Adhyaya 92

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे अरिष्टकथनं नाम एकनवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महामते वक्तुमर्हसि चास्माकं तत्प्रभावं हि सांप्रतम्

ഇങ്ങനെ ശ്രീലിംഗമഹാപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ ‘അരിഷ്ടകഥനം’ എന്ന പേരിലുള്ള തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം അധ്യായം. ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാമതി സൂത, വാരാണസി ഇത്ര പുണ്യമെങ്കിൽ, അതിന്റെ മഹത്വവും പ്രഭാവവും ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്ക് വിവരിക്കണം।

Verse 2

क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यम् अविमुक्तस्य शोभनम् विस्तरेण यथान्यायं श्रोतुं कौतूहलं हि नः

ഈ അവിമുക്ത ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ശോഭനമായ മഹാത്മ്യം യഥാക്രമവും വിശദമായും കേൾക്കാൻ ഞങ്ങൾക്ക് വലിയ കൗതുകമുണ്ട്।

Verse 3

सूत उवाच देस्च्रिप्तिओन् ओफ़् अविमुक्त वक्ष्ये संक्षेपतः सम्यक् वाराणस्याः सुशोभनम् अविमुक्तस्य माहात्म्यं यथाह भगवान् भवः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ ഞാൻ സംക്ഷേപമായി, ശരിയായി, വാരാണസിയുടെ ശോഭനമായ വിവരണം, അതായത് അവിമുക്തത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം, ഭഗവാൻ ഭവൻ (ശിവൻ) പറഞ്ഞതുപോലെ പറയുന്നു।

Verse 4

विस्तरेण मया वक्तुं ब्रह्मणा च महात्मना शक्यते नैव विप्रेन्द्रा वर्षकोटिशतैरपि

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രന്മാരേ! ഞാനോ മഹാത്മാവായ ബ്രഹ്മാവോ, കോടി കോടി വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും, ഇതിനെ പൂർണ്ണമായി വിശദമായി പറയാൻ കഴിയില്ല।

Verse 5

देवः पुरा कृतोद्वाहः शङ्करो नीललोहितः हिमवच्छिखराद्देव्या हैमवत्या गणेश्वरैः

പുരാതനകാലത്ത് ദേവൻ ശങ്കരൻ—നീലലോഹിതൻ—ദേവി ഹൈമവതിയുമായി വിധിപൂർവ്വം വിവാഹിതനായി; ഹിമവാന്റെ ശിഖരത്തിൽ നിന്ന് ഗണേശ്വരന്മാരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു।

Verse 6

वाराणसीमनुप्राप्य दर्शयामास शङ्करः अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं वासं तत्र चकार सः

വാരാണസിയിൽ എത്തി ശങ്കരൻ അവിമുക്തേശ്വര ലിംഗം ദർശിപ്പിച്ചു; അവൻ തന്നെയും അവിടെയേ വാസം ചെയ്തു।

Verse 7

वाराणसीकुरुक्षेत्रश्रीपर्वतमहालये तुङ्गेश्वरे च केदारे तत्स्थाने यो यतिर्भवेत्

വാരണാസി, കുരുക്ഷേത്രം, ശ്രീപർവതം, മഹാലയം, തുങ്ഗേശ്വരം, കേദാരം എന്നീ പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളിൽ യതിയായി വസിക്കുന്നവൻ, അതത് ശിവപീഠഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 8

योगे पाशुपते सम्यक् दिनमेकं यतिर्भवेत् तस्मात्सर्वं परित्यज्य चरेत् पाशुपतं व्रतम्

പാശുപതയോഗത്തിൽ സമ്യക് സ്ഥാപിതനായാൽ ഒരേ ദിവസത്തിൽ തന്നെ യതി ആകുന്നു; അതിനാൽ സർവാസക്തികളും ഉപേക്ഷിച്ച് പശുപതിക്ക് അർപ്പിതമായ പാശുപതവ്രതം ആചരിക്കണം.

Verse 9

देवोद्याने वसेत्तत्र शर्वोद्यानमनुत्तमम् मनसा निर्ममे रुद्रो विमानं च सुशोभनम्

അവിടെ ദേവോദ്യാനത്തിൽ, ശർവന്റെ അനുത്തമ ഉദ്യാനത്തിൽ അവൻ വസിച്ചു; രുദ്രൻ മനസ്സിന്റെ സംकल्पമാത്രംകൊണ്ട് അത്യന്തം ശോഭനമായ വിമാനം നിർമ്മിച്ചു.

Verse 10

दर्शयामास च तदा देवोद्यानमनुत्तमम् हैमवत्याः स्वयं देवः सनन्दी परमेश्वरः

അപ്പോൾ സ്വയം ദേവനായ പരമേശ്വരൻ—സനന്ദിയോടുകൂടെ—ഹൈമവതിക്ക് ആ അനുത്തമ ദേവോദ്യാനം ദർശിപ്പിച്ചു.

Verse 11

क्षेत्रस्यास्य च माहात्म्यम् अविमुक्तस्य शङ्करः उक्तवान्परमेशानः पार्वत्याः प्रीतये भवः

പാർവതിയുടെ പ്രീതിക്കായി ഭവസ്വരൂപനായ ശങ്കരൻ, പരമേശാനൻ, അവിമുക്തക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിച്ചു—ശിവൻ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കാത്ത പുണ്യക്ഷേത്രം അതാണ്.

Verse 12

प्रफुल्लनानाविधगुल्मशोभितं लताप्रतानादिमनोहरं बहिः विरूढपुष्पैः परितः प्रियङ्गुभिः सुपुष्पितैः कण्टकितैश् च केतकैः

പുറത്തുനിന്നാൽ ആ ഉപവനം അത്യന്തം മനോഹരമായിരുന്നു—വിവിധവിധം പുഷ്പിച്ച കുറ്റിച്ചെടികളാൽ ശോഭിതം, പടർന്ന ലതാപ്രതാനങ്ങളാൽ ഹൃദയഹാരിയും. ചുറ്റും പുഷ്പഭാരിത പ്രിയംഗു ചെടികളും, സമൃദ്ധമായി പൂത്ത മുള്ളുകളുള്ള കേതകി (സ്ക്രൂ-പൈൻ) കാട്ടുകളും അതിനെ വളഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 13

तमालगुल्मैर्निचितं सुगन्धिभिर् निकामपुष्पैर्वकुलैश् च सर्वतः अशोकपुन्नागशतैः सुपुष्पितैर् द्विरेफमालाकुलपुष्पसंचयैः

സുഗന്ധമുള്ള തമാല-കുറ്റിച്ചെടികളാൽ അത് കനത്തായി നിറഞ്ഞിരുന്നു; എല്ലാടവും ധാരാളം പൂക്കളുള്ള വകുലവൃക്ഷങ്ങൾ. നൂറുകണക്കിന് അശോകവും പുന്നാഗവും സമൃദ്ധമായി പൂത്തു; പൂക്കൂട്ടങ്ങളിൽ തേൻചീറ്റകളുടെ മാലകൾ ഗുഞ്ജരിച്ച് നിറഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 14

क्वचित् प्रफुल्लाम्बुजरेणुभूषितैर् विहङ्गमैश् चानुकलप्रणादिभिः विनादितं सारसचक्रवाकैः प्रमत्तदात्यूहवरैश् च सर्वतः

ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ താമരകളുടെ പരാഗരേണുവാൽ ആ പ്രദേശം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; പക്ഷികളുടെ മധുരവും താളബദ്ധവുമായ നാദം മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. എല്ലാടവും സാരസയും ചക്രവാകവും വിളികളും, ആനന്ദിതമായ ശ്രേഷ്ഠ ദാത്യൂഹ പക്ഷികളുടെ ശബ്ദവും പ്രതിധ്വനിച്ചു—ഇത്തരം പാവന നാദം പശുവായ ജീവനെ ശാന്തമാക്കി മനസ്സിനെ പതി ശ്രീശിവനിലേക്കു അന്തർമുഖമാക്കുന്നു।

Verse 15

क्वचिच्च केकारुतनादितं शुभं क्वचिच्च कारण्डवनादनादितम् क्वचिच्च मत्तालिकुलाकुलीकृतं मदाकुलाभिर् भ्रमराङ्गनादिभिः

ചിലിടങ്ങളിൽ മയൂരങ്ങളുടെ ശുഭമായ കേകാരവം മുഴങ്ങി; ചിലിടങ്ങളിൽ കാരണ്ഡവ പക്ഷികളുടെ നാദം ഗുഞ്ജരിച്ചു. മറ്റിടങ്ങളിൽ മദമത്ത തേൻചീറ്റകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ കൊണ്ട് അത് കനത്തിരുന്നു; മകരന്ദമത്തയായ ഭ്രമരാംഗനകൾ അതിനെ ഇളക്കുന്നതുപോലെ—ഇങ്ങനെ ആ വനം പാശബന്ധിത പശുക്കളുടെ ബന്ധം അഴിക്കുന്ന പതി പ്രഭു ശിവനു യോജിച്ച പാവനാനന്ദത്തിൽ ദീപ്തമായിരുന്നു।

Verse 16

निषेवितं चारुसुगन्धिपुष्पकैः क्वचित् सुपुष्पैः सहकारवृक्षैः लतोपगूढैस्तिलकैश् च गूढं प्रगीतविद्याधरसिद्धचारणम्

