ്പാലിനോടൊപ്പം അവളുടെ കോപവും അവൻ വീണ്ടും പാനം ചെയ്തു. ആ ക്രോധശക്തിയാൽ തന്നെ ആ ബാലൻ പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളുടെ രക്ഷകൻ—ക്ഷേത്രപാലൻ—ആയി।
Verse 24
मूर्तयो ऽष्टौ च तस्यापि क्षेत्रपालस्य धीमतः एवं वै तेन बालेन कृता सा क्रोधमूर्छिता
ആ ധീമാനായ ക്ഷേത്രപാലന് എട്ട് മൂർത്തികൾ (എട്ട് രൂപങ്ങൾ) ഉണ്ട്. ഇങ്ങനെ ആ ബാലൻ ചെയ്തതോടെ അവൾ ക്രോധമൂർഛയിൽ ആകപ്പെട്ടു।
Verse 25
कृतमस्याः प्रसादार्थं देवदेवेन ताण्डवम् संध्यायां सर्वभूतेन्द्रैः प्रेतैः प्रीतेन शूलिना
അവൾക്ക് പ്രസാദം നൽകുവാൻ ദേവദേവൻ സന്ധ്യാസമയത്ത് താണ്ഡവം ചെയ്തു. പ്രസന്നനായ ശൂലിയുടെ ചുറ്റും സർവ്വ ഭൂതേന്ദ്രരും പ്രേതഗണങ്ങളും സേവയിൽ നിന്നു।
Verse 26
पीत्वा नृत्यामृतं शंभोर् आकण्ठं परमेश्वरी ननर्त सा च योगिन्यः प्रेतस्थाने यथासुखम्
ശംഭുവിന്റെ നൃത്താമൃതം കണ്ഠംവരെ പാനം ചെയ്ത പരമേശ്വരി നൃത്തം ചെയ്തു; യോഗിനിമാരും പ്രേതസ്ഥാനമായ ശ്മശാനത്തിൽ യഥാസുഖം നൃത്തം ചെയ്തു।
Verse 27
तत्र सब्रह्मका देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समन्ततः प्रणेमुस्तुष्टुवुः कालीं पुनर्देवीं च पार्वतीम्
അവിടെ ബ്രഹ്മാവോടുകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും—ഇന്ദ്രനും ഉപേന്ദ്രനും (വിഷ്ണു) സഹിതം ചുറ്റുമെല്ലാം—വണങ്ങി കാളിയെ സ്തുതിച്ചു; പിന്നെയും ദേവിയെ പാർവതിയായി പുകഴ്ത്തി।
Verse 28
एवं संक्षेपतः प्रोक्तं ताण्डवं शूलिनः प्रभोः योगानन्देन च विभोस् ताण्डवं चेति चापरे
ഇങ്ങനെ ത്രിശൂലധാരിയായ പ്രഭുവിന്റെ താണ്ഡവം സംക്ഷേപമായി പ്രസ്താവിച്ചു. ചിലർ സർവ്വവ്യാപിയായ വിഭുവിന്റെ ഇതേ നൃത്തത്തെ ‘യോഗാനന്ദ-താണ്ഡവം’ എന്നും വിളിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
Kali is manifested to accomplish the destruction of the boon-protected Daruka (notably framed as ‘strī-vadhya’), signifying Shiva’s controlled release of Shakti’s fierce power for dharma-protection—followed by the necessity of pacifying that power to restore cosmic balance.
It dramatizes divine upaya (skillful means): Shiva uses māyā to redirect and absorb the destructive ‘krodhāgni’ into a protective function, transforming uncontrolled fury into kshetra-raksha (guardianship), a template for inner anger’s sublimation in sadhana.
The text presents Tandava as a prasāda-hetu act that delights and pacifies, while also being described as ‘yogānanda-tāṇḍava’—linking outward divine dance with inward yogic bliss and restoration of sattva.