ചിലിടങ്ങളിൽ അത് മനോഹരവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ പൂക്കളാൽ സേവിതമായിരുന്നു; ചിലിടങ്ങളിൽ ഉത്തമപൂക്കളാൽ നിറഞ്ഞ സഹകാര (മാവ്) വൃക്ഷങ്ങൾ. ലതകളാൽ പൊതിഞ്ഞും എള്ള് ചെടികളാൽ മറഞ്ഞും നിന്ന ആ പുണ്യസ്ഥലം വിദ്യാധരർ, സിദ്ധർ, ചാരണർ എന്നിവരുടെ ഗാനങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു—പതി ശ്രീശിവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിന് യോജിച്ച അന്തരീക്ഷം।

Verse 17

प्रवृत्तनृत्तानुगताप्सरोगणं प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितम् प्रनृत्तहारीतकुलोपनादितं मृगेन्द्रनादाकुलमत्तमानसैः

അവിടെ മുന്നേറുന്ന നൃത്തത്തെ അനുഗമിച്ച് അപ്സരാഗണങ്ങൾ ഹർഷത്തോടെ നർത്തിച്ചു; പലവിധ പക്ഷികൾ ആനന്ദത്തോടെ ആ സ്ഥലത്തെ സേവിച്ചു. നൃത്തം ചെയ്യുന്ന പച്ചത്തത്തകളുടെ കലരവം മുഴങ്ങി, സിംഹനാദങ്ങളുടെ കോലാഹലത്തിൽ എല്ലാവരുടെയും മനസ്സുകൾ മദമത്തമായി—ഇത്തരം അത്ഭുതാനന്ദഭൂമിയിൽ പശു-ജീവന്റെ പാശങ്ങൾ ശിഥിലമായി, അവൻ പതി ആയ പരമേശ്വരൻ ശിവനിലേക്കു അന്തർമുഖനാകുന്നു।

Verse 18

क्वचित् क्वचिद् गन्धकदम्बकैर् मृगैर् विलूनदर्भाङ्कुरपुष्पसंचयम् प्रफुल्लनानाविधचारुपङ्कजैः सरस्तडागैरुपशोभितं क्वचित्

എവിടെയൊക്കെയോ കസ്തൂരിമാൻ കൂട്ടങ്ങൾ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നു; ചിലിടങ്ങളിൽ പുതുതായി പറിച്ച ദർഭാങ്കുരങ്ങളും ശേഖരിച്ച പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. മറ്റിടങ്ങളിൽ പലവിധ മനോഹരമായി പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ താമരകളാൽ നിറഞ്ഞ തടാകങ്ങളും കുളങ്ങളും ആ പ്രദേശത്തെ അലങ്കരിച്ചു—ഇങ്ങനെ വൈവിധ്യമായി ആ പുണ്യക്ഷേത്രം ശോഭിച്ചു।

Verse 19

विटपनिचयलीनं नीलकण्ठाभिरामं मदमुदितविहङ्गं प्राप्तनादाभिरामम् कुसुमिततरुशाखालीनमत्तद्विरेफं नवकिसलयशोभाशोभितं प्रांशुशाखम्

അത് വൃക്ഷസമൂഹങ്ങളിൽ ലീനമായി, നീലകണ്ഠപ്രഭുവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ മനോഹരമായിരുന്നു; ഉന്മത്തമായി ആനന്ദിക്കുന്ന പക്ഷികൾ മധുരനാദങ്ങളാൽ അതിനെ രമണീയമാക്കി. പുഷ്പിത ശാഖകളിൽ മത്തഭ്രമരങ്ങൾ കൂട്ടമായി ചേർന്ന് ഗുഞ്ജരിച്ചു; ഉയർന്ന കൊമ്പുകൾ നവകിസലയങ്ങളുടെ ശോഭയിൽ തിളങ്ങി—പാശവിമോചകനായ പതി ശിവന്റെ ആരാധനയ്ക്ക് യോജിച്ച മംഗളവനം.

Verse 20

क्वचिच्च दन्तक्षतचारुवीरुधं क्वचिल्लतालिङ्गितचारुवृक्षकम् /* क्वचिद्विलासालसगामिनीभिर् निषेवितं किंपुरुषाङ्गनाभिः

ചിലിടങ്ങളിൽ മനോഹര ലതകളിൽ പല്ലുകടിയേറ്റ പാടുകൾ പതിഞ്ഞിരുന്നു; ചിലിടങ്ങളിൽ വള്ളികൾ ആലിംഗനം ചെയ്ത മനോഹര വൃക്ഷങ്ങൾ നിലകൊണ്ടിരുന്നു. മറ്റിടങ്ങളിൽ കളിവൈഭവവും അലസഗമനവും ഉള്ള കിംപുരുഷസ്ത്രീകൾ ആ പ്രദേശം ആസ്വദിച്ചു—ഇത് ലോകമോഹത്തിന്റെ രൂപം; പശു-ജീവൻ പതി ശിവനിലേക്കു തിരിയുന്നതുവരെ ഇതു ബന്ധനമാണ്.

Verse 21

पारावतध्वनिविकूजितचारुशृङ्गैर् अभ्रङ्कषैः सितमनोहरचारुरूपैः आकीर्णपुष्पनिकरप्रविभक्तहंसैर् विभ्राजितं त्रिदशदिव्यकुलैरनेकैः

അത് ദീപ്തമായി തിളങ്ങി—പ്രാവുകളുടെ കൂജനത്തിൽ മുഴങ്ങുന്ന മനോഹര ശിഖരങ്ങൾ, മേഘങ്ങളെ ചുംബിക്കുന്നത്ര ഉയർന്ന്, ശ്വേതവും മനോഹരവുമായ രൂപത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു. പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഇടങ്ങളിൽ ഹംസങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത കൂട്ടങ്ങളായി സഞ്ചരിച്ചു; അനേകം ത്രിദശ ദേവകുലങ്ങളുടെ ദിവ്യത്വം അതിനെ കൂടുതൽ അലങ്കരിച്ചു. ഇത്തരമൊരു പുണ്യധാമത്തിൽ പതി ശിവൻ സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭുവായി അനുഭവപ്പെടുന്നു; തന്റെ ധാമത്തിന്റെ ശുദ്ധിയും ക്രമവും കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം പശു-ആത്മാക്കളെ മോക്ഷത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു।

Verse 22

फुल्लोत्पलांबुजवितानसहस्रयुक्तं तोयाशयैः समनुशोभितदेवमार्गम् मार्गान्तराकलितपुष्पविचित्रपङ्क्तिसम्बद्धगुल्मविटपैर् विविधैरुपेतम्

ആ ദിവ്യപാത ആയിരക്കണക്കിന് വിരിഞ്ഞ ഉത്പലവും താമരയും കൊണ്ടുള്ള വിതാനങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായിരുന്നു. ചുറ്റും പ്രകാശമുള്ള കുളങ്ങളും ജലാശയങ്ങളും അതിനെ ശോഭിപ്പിച്ചു. ശാഖാപാതകളിൽ വിവിധ രൂപത്തിലുള്ള പുഷ്പനിരകൾ ക്രമപ്പെടുത്തി, പലവിധ കുറ്റിച്ചെടികളും പടർന്ന വള്ളികളും ചേർന്ന് സമൃദ്ധമായി—പതി, ഭഗവാൻ ശിവന്റെ ആരാധനയ്ക്ക് യോജ്യമായ മംഗളപഥം।

Verse 23

तुङ्गाग्रैर् नीलपुष्पस्तबकभरनतप्रांशुशाखैर् अशोकैर् दोलाप्रान्तान्तनीलश्रुतिसुखजनकैर् भासितान्तं मनोज्ञैः रात्रौ चन्द्रस्य भासा कुसुमिततिलकैरेकतां सम्प्रयातं छायासुप्तप्रबुद्धस्थितहरिणकुलालुप्तदूर्वाङ्कुराग्रम्

ഉയർന്ന അശോകവൃക്ഷങ്ങളാൽ ആ മനോഹര വിസ്താരം ദീപ്തമായി—ഗാഢ നീല പുഷ്പസ്തബകങ്ങളുടെ ഭാരത്തിൽ ഉയർന്ന ശാഖകൾ കുനിഞ്ഞിരുന്നു; ഊഞ്ഞാലുകളുടെ അറ്റങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന നീലാഭ ഗുഞ്ജനം ശ്രവണത്തിന് സുഖം നൽകി. രാത്രിയിൽ അത് ചന്ദ്രപ്രഭയോട് ഏകമായി, വിരിഞ്ഞ തിലകചിഹ്നങ്ങളാൽ മుద്രിതമായതുപോലെ തോന്നി. നിഴലുകളിൽ മാൻകൂട്ടങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ ഉറങ്ങി, പിന്നെ ഉണർന്ന് നിശ്ചലമായി നിന്നു; ദൂർവാഗ്രാസത്തിന്റെ മുളകളുടെ അഗ്രവും ചവിട്ടപ്പെടാതെ നിന്നു. ഇത്തരമൊരു പവിത്ര നിശ്ശബ്ദതയിൽ, പാശുവിന്റെ പാശങ്ങൾ ശാന്ത സാത്ത്വിക ധ്യാനത്തോടെ ശിഥിലമാക്കുന്ന പതി ഭഗവാൻ ശിവനിലേക്കു മനസ്സ് സ്വാഭാവികമായി തിരിയുന്നു।

Verse 24

हंसानां पक्षवातप्रचलितकमलस्वच्छविस्तीर्णतोयं तोयानां तीरजातप्रचकितकदलीचाटुनृत्यन्मयूरम् मायूरैः पक्षचन्द्रैः क्वचिदवनिगतै रञ्जितक्ष्माप्रदेशं देशे देशे विलीनप्रमुदितविलसन्मत्तहारीतवृन्दम्

അവിടത്തെ ജലം വിശാലവും സ്ഫടികസ്വച്ഛവും ആയിരുന്നു; ഹംസങ്ങളുടെ ചിറകുവാറ്റിൽ താമരകൾ വിറച്ചു. തീരങ്ങളിൽ വാഴക്കൂട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ മയിലുകൾ ചകിതമായിട്ടും ആനന്ദത്തോടെ നൃത്തം ചെയ്തു. ചിലിടങ്ങളിൽ നിലത്തു വീണ മയിൽപീലികൾ ചന്ദ്രകലപോലെ തോന്നി ഭൂമിയെ രഞ്ജിപ്പിച്ചു. എല്ലാദിക്കിലും മത്തമായ പച്ചത്തത്തകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ തോട്ടങ്ങളിൽ ലയിച്ച് വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷമായി, ഹർഷത്തോടെ തിളങ്ങി—ആ പ്രദേശത്തെ ശിവസാന്നിധ്യത്തിനും ലിംഗാരാധനയ്ക്കും യോജ്യമായ പ്രത്യക്ഷ മംഗളക്ഷേത്രമാക്കി.

Verse 25

सारङ्गैः क्वचिदुपशोभितप्रदेशं प्रच्छन्नं कुसुमचयैः क्वचिद्विचित्रैः हृष्टाभिः क्वचिदपि किन्नराङ्गनाभिर् वीणाभिः सुमधुरगीतनृत्तकण्ठम्

ചിലിടങ്ങളിൽ ആ പ്രദേശം സാരംഗമാനങ്ങളാൽ ശോഭിതമായിരുന്നു; ചിലിടങ്ങളിൽ വിചിത്ര പുഷ്പക്കൂട്ടങ്ങളാൽ മറഞ്ഞിരുന്നു. മറ്റിടങ്ങളിൽ ഹർഷിത കിന്നരയുവതികളുടെ കണ്ഠധ്വനിയിൽ അത് മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു—വീണയുടെ താളത്തിൽ അതിമധുരഗാനം പാടി നൃത്തം ചെയ്തു. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ആനന്ദിപ്പിച്ചാലും, ആ ലോകം പതി ഭഗവാൻ ശിവന്റെ സാന്നിധ്യത്തേക്കും ഭക്തിരസത്തേക്കുമാണ് മുഖം തിരിച്ചത്।

Verse 26

संसृष्टैः क्वचिदुपलिप्तकीर्णपुष्पैर् आवासैः परिवृतपादपं मुनीनाम् आ मूलात् फलनिचितैः क्वचिद्विशालैर् उत्तुङ्गैः पनसमहीरुहैरुपेतम्

ചിലിടങ്ങളിൽ മുനിമാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ അടുത്തടുത്തായി പണിതതും, പുഷ്പലേപനത്തോടെ അലങ്കരിച്ചതും, പൂക്കൾ ചിതറിച്ചതുമായിരുന്നു; ആശ്രമം വൃക്ഷങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു. മറ്റിടങ്ങളിൽ അത് ഉയർന്നും വിശാലവുമായ ചക്കമരങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായിരുന്നു—മൂലത്തിൽ നിന്നു മുകളോളം ഫലക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞത്. ഇത്തരമൊരു പവിത്ര ഉപവനം പാശുപതയോഗത്തിന്റെ ശാന്തസാധനയ്ക്കും ശിവലിംഗാരാധനയ്ക്കും സർവ്വഥാ മംഗളകരം।

Verse 27

फुल्लातिमुक्तकलतागृहनीतसिद्धसिद्धाङ्गनाकनकनूपुररावरम्यम् /* रम्यं प्रियङ्गुतरुमञ्जरिसक्तभृङ्गं भृङ्गावलीकवलिताम्रकदम्बपुष्पम्

പുഷ്പിച്ച അതിമുക്ത ലതകളാൽ പിണഞ്ഞ കുഞ്ജങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സിദ്ധാംഗനമാരുടെ സ്വർണ്ണ നൂപുരങ്ങളുടെ ഝങ്കാരത്തിൽ ആ ഉപവനം മനോഹരമായി. പ്രിയംഗു മഞ്ജരികളിൽ ചേർന്ന ഭ്രമരങ്ങളും മാവ്–കദംബ പുഷ്പങ്ങളെ ചുറ്റിയ ഭൃംഗാവലികളും അതിനെ കൂടുതൽ ശോഭിപ്പിച്ചു—പശുവിന്റെ ഉന്നതിക്കായി പതി ശിവപൂജയ്ക്ക് യോജ്യമായ പുണ്യവനം।

Verse 28

पुष्पोत्करानिलविघूर्णितवारिरम्यं रम्यद्विरेफविनिपातितमञ्जुगुल्मम् गुल्मान्तरप्रसभभीतमृगीसमूहं वातेरितं तनुभृतामपवर्गदातृ

ഹേ ദേഹധാരികൾക്ക് അപവർഗം നല്കുന്ന പ്രഭോ! പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങൾ വഹിക്കുന്ന കാറ്റിന്റെ ഊക്കിൽ തരംഗിതമായ ജലംകൊണ്ട് ആ വനം രമ്യമായി; ഭ്രമരങ്ങൾ ഇറങ്ങിവന്നതോടെ কোমല ഗുല്മങ്ങൾ കൂടുതൽ ശോഭിച്ചു. കാട്ടിനുള്ളിലെ പൊടികളിൽ പെട്ടെന്ന് ഭയന്ന മാൻകൂട്ടം ചിതറി ഓടുന്നു; എല്ലാം കാറ്റിൽ കുലുങ്ങുമ്പോൾ—പാശബന്ധിത പശുവിന് മോക്ഷം നല്കുന്ന പതി ശിവൻ നിങ്ങൾ തന്നെ।

Verse 29

चन्द्रांशुजालशबलैस् तिलकैर् मनोज्ञैः सिन्दूरकुङ्कुमकुसुम्भनिभैर् अशोकैः चामीकरद्युतिसमैरथ कर्णिकारैः पुष्पोत्करैरुपचितं सुविशालशाखैः

ചന്ദ്രകിരണജാലംപോലെ പുള്ളിപ്പുള്ളിയായ മനോഹര തിലകചിഹ്നങ്ങളാൽ അത് അലങ്കൃതമായിരുന്നു. സിന്ദൂരം, കുങ്കുമം, കുസുംബവർണ്ണംപോലെ ദീപ്തമായ അശോകപുഷ്പങ്ങളും സ്വർണ്ണദ്യുതിസമമായ കർണികാര പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങളും—വിസ്തൃതമായ മഹാശാഖകളിൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. ഇത്തരമൊരു പുണ്യശോഭയിൽ പശുവിന്റെ മനസ് സ്വാഭാവികമായി പതി ശിവാരാധനയിലേക്കു ചായുന്നു।

Verse 30

क्वचिदञ्जनचूर्णाभैः क्वचिद् विद्रुमसन्निभैः क्वचित्काञ्चनसंकाशैः पुष्पैर् आचितभूतलम्

എവിടെയോ അഞ്ജനചൂർണ്ണംപോലെ, എവിടെയോ വിദ്രുമം (പവളം)പോലെ, മറ്റെവിടെയോ സ്വർണ്ണകാന്തിപോലെ ദീപ്തമായ പുഷ്പങ്ങളാൽ ഭൂതലം മൂടപ്പെട്ടിരുന്നു।

Verse 31

पुन्नागेषु द्विजशतविरुतं रक्ताशोकस्तबकभरनतम् रम्योपान्तक्लमहारभवनं फुल्लाब्जेषु भ्रमरविलसितम्

പുന്നാഗവനങ്ങളിൽ നൂറുകണക്കിന് പക്ഷികളുടെ കലരവം മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു; ചുവന്ന അശോകങ്ങൾ പുഷ്പഗുച്ചങ്ങളുടെ ഭാരത്തിൽ കുനിഞ്ഞിരുന്നു. സമീപത്ത് ക്ഷീണം അകറ്റുന്ന മനോഹര ആശ്രയം ഉണ്ടായിരുന്നു; വിരിഞ്ഞ താമരകളിൽ ഭ്രമരങ്ങൾ വിഹരിച്ചു—പശുവിന്റെ പാശം ശിഥിലമാക്കുന്ന പതി ശിവന്റെ ധ്യാനത്തിന് യോജ്യമായ പുണ്യസ്ഥലം।

Verse 32

सकलभुवनभर्ता लोकनाथस्तदानीं तुहिनशिखरपुत्र्या सार्धमिष्टैर्गणेशैः विविधतरुविशालं मत्तहृष्टान्नपुष्टैर् उपवनम् अतिरम्यं दर्शयामास देव्याः

അപ്പോൾ സർവ്വഭുവനങ്ങളെയും ധരിക്കുന്ന ലോകനാഥൻ ശംഭു, ഹിമവത്പുത്രിയോടും പ്രിയഗണങ്ങളോടും കൂടി, നാനാവിധ വൃക്ഷങ്ങളാൽ വിശാലവും, സമൃദ്ധമായ അന്നംകൊണ്ട് പുഷ്ടരായി ഉല്ലസിക്കുന്ന ജീവികളാൽ നിറഞ്ഞതുമായ അതിരമ്യമായ ഉപവനം ദേവിക്കു കാണിച്ചു കൊടുത്തു।

Verse 33

पुष्पैर्वन्यैः शुभशुभतमैः कल्पितैर्दिव्यभूषैर् देवीं दिव्यामुपवनगतां भूषयामास शर्वः सा चाप्येनं तुहिनगिरिसुता शङ्करं देवदेवं पुष्पैर्दिव्यैः शुभतरतमैर् भूषयामास भक्त्या

അത്യന്തം മംഗളകരമായ വനപുഷ്പങ്ങളാലും അവയിൽനിന്ന് നിർമ്മിച്ച ദിവ്യാഭരണങ്ങളാലും, ഉപവനത്തിലെത്തിയ ദിവ്യദേവിയെ ശർവ്വൻ അലങ്കരിച്ചു। ഹിമഗിരിസുതയും ഭക്തിയോടെ ദേവദേവനായ ശങ്കരനെ അതിലും ശ്രേഷ്ഠമായ മംഗളദിവ്യപുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചു।

Verse 34

सम्पूज्य पूज्यं त्रिदशेश्वराणां सम्प्रेक्ष्य चोद्यानम् अतीव रम्यम् गणेश्वरैर् नन्दिमुखैश् च सार्धम् उवाच देवं प्रणिपत्य देवी

മുപ്പത്തിമൂന്നു ദേവാധിപന്മാർക്കും പൂജ്യനായ ആ ദേവനെ സമ്യകായി പൂജിച്ച്, അത്യന്തം രമ്യമായ ആ ഉദ്യാനം ദർശിച്ച്, ദേവി ഗണേശ്വരന്മാരും നന്ദിമുഖനും കൂടെ പ്രണാമം ചെയ്ത് പിന്നെ ദേവനോടു പറഞ്ഞു।

Verse 35

श्रीदेव्युवाच उद्यानं दर्शितं देव प्रभया परया युतम् क्षेत्रस्य च गुणान्सर्वान् पुनर्मे वक्तुमर्हसि

ശ്രീദേവി പറഞ്ഞു— ഹേ ദേവാ! പരമപ്രഭയാൽ യുക്തമായ ഈ ഉദ്യാനം നിങ്ങൾ എനിക്ക് കാണിച്ചു. ഇനി ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും വീണ്ടും എനിക്ക് വിശദമായി പറയുവാൻ അനുഗ്രഹിക്കണം।

Verse 36

अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यम् अविमुक्तस्य सर्वथा वक्तुमर्हसि देवेश देवदेव वृषध्वज

ഹേ ദേവേശാ, ഹേ ദേവദേവാ, ഹേ വൃഷധ്വജാ! ഈ അവിമുക്തക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം സർവ്വവിധത്തിലും വിശദീകരിക്കുവാൻ അനുഗ്രഹിക്കണം।

Verse 37

सूत उवाच देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो वरप्रभुः आघ्राय वदनाम्भोजं तदाह गिरिजां हसन्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ദേവിയുടെ വചനങ്ങൾ കേട്ട് ദേവദേവൻ, വരപ്രദനായ പ്രഭു, അവളുടെ മുഖകമലത്തിന്റെ സുഗന്ധം ആസ്വദിച്ച് പുഞ്ചിരിയോടെ ഗിരിജയോട് പറഞ്ഞു।

Verse 38

होलिनेस्स् ओफ़् अविमुक्त श्रीभगवानुवाच इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम सर्वेषामेव जन्तूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वदा

ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഇത് എന്റെ പരമഗുഹ്യമായ ക്ഷേത്രം, എന്റെ നിത്യ വാരാണസി. സർവ്വ ജീവികൾക്കും ഇത് എപ്പോഴും മോക്ഷഹേതുവാകുന്നു।

Verse 39

अस्मिन्सिद्धाः सदा देवि मदीयं व्रतमास्थिताः नानालिङ्गधरा नित्यं मम लोकाभिकाङ्क्षिणः

ഹേ ദേവി, ഇവിടെ സിദ്ധർ സദാ എന്റെ വ്രതത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അവർ നിത്യവും വിവിധ ലിംഗരൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു എന്റെ ലോകം പ്രാപിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।

Verse 40

अभ्यस्यन्ति परं योगं युक्तात्मानो जितेन्द्रियाः नानावृक्षसमाकीर्णे नानाविहगशोभिते

അവിടെ യുക്താത്മാക്കളും ജിതേന്ദ്രിയരുമായ সাধകർ പരമയോഗം അഭ്യസിക്കുന്നു—വിവിധ വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും പലവിധ പക്ഷികൾ അലങ്കരിക്കുന്നതുമായ വനത്തിൽ।

Verse 41

कमलोत्पलपुष्पाढ्यैः सरोभिः समलंकृते अप्सरोगणगन्धर्वैः सदा संसेविते शुभे

കമലവും ഉത്പലപുഷ്പങ്ങളും നിറഞ്ഞ സരോവരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ശുഭസ്ഥലം എപ്പോഴും അപ്സരാഗണങ്ങളും ഗന്ധർവഗണങ്ങളും സേവിക്കുന്നു।

Verse 42

रोचते मे सदा वासो येन कार्येण तच्छृणु मन्मना मम भक्तश् च मयि नित्यार्पितक्रियः

എന്റെ വാസം സദാ പ്രീതിയോടെ ഇരിക്കുവാൻ കാരണമാകുന്ന ആചാരം കേൾക്കുക. അവൻ മനസ്സിനെ എന്നിലേയ്ക്ക് മാത്രം നിശ്ചലമാക്കി, എന്റെ ഭക്തനായി, തന്റെ എല്ലാ പ്രവർത്തികളും നിത്യമായി എനിക്കു അർപ്പിക്കട്ടെ.

Verse 43

यथा मोक्षमवाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् कामं ह्यत्र मृतो देवि जन्तुर्मोक्षाय कल्पते

ഇവിടെ ലഭിക്കുന്നവിധം മോക്ഷം മറ്റെവിടെയും ലഭ്യമല്ല. ദേവീ, ഇവിടെ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്ന ജീവൻ അതേ കാരണത്താൽ തന്നെ മോക്ഷയോഗ്യനാകുന്നു.

Verse 44

एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं महत् ब्रह्मादयो विजानन्ति ये च सिद्धा मुमुक्षवः

ഇത് എന്റെ ദിവ്യപുരം—മഹത്തായതും, ഗുഹ്യങ്ങളിൽ പോലും പരമഗുഹ്യവും. ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന സിദ്ധന്മാരും ഇതിനെ അറിയുന്നു.

Verse 45

अतः परमिदं क्षेत्रं परा चेयं गतिर्मम विमुक्तं न मया यस्मान् मोक्ष्यते वा कदाचन

അതുകൊണ്ട് ഈ ക്ഷേത്രം പരമമാണ്; ഇതുതന്നെ എന്റെ പരാഗതി. ഇവിടെ വിമുക്തനായവനെ ഞാൻ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കില്ല; അവൻ പിന്നെയും ബന്ധനത്തിലേക്ക് വീഴുകയില്ല.

Verse 46

मम क्षेत्रमिदं तस्माद् अविमुक्तमिति स्मृतम् नैमिषे च कुरुक्षेत्रे गङ्गाद्वारे च पुष्करे

ഇത് എന്റെ ക്ഷേത്രം; അതുകൊണ്ട് ഇതിനെ ‘അവിമുക്തം’—ഞാൻ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കാത്ത സ്ഥലം—എന്ന് സ്മരിക്കുന്നു. നൈമിഷം, കുരുക്ഷേത്രം, ഗംഗാദ്വാരം, പുഷ്കരം എന്നിവിടങ്ങളിലും എന്റെ പവിത്ര സന്നിധി അറിയപ്പെടണം.

Verse 47

स्नानात्संसेवनाद्वापि न मोक्षः प्राप्यते यतः इह सम्प्राप्यते येन तत एतद्विशिष्यते

വെറും സ്നാനത്താലോ ബാഹ്യ സേവന-പരിചരണത്താലോ മോക്ഷം ലഭ്യമാകുന്നില്ല. ഇവിടെ തന്നേ പരതത്ത്വത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം നൽകുന്ന മാർഗം—കൃപ നൽകുന്ന പതി, ഭഗവാൻ ശിവൻ മുഖേന—അതേ ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 48

प्रयागे वा भवेन्मोक्ष इह वा मत्परिग्रहात् प्रयागादपि तीर्थाग्र्याद् अविमुक्तमिदं शुभम्

പ്രയാഗത്തിലും മോക്ഷം ലഭിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ഇവിടെ തന്നേ എന്റെ കൃപയിൽ സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നതിലൂടെ. ഈ ശുഭമായ അവിമുക്തം, തീർത്ഥശ്രേഷ്ഠമായ പ്രയാഗത്തേക്കാൾ പോലും ഉന്നതമാണ്।

Verse 49

धर्मस्योपनिषत् सत्यं मोक्षस्योपनिषच् छमः क्षेत्रतीर्थोपनिषदं न विदुर्बुधसत्तमाः

ധർമ്മത്തിന്റെ ഉപനിഷത്ത്—അന്തരസാരം—സത്യം; മോക്ഷത്തിന്റെ ഉപനിഷത്ത് ശമം, അഥവാ ശാന്തി-സംയമം. എന്നാൽ ക്ഷേത്ര-തീർത്ഥങ്ങളുടെ ഉപനിഷത്ത് ഉത്തമ പണ്ഡിതന്മാരും അറിയുന്നില്ല।

Verse 50

कामं भुञ्जन् स्वपन् क्रीडन् कुर्वन् हि विविधाः क्रियाः अविमुक्ते त्यजेत्प्राणान् जन्तुर्मोक्षाय कल्पते

ഭോഗം അനുഭവിച്ച്, ഭക്ഷിച്ച്, ഉറങ്ങി, കളിച്ച്, പലവിധ ക്രിയകൾ ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും—ജീവൻ അവിമുക്തത്തിൽ പ്രാണൻ വിട്ടാൽ, അവൻ മോക്ഷത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു।

Verse 51

कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् न तु शक्रसहस्रत्वं स्वर्गे काशीपुरीं विना

ആയിരക്കണക്കിന് പാപങ്ങൾ ചെയ്താലും മനുഷ്യന് പിശാചത്വം തന്നെ ശ്രേയസ്; എന്നാൽ കാശീപുരിയില്ലാതെ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ആയിരം ഇന്ദ്രത്വവും ശ്രേഷ്ഠമല്ല।

Verse 52

तस्मात्संसेवनीयं हि अविमुक्तं हि मुक्तये जैगीषव्यः परां सिद्धिं गतो यत्र महातपाः

അതുകൊണ്ട് മോക്ഷത്തിനായി അവിമുക്ത (കാശി) ക്ഷേത്രം നിത്യവും ആശ്രയിക്കേണ്ടതാണ്; അവിടെയാണ് മഹാതപസ്വിയായ ജൈഗീഷവ്യൻ പാശഛേദക പതി-ശിവന്റെ പ്രസാദത്താൽ പരമസിദ്ധി—മുക്തി—പ്രാപിച്ചത്।

Verse 53

अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्याद् भक्त्या च मम भावितः जैगीषव्यगुहा श्रेष्ठा योगिनां स्थानमिष्यते

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹാത്മ്യത്താലും, എന്നിൽ ഭാവിതമായ ഭക്തിയാലും, ജൈഗീഷവ്യന്റെ ശ്രേഷ്ഠ ഗുഹ യോഗികളുടെ പരമ വാസസ്ഥലമായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 54

ध्यायन्तस्तत्र मां नित्यं योगाग्निर्दीप्यते भृशम् कैवल्यं परमं याति देवानामपि दुर्लभम्

അവിടെ എന്നെ നിത്യവും ധ്യാനിക്കുന്നവരിൽ യോഗാഗ്നി അത്യന്തം ജ്വലിക്കുന്നു; അവർ ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭമായ പരമ കൈവല്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 55

अव्यक्तलिङ्गैर्मुनिभिः सर्वसिद्धान्तवेदिभिः इह सम्प्राप्यते मोक्षो दुर्लभो ऽन्यत्र कर्हिचित्

അവ്യക്ത ലിംഗത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ള, സർവ്വസിദ്ധാന്തങ്ങളും അറിയുന്ന മുനിമാർക്ക് ഇവിടെ തന്നെയാണ് മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നത്; മറ്റിടങ്ങളിൽ അത് എപ്പോഴും ദുർലഭം।

Verse 56

तेभ्यश्चाहं प्रवक्ष्यामि योगैश्वर्यमनुत्तमम् आत्मनश्चैव सायुज्यम् ईप्सितं स्थानमेव च

അവർക്കായി ഞാൻ യോഗജന്യമായ അനുത്തമ ഐശ്വര്യം പ്രസ്താവിക്കും; കൂടാതെ ആത്മാവിന് പതി-ശിവ പരമാത്മാവിനോടുള്ള സായുജ്യവും, അതേ അഭിലഷിത പരമസ്ഥാനവും।

Verse 57

कुबेरो ऽत्र मम क्षेत्रे मयि सर्वार्पितक्रियः क्षेत्रसंसेवनादेव गणेशत्वमवाप ह

ഇവിടെ എന്റെ ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ കുബേരൻ തന്റെ സകലകർമ്മങ്ങളും എനിക്കേ സമർപ്പിച്ചു; ഈ ക്ഷേത്രസേവനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ അവൻ ഗണേശത്വം പ്രാപിച്ചു।

Verse 58

संवर्तो भविता यश् च सो ऽपि भक्तो ममैव तु इहैवाराध्य मां देवि सिद्धिं यास्यत्यनुत्तमाम्

‘സംവർത’ എന്ന നാമത്തിൽ ഭവിക്കുന്നവനും എനിക്കേ ഭക്തൻ. ഹേ ദേവി, ഇവിടെ തന്നേ എന്നെ ആരാധിച്ച് അവൻ അനുത്തമ സിദ്ധി പ്രാപിക്കും।

Verse 59

पराशरसुतौ योगी ऋषिर्व्यासो महातपाः मम भक्तो भविष्यश् च वेदसंस्थाप्रवर्तकः

പരാശരപുത്രനായ യോഗി ഋഷി വ്യാസൻ, മഹാതപസ്വി, എന്റെ ഭക്തനാകും; വേദപരമ്പരയെ സ്ഥാപിച്ച് ശരിയായി പ്രവർത്തിപ്പിക്കും।

Verse 60

रंस्यते सो ऽपि पद्माक्षि क्षेत्रे ऽस्मिन्मुनिपुङ्गवः ब्रह्मा देवर्षिभिः सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः

ഹേ പദ്മാക്ഷി, ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ ആ മുനിപുംഗവനും ആനന്ദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ദേവർഷികളോടൊപ്പം, വിഷ്ണുവും ദിവാകരനായ സൂര്യനും ഇവിടെ ക്രീഡിക്കുന്നു।

Verse 61

देवराजस्तथा शक्रो ये ऽपि चान्ये दिवौकसः उपासते महात्मानः सर्वे मामिह सुव्रते

ഹേ സുവ്രതേ, ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രൻ (ശക്രൻ) കൂടാതെ മറ്റു ദിവൗകസന്മാരും—ആ മഹാത്മാക്കളെല്ലാം—ഇവിടെ എന്നെ ഉപാസിക്കുന്നു।

Verse 62

अन्ये ऽपि योगिनो दिव्याश् छन्नरूपा महात्मनः अनन्यमनसो भूत्वा मामिहोपासते सदा

മറ്റു ദിവ്യയോഗികളും—മറഞ്ഞ രൂപങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന മഹാത്മാക്കളും—മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി ഈ ലോകത്തിൽ എപ്പോഴും എന്നെ ഉപാസിക്കുന്നു।

Verse 63

विषयासक्तचित्तो ऽपि त्यक्तधर्मरतिर्नरः इह क्षेत्रे मृतः सो ऽपि संसारे न पुनर्भवेत्

വിഷയാസക്തമായ മനസ്സുള്ളവനും ധർമ്മരതി ഉപേക്ഷിച്ചവനും—even ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ മരിച്ചാൽ—അവനും സംസാരത്തിൽ വീണ്ടും ജനിക്കുകയില്ല।

Verse 64

ये पुनर्निर्ममा धीराः सत्त्वस्था विजितेन्द्रियाः व्रतिनश् च निरारम्भाः सर्वे ते मयि भाविताः

എന്നാൽ നിർമ്മമരും ധീരരും സത്ത്വസ്ഥരും ഇന്ദ്രിയജയികളും വ്രതികളുമായും പുതിയ ആരംഭങ്ങളുടെ പിടിയില്ലാത്തവരുമായവർ—അവർ എല്ലാവരും എന്നിൽ ഭാവിതരായി അന്തർമുഖ ലീനരാകുന്നു।

Verse 65

देवदेवं समासाद्य धीमन्तः संगवर्जिताः गता इह परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते

ദേവദേവനായ ശിവനെ സമീപിച്ച്, സംഗവിരഹിത ധീമാന്മാർ—ഹേ സുവ്രതേ—എന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഇവിടെയേ പരമമോക്ഷം പ്രാപിച്ചു।

Verse 66

जन्मान्तरसहस्रेषु यं न योगी समाप्नुयात् तमिहैव परं मोक्षं प्रसादान्मम सुव्रते

ആയിരം ജന്മങ്ങളിലുപോലും ഒരു യോഗിക്ക് ലഭിക്കാത്തതിനെ—ഹേ സുവ്രതേ—അതു തന്നെയായ പരമമോക്ഷം എന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഇവിടെയേ ലഭിക്കുന്നു।

Verse 67

गोप्रेक्षकम् इदं क्षेत्रं ब्रह्मणा स्थापितं पुरा कैलासभवनं चात्र पश्य दिव्यं वरानने

ഗോപ്രേക്ഷകമെന്ന ഈ പുണ്യക്ഷേത്രം പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവാൽ സ്ഥാപിതമായി. ഹേ സുന്ദരമുഖീ, ഇവിടെ കൈലാസത്തിന്റെ ദിവ്യവും ദീപ്തവുമായ ധാമം കാണുക.

Verse 68

गोप्रेक्षकम् अथागम्य दृष्ट्वा मामत्र मानवः न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश् च विमुच्यते

ഗോപ്രേക്ഷകത്തിൽ എത്തി ഇവിടെ എന്നെ ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ദുർഗതി പ്രാപിക്കുകയില്ല; കല്മഷങ്ങളിൽ നിന്നുമും വിമുക്തനാകും.

Verse 69

कपिलाह्रदम् इत्येवं तथा वै ब्रह्मणा कृतम् गवां स्तन्यजतोयेन तीर्थं पुण्यतमं महत्

ഇങ്ങനെ ഇതിന് ‘കപിലാഹ്രദം’ എന്ന പേര് ലഭിച്ചു; സത്യമായും ബ്രഹ്മാവാണ് ഇത് നിർമ്മിച്ചത്. പശുക്കളുടെ പാൽപോലെ ഉദ്ഭവിച്ച ജലത്താൽ ഇത് മഹത്തായ, അത്യന്തം പുണ്യമായ തീർത്ഥമായി.

Verse 70

अत्रापि स्वयमेवाहं वृषध्वज इति स्मृतः सान्निध्यं कृतवान् देवि सदाहं दृश्यते त्वया

ഹേ ദേവീ, ഇവിടെ കൂടിയും ഞാൻ സ്വയം ‘വൃഷധ്വജൻ’ എന്നായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ഞാൻ എന്റെ സാന്നിധ്യം സ്ഥാപിച്ചു; അതിനാൽ ഞാൻ നിത്യവും നിനക്ക് ദൃശ്യമാകുന്നു.

Verse 71

भद्रतोयं च पश्येह ब्रह्मणा च कृतं ह्रदम् सर्वैर्देवैरहं देवि अस्मिन्देशे प्रसादितः

ഹേ ദേവീ, ഇവിടെ ഈ മംഗളജലവും ബ്രഹ്മാവാൽ നിർമ്മിതമായ ഈ ഹ്രദവും കാണുക. ഹേ ദേവീ, ഈ ദേശത്തിൽ സർവ്വദേവന്മാരാൽ ഞാൻ പ്രസാദിതനായി.

Verse 72

गच्छोपशमम् ईशेति उपशान्तः शिवस् तथा अत्राहं ब्रह्मणानीय स्थापितः परमेष्ठिना

“ഹേ ഈശാ, ഉപശമത്തിലേക്ക് പോകുക—ശാന്തനാകുക” എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ ശിവൻ ശാന്തനായി. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവ് എന്നെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നു, പരമേഷ്ഠി എന്നെ സ്ഥാപിച്ചു; പൂജയ്ക്കായി പ്രഭുവിന്റെ സാന്നിധ്യം നിലനിൽക്കേണ്ടതിന്।

Verse 73

ब्रह्मणा चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः ब्रह्मणापि ततो विष्णुः प्रोक्तः संविग्नचेतसा

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് എല്ലാം സമാഹരിച്ചു വിഷ്ണുവിലൂടെ വീണ്ടും സ്ഥാപിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് വ്യാകുലചിത്തനായി ബ്രഹ്മാവ് വിഷ്ണുവിനോട് പറഞ്ഞു—ലോകങ്ങൾ പതി ആയ പ്രഭുവിന്റെ അധീനത്തിൽ വീണ്ടും സ്ഥിരമാകേണ്ടതിനുള്ള ശരിയായ മാർഗം തേടി।

Verse 74

मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवान् असि तमुवाच पुनर् विष्णुर् ब्रह्माणं कुपिताननम्

“ഈ ലിംഗം ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നതാണ്—നീ എന്തിന് സ്ഥാപിച്ചു?” എന്ന് വിഷ്ണു വീണ്ടും കോപം നിറഞ്ഞ മുഖമുള്ള ബ്രഹ്മാവിനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 75

रुद्रे देवे ममात्यन्तं परा भक्तिर्महत्तरा मयैव स्थापितं लिङ्गं तव नाम्ना भविष्यति

രുദ്രദേവനോടുള്ള എന്റെ ഭക്തി അത്യന്തം പരമവും മഹത്തുമായതാണ്. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ സ്ഥാപിച്ച ഈ ലിംഗം നിന്റെ നാമത്താൽ തന്നെ പ്രസിദ്ധമാകും।

Verse 76

हिरण्यगर्भ इत्येवं ततो ऽत्राहं समास्थितः दृष्ट्वैनमपि देवेशं मम लोकं व्रजेन्नरः

ഇങ്ങനെ “ഹിരണ്യഗർഭ” എന്ന നാമത്തോടെ ഞാൻ ഇവിടെ അധിഷ്ഠിതനായി. ഈ ദേവേശനായ പ്രഭുവിനെ ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ എന്റെ ലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 77

ततः पुनरपि ब्रह्मा मम लिङ्गमिदं शुभम् स्थापयामास विधिवद् भक्त्या परमया युतः

അതിനുശേഷം ബ്രഹ്മാവ് പരമഭക്തിയോടെ യുക്തനായി വിധിപ്രകാരം എന്റെ ഈ ശുഭലിംഗം വീണ്ടും പ്രതിഷ്ഠിച്ചു।

Verse 78

स्वर्लीनेश्वर इत्येवम् अत्राहं स्वयमागतः प्राणान् इह नरस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित्

“ഇങ്ങനെ ഈ സ്ഥലം ‘സ്വർലീനേശ്വര’ എന്നു പ്രസിദ്ധം. ഇവിടെ ഞാൻ സ്വയം വന്നിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ പ്രാണൻ വിട്ടവൻ എവിടെയും വീണ്ടും ജനിക്കുകയില്ല.”

Verse 79

अनन्या सा गतिस्तस्य योगिनां चैव या स्मृता व्याघ्रेश्वर अस्मिन्नपि मया देशे दैत्यो दैवतकण्टकः

അതുതന്നെ അവന്റെ അനന്യമായ ഏക ശരണം എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അതുതന്നെ യോഗികളുടെ പരമഗതിയും. ഹേ വ്യാഘ്രേശ്വരാ, എന്റെ ഈ ദേശത്തിലും ദേവന്മാർക്ക് കണ്ഠകമായ, വിഘ്നം വരുത്തുന്ന ഒരു ദൈത്യൻ ഉണ്ട്.

Verse 80

व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यमत्राहमास्थितः

ഞാൻ വ്യാഘ്രരൂപം സ്വീകരിച്ച് ആ ദർപ്പിതനായ ബലവാനെ വധിച്ചു. അതിനാൽ ഞാൻ ‘വ്യാഘ്രേശ്വരൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ; ഇവിടെ ഞാൻ നിത്യവും വസിക്കുന്നു.

Verse 81

न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनं व्याघ्रमीश्वरम् उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणा पुरा

ഈ വ്യാഘ്ര-ഈശ്വരനെ (കടുവാരൂപ ശിവനെ) ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ വീണ്ടും ദുര്‍ഗതിയിലേക്കു പോകുകയില്ല. പുരാതനകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞതുപോലെ, ഉത്പലനും വിദലനും എന്ന രണ്ടു ദൈത്യരും ഈ ദർശനത്താൽ പതനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതരായി.

Verse 82

स्त्रीवध्यौ दर्पितौ दृष्ट्वा त्वयैव निहतौ रणे सावज्ञं कन्दुकेनात्र तस्येदं देहमास्थितम्

സ്ത്രീയോടുള്ള അപരാധം മൂലം വധയോഗ്യരായ ആ ദർപ്പിതരെ കണ്ടു നീ തന്നേ യുദ്ധത്തിൽ അവരെ നിഹതരാക്കി; എങ്കിലും ഇവിടെ അവജ്ഞാഭാവത്തോടെ ഒരു പന്തുകൊണ്ട് അവനെ ഈ ദേഹത്തിലേക്കുതന്നെ പ്രവേശിപ്പിച്ചു.

Verse 83

आदावत्राहमागम्य प्रस्थितो गणपैः सह ज्येष्ठस्थानमिदं तस्माद् एतन्मे पुण्यदर्शनम्

ആദിയിൽ ഞാൻ ഇവിടെ വന്ന് ഗണങ്ങളോടൊപ്പം പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു; അതിനാൽ ഇത് ജ്യേഷ്ഠസ്ഥാനം—അഗ്ര പുണ്യപീഠം—ആകുന്നു, ഇതിന്റെ ദർശനം എനിക്ക് പുണ്യദായകം.

Verse 84

देवैः समन्ताद् एतानि लिङ्गानि स्थापितान्यतः दृष्ट्वापि नियतो मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत्

അതുകൊണ്ട് ദേവന്മാർ ചുറ്റുമെല്ലാം ഈ ലിംഗങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. നിയന്ത്രിത ഭക്തിയോടെ ഇവയെ മാത്രം ദർശിക്കുന്ന മർത്ത്യനും ദേഹഭേദം (മരണം) സമയത്ത് ഗണനായി—ശിവപരിവാര സേവകനായി—മാറും.

Verse 85

पित्रा ते शैलराजेन पुरा हिमवता स्वयम् मम प्रियहितं स्थानं ज्ञात्वा लिङ्गं प्रतिष्ठितम्

മുമ്പ് നിന്റെ പിതാവ്—ശൈലരാജൻ ഹിമവാൻ—സ്വയം ഈ സ്ഥലം എനിക്ക് (ശിവനു) പ്രിയവും ഹിതകരവും ആണെന്ന് അറിഞ്ഞ് ഇവിടെ ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.

Verse 86

शैलेश्वरमिति ख्यातं दृश्यतामिह चादरात् दृष्ट्वैतन्मनुजो देवि न दुर्गतिमतो व्रजेत्

ഇത് ‘ശൈലേശ്വരം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ ഇവിടെ ആദരത്തോടെ ദർശിക്കൂ. ദേവീ, ഇതു ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ദുര്‍ഗതിയിലേക്കു വീഴുകയില്ല—അപമംഗലത്തിലും അധഃപതനത്തിലും പോകുകയില്ല.

Verse 87

नद्येषा वरुणा देवि पुण्या पापप्रमोचनी क्षेत्रमेतद् अलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता

ഹേ ദേവീ, ഈ വരുണാ നദി അതിപുണ്യമായതും പാപമോചിനിയുമാണ്. ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തെ അലങ്കരിച്ച് ജാഹ്നവി (ഗംഗ)യോടൊപ്പം സംഗമത്തിൽ ചേരുന്നു.

Verse 88

स्थापितं ब्रह्मणा चापि संगमे लिङ्गमुत्तमम् संगमेश्वरम् इत्येवं ख्यातं जगति दृश्यताम्

സംഗമസ്ഥാനത്ത് ബ്രഹ്മാവും ആ പരമോത്തമ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ലോകത്ത് അത് ‘സംഗമേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം—എല്ലാവരും ദർശിക്കട്ടെ.

Verse 89

संगमे देवनद्या हि यः स्नात्वा मनुजः शुचिः अर्चयेत् संगमेश्वरं तस्य जन्मभयं कुतः

ദേവനദിയുടെ സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായ മനുഷ്യൻ സംഗമേശ്വരനെ അർച്ചിച്ചാൽ—അവനു ജന്മഭയം എവിടെ?

Verse 90

इदं मन्ये महाक्षेत्रं निवासो योगिनां परम् क्षेत्रमध्ये च यत्राहं स्वयं भूत्वाग्रमास्थितः

ഞാൻ ഇതിനെ മഹാക്ഷേത്രമായി കരുതുന്നു—യോഗികളുടെ പരമ നിവാസം. കാരണം ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ഞാൻ സ്വയംഭുവായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു മുൻപിൽ പ്രതിഷ്ഠിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 91

मध्यमेश्वरमित्येवं ख्यातः सर्वसुरासुरैः सिद्धानां स्थानमेतद्धि मदीयव्रतधारिणाम्

അവൻ എല്ലാ ദേവാസുരന്മാരിലും ‘മധ്യമേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ. ഇത് എന്റെ വ്രതങ്ങൾ ധരിക്കുന്ന സിദ്ധന്മാരുടെ പുണ്യസ്ഥാനമാണ്.

Verse 92

योगिनां मोक्षलिप्सूनां ज्ञानयोगरतात्मनाम् दृष्ट्वैनं मध्यमेशानं जन्म प्रति न शोचति

മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന യോഗികളും ജ്ഞാനയോഗത്തിൽ അന്തഃകരണം ലീനമായവരും, ഈ മധ്യമേശാനൻ—അന്തര്യാമിയായ ഈശാന ശിവനെ—ദർശിച്ച് വീണ്ടും ജന്മത്തെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.

Verse 93

स्थापितं लिङ्गमेतत्तु शुक्रेण भृगुसूनुना नाम्ना शुक्रेश्वरं नाम सर्वसिद्धामरार्चितम्

ഈ ലിംഗം ഭൃഗുപുത്രനായ ശുക്രാചാര്യൻ സ്ഥാപിച്ചതാണ്; ‘ശുക്രേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധവും, എല്ലാ സിദ്ധന്മാരും അമരന്മാരും (ദേവന്മാർ) അർച്ചിക്കുന്നതുമാണ്.

Verse 94

दृष्ट्वैनं नियतः सद्यो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः मृतश् च न पुनर्जन्तुः संसारी तु भवेन्नरः

നിയമിതമായ മനസ്സോടെ ഇതിന്റെ (ശിവലിംഗത്തിന്റെ) ദർശനം ചെയ്താൽ ഉടൻ തന്നെ മനുഷ്യൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും; മരണാനന്തരം ആ ജീവൻ വീണ്ടും ജനിക്കുകയില്ല, സംസാരഭ്രമണത്തിലേക്ക് മടങ്ങുകയുമില്ല.

Verse 95

पुरा जम्बूकरूपेण असुरो देवकण्टकः ब्रह्मणो हि वरं लब्ध्वा गोमायुर्बन्धशङ्कितः

പണ്ടുകാലത്ത് ദേവന്മാർക്ക് കണ്ഠകമായ ഒരു അസുരൻ ജംബൂക (കുറുക്കൻ) രൂപം ധരിച്ചു. ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് വരം ലഭിച്ചിട്ടും, ബന്ധിക്കപ്പെടുമോ എന്ന ഭയത്തിൽ കുടുക്കിനെ സംശയിക്കുന്ന കുറുക്കനെപ്പോലെ എപ്പോഴും ആശങ്കയിലായിരുന്നു.

Verse 96

निहतो हिमवत्पुत्रि जम्बूकेशस्ततो ह्यहम् अद्यापि जगति ख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्

ഹേ ഹിമവാന്റെ പുത്രി! ജംബൂകേശനെ വധിച്ചതിനാൽ ഞാൻ അപ്പോൾ ‘ജംബൂകേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി. ഇന്നും ലോകത്തിൽ ഞാൻ ഖ്യാതനാണ്; ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും—ഇരുവരും എനിക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നു.

Verse 97

दृष्ट्वैनमपि देवेशं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ग्रहैः शुक्रपुरोगैश् च एतानि स्थापितानि ह

ഈ ദേവേശ്വരനെ വെറും ദർശനം ചെയ്താൽ പോലും സർവ്വ അഭീഷ്ടങ്ങളും ലഭിക്കുന്നു. ശുക്രനെ മുൻനിർത്തി ഗ്രഹശക്തികളാൽ ഇവ (പുണ്യലിംഗങ്ങൾ) ഇവിടെ സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നു.

Verse 98

पश्य पुण्यानि लिङ्गानि सर्वकामप्रदानि तु एवमेतानि पुण्यानि मन्निवासानि पार्वति

ഹേ പാർവതി, ഈ പുണ്യലിംഗങ്ങളെ ദർശിക്കൂ—ഇവ സത്യമായും എല്ലാ ധർമ്മസമ്മത ആഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ, ഹേ പാർവതി, ഇവ എന്റെ തന്നെ നിവാസസ്ഥാനങ്ങളായ പവിത്ര രൂപങ്ങളാണ്.

Verse 99

कथितानि मम क्षेत्रे गुह्यं चान्यदिदं शृणु चतुःक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम्

എന്റെ ഈ ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; ഇനി ഇതിലെ മറ്റൊരു ഗുഹ്യമായ കാര്യം കേൾക്കൂ. ഈ പുണ്യക്ഷേത്രം നാലു ദിക്കുകളിലുമായി നാലു ക്രോശം വരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 100

योजनं विद्धि चार्वङ्गि मृत्युकाले ऽमृतप्रदम् महालयगिरिस्थं मां केदारे च व्यवस्थितम्

ഹേ സുന്ദരാംഗീ, അറിയുക—ഒരു യോജന പരിധിക്കുള്ളിൽ, മരണസമയത്ത് ഞാൻ അമൃതത്വം നൽകുന്നു. ഞാൻ മഹാലയ പർവതത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനാണ്; കേദാരത്തിലും സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 101

गणत्वं लभते दृष्ट्वा ह्य् अस्मिन्मोक्षो ह्यवाप्यते गाणपत्यं लभेद्यस्माद् यतः सा मुक्तिरुत्तमा

ഇതിനെ ദർശിച്ചാൽ ഭക്തന് ഗണത്വം ലഭിക്കുന്നു; ഇവിടെ നിശ്ചയമായും മോക്ഷം പ്രാപ്യമാണ്. അതിനാൽ ഗണപതി-സ്വരൂപനായ ഗണാധിപന്റെ ഗണങ്ങളുടെ അനുചരത്വം ലഭിക്കുന്നു; കാരണം ആ മുക്തിയാണ് ഉത്തമം.

Verse 102

ततो महालयात् तस्मात् केदारान्मध्यमादपि स्मृतं पुण्यतमं क्षेत्रम् अविमुक्तं वरानने

അതിനുശേഷം ആ മഹാലയത്തേക്കാളും അപ്പുറം, കേദാരവും മധ്യമക്ഷേത്രവും കടന്നും, ഹേ സുന്ദരമുഖിയേ, അത്യന്തം പുണ്യമായ ‘അവിമുക്ത’ (കാശി) എന്ന ക്ഷേത്രം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവിടെ പതി പരമേശ്വരൻ പശു-ജീവനെ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കാതെ, പാശബന്ധം മുറിച്ച് മോക്ഷം നൽകുന്നു.

Verse 103

केदारं मध्यमं क्षेत्रं स्थानं चैव महालयम् मम पुण्यानि भूर्लोके तेभ्यः श्रेष्ठतमं त्विदम्

കേദാരം മധ്യമക്ഷേത്രം; ഈ സ്ഥാനമേ മഹാലയം. ഭൂലോകത്തിലെ എന്റെ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിലൊക്കെയും ഇതാണ് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം.

Verse 104

यतः सृष्टास्त्विमे लोकास् ततः क्षेत्रमिदं शुभम् कदाचिन्न मया मुक्तम् अविमुक्तं ततो ऽभवत्

യാരിൽ നിന്നാണ് ഈ ലോകങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടത്, അതുകൊണ്ട് ഈ ക്ഷേത്രം ശുഭമാണ്. ഞാൻ ഇതിനെ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കാത്തതിനാൽ ഇത് ‘അവിമുക്ത’—‘ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടാത്തത്’—എന്ന് പ്രസിദ്ധമായി.

Verse 105

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं मम दृष्ट्वेह मानवः सद्यः पापविनिर्मुक्तः पशुपाशैर्विमुच्यते

ഇവിടെ എന്റെ ‘അവിമുക്തേശ്വര’ ലിംഗം ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ഉടൻ പാപവിമുക്തനാകുന്നു; പശു-ജീവനെ ബന്ധിക്കുന്ന പാശബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നുമും മോചിതനാകുന്നു.

Verse 106

शैलेशं संगमेशं च स्वर्लीनं मध्यमेश्वरम् हिरण्यगर्भम् ईशानं गोप्रेक्षं वृषभध्वजम्

ഞാൻ ശിവനെ ശൈലേശൻ—പർവതാധിപൻ; സംഗമേശൻ—പുണ്യസംഗമത്തിന്റെ നാഥൻ; സ്വർലീനൻ—സ്വർഗ്ഗധാമത്തിൽ അധിഷ്ഠിതൻ; മധ്യമേശ്വരൻ—അന്തര്യാമിയായ മദ്ധ്യസ്ഥപ്രഭു; ഹിരണ്യഗർഭൻ—സുവർണ സൃഷ്ടിബീജം; ഈശാനൻ—സർവാധിപതി; ഗോപ്രേക്ഷൻ—ഗോരക്ഷകനും ധർമ്മരക്ഷകനും; വൃഷഭധ്വജൻ—വൃഷഭധ്വജധാരി—എന്നിവയായി വന്ദിക്കുന്നു.

Verse 107

उपशान्तं शिवं चैव ज्येष्ठस्थाननिवासिनम् शुक्रेश्वरं च विख्यातं व्याघ्रेशं जम्बुकेश्वरम्

പൂർണ്ണമായി ശാന്തനും മംഗളകരനും ആയ ശിവനോട് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു—ജ്യേഷ്ഠസ്ഥാനമെന്ന ആദി പുണ്യപീഠത്തിൽ വസിക്കുന്നവനോട്; പ്രസിദ്ധ ശുക്രേശ്വരനോട്, വ്യാഘ്രദേശത്ത് ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന വ്യാഘ്രേശനോട്, ജംബുവനാധിപനായ ജംബുകേശ്വരനോട്—ഇവർ എല്ലാവരും പശുവിനെ ബന്ധിക്കുന്ന പാശങ്ങളെ ശിഥിലമാക്കുന്ന പതിയായ ശിവന്റെ പ്രത്യക്ഷ ലിംഗസാന്നിധ്യങ്ങളാണ്.

Verse 108

दृष्ट्वा न जायते मर्त्यः संसारे दुःखसागरे सूत उवाच एवम् उक्त्वा महादेवो दिशः सर्वा व्यलोकयत्

ആ (തത്ത്വം) ദർശിച്ചാൽ മർത്ത്യൻ ദുഃഖസാഗരമായ സംസാരത്തിൽ വീണ്ടും ജനിക്കുകയില്ല. സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മഹാദേവൻ എല്ലാ ദിക്കുകളെയും നോക്കി.

Verse 109

विलोक्य संस्थिते पश्चाद् देवदेवे महेश्वरे अकस्मादभवत्सर्वः स देशोज्ज्वलितो यथा

ദേവദേവനായ മഹേശ്വരൻ അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നതു കണ്ട ശേഷം, അപ്രതീക്ഷിതമായി ആ മുഴുവൻ പ്രദേശവും എല്ലാടവും പ്രകാശം പടർന്നതുപോലെ ദീപ്തമായി.

Verse 110

ततः पाशुपताः सिद्धा भस्माभ्यङ्गसितप्रभाः माहेश्वरा महात्मानस् तथा वै नियतव्रताः

അപ്പോൾ സിദ്ധരായ പാശുപതർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ശരീരമൊട്ടാകെ ഭസ്മലേപനത്താൽ വെളുത്ത ദീപ്തിയോടെ തിളങ്ങുന്നവർ; അവർ മാഹേശ്വരർ, മഹാത്മാക്കൾ, നിശ്ചിത വ്രതങ്ങളിൽ സ്ഥിരർ.

Verse 111

बहवः शतशो ऽभ्येत्य नमश्चक्रुर्महेश्वरम् पुनर्निरीक्ष्य योगेशं ध्यानयोगं च कृत्स्नशः

അനേകർ—നൂറുകളായി—വന്നു മഹേശ്വരനെ നമസ്കരിച്ചു. പിന്നെ യോഗേശ്വരനെ വീണ്ടും ദർശിച്ച്, ധ്യാനയോഗത്തിന്റെ സമഗ്ര ശാസനയെ കണ്ടു—പതിയായ ശിവൻ തന്നെയാണ് സമാധിയുടെ രൂപവും ഉറവിടവും ആയി വെളിപ്പെട്ടത്.

Verse 112

तस्थुरात्मानमास्थाय लीयमाना इवेश्वरे स्थितानां स तदा तेषां देवदेव उमापतिः

അവർ സ്വന്തം ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതരായി, ഈശ്വരനിൽ ലയിക്കുന്നവരെപ്പോലെ നിന്നു. അങ്ങനെ അവനിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ടവർക്കു ദേവദേവൻ ഉമാപതി—പരമപതി—ആ സമാധി-സ്ഥിതിയിലേ തന്നെ പ്രത്യക്ഷനായി.

Verse 113

स बिभ्रत्परमां मूर्तिं बभूव पुरुषः प्रभुः कृत्स्नं जगदिहैकस्थं कर्तुम् अन्त इव स्थितः

ആ പ്രഭു പുരുഷൻ പരമ മൂർത്തി ധരിച്ചു, പ്രളയത്തിന്റെ അതിരിൽ നിൽക്കുന്നവനെപ്പോലെ—ഈ സമസ്ത ജഗത്തെ ഇവിടെ ഒരൊറ്റ നിലയിലാക്കി ഏകീകരിക്കാൻ സന്നദ്ധനായി.

Verse 114

तस्य तां परमां मूर्तिम् आस्थितस्य जगत्प्रभोः न शशाक पुनर्द्रष्टुं हृष्टरोमा गिरीन्द्रजा

ജഗത്പ്രഭു ആ പരമ രൂപം ധരിച്ചപ്പോൾ, രോമാഞ്ചിതയായ ഗിരീന്ദ്രജാ ഗിരിജയ്ക്ക് അത് വീണ്ടും ദർശിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 115

ततस्त्वदृष्टमाकारं बुद्ध्वा सा प्रकृतिस्थितम् प्रकृतेर्मूर्तिमास्थाय योगेन परमेश्वरी

അപ്പോൾ പ്രകൃതിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആ അദൃശ്യ ആകാരം അറിഞ്ഞ്, പരമേശ്വരി യോഗബലത്തോടെ പ്രകൃതിയുടെ തന്നെ മൂർത്തി ധരിച്ചു.

Verse 116

तं शशाक पुनर्द्रष्टुं हरस्य च महात्मनः ततस्ते लयमाधाय योगिनः पुरुषस्य तु

അപ്പോൾ അവൾ മഹാത്മാവായ ഹരനെ വീണ്ടും ദർശിക്കാൻ সক্ষমയായി. തുടർന്ന് ആ യോഗികൾ ലയം ആശ്രയിച്ച്, ആ യോഗിയായ പരമ പുരുഷനിൽ ലീനരായി.

Verse 117

विविशुर्हृदयं सर्वे दग्धसंसारबीजिनः पञ्चाक्षरस्य वै बीजं संस्मरन्तः सुशोभनम्

അവർ എല്ലാവരും ഹൃദയ-ഗുഹയിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവരുടെ സംസാരബീജങ്ങൾ ദഗ്ധമായിരുന്നു. ശിവന്റെ പഞ്ചാക്ഷരമന്ത്രത്തിലെ ദീപ്തമായ ബീജം അവർ നിരന്തരം സ്മരിച്ചു.

Verse 118

सर्वपापहरं दिव्यं पुरा चैव प्रकाशितम् नीललोहितमूर्तिस्थं पुनश्चक्रे वपुः शुभम्

പുരാതനകാലത്ത് പ്രസിദ്ധമായി സർവ്വപാപഹരമെന്നറിയപ്പെട്ട ആ ദിവ്യപ്രകടനം, നീലലോഹിത രൂപത്തിൽ നിലകൊണ്ട് വീണ്ടും മംഗളമായ ദേഹം ധരിച്ചു.

Verse 119

तं दृष्ट्वा शैलजा प्राह हृष्टसर्वतनूरुहा स्तुवती चरणौ नत्वा क इमे भगवन्निति

അവനെ കണ്ടപ്പോൾ ശൈലജയുടെ ശരീരമൊട്ടാകെ രോമാഞ്ചം നിറഞ്ഞു. ഭഗവാനെ സ്തുതിച്ച് പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ച് അവൾ ചോദിച്ചു—“ഭഗവൻ, ഇവർ ആരാണ്?”

Verse 120

तामुवाच सुरश्रेष्ठस् तदा देवीं गिरीन्द्रजाम् श्रीभगवानुवाच मदीयं व्रतमाश्रित्य भक्तिमद्भिर् द्विजोत्तमैः

അപ്പോൾ ദേവശ്രേഷ്ഠൻ ഗിരീന്ദ്രജയായ ദേവിയോട് പറഞ്ഞു. ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“എന്റെ വ്രതത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഭക്തിയുള്ള ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജർ അതിന്റെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു.”

Verse 121

यैर्यैर्योगा इहाभ्यस्तास् तेषाम् एकेन जन्मना क्षेत्रस्यास्य प्रभावेन भक्त्या च मम भामिनि

ഓ ഭാമിനി, ഇവിടെ അഭ്യസിച്ച ഏത് ഏത് യോഗങ്ങളായാലും, ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താലും എന്നോടുള്ള ഭക്തിയാലും, അവ ഒരേ ജന്മത്തിൽ തന്നെ ഫലസിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 122

अनुग्रहो मया ह्येवं क्रियते मूर्तितः स्वयम् तस्माद् एतन् महत् क्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेवितं तथा

ഞാൻ തന്നേ മൂർത്തിരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായി ഇങ്ങനെ അനുഗ്രഹം നൽകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഈ മഹാക്ഷേത്രം ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരാലും സേവിക്കപ്പെടുകയും പൂജിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 123

श्रुतिमद्भिश् च विप्रेन्द्रैः संसिद्धैश् च तपस्विभिः प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्

വേദജ്ഞരായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരും സിദ്ധ തപസ്വികളും ഓരോ മാസവും അഷ്ടമി തിഥിയിലും, അതുപോലെ ഓരോ മാസവും ചതുര്ദശി തിഥിയിലും ഈ ആചാരം ഭക്തിയോടെ പാലിക്കുന്നു.

Verse 124

उभयोः पक्षयोर्देवि वाराणस्यामुपास्यते शशिभानूपरागे च कार्तिक्यां च विशेषतः

ഹേ ദേവീ, വാരാണസിയിൽ ശുക്ലപക്ഷത്തിലും കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലും—ഇരുപക്ഷങ്ങളിലും ഉപാസന ചെയ്യണം; ചന്ദ്രഗ്രഹണവും സൂര്യഗ്രഹണവും സമയത്തും, പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തിക മാസത്തും.

Verse 125

सर्वपर्वसु पुण्येषु विषुवेष्वयनेषु च पृथिव्यां सर्वतीर्थानि वाराणस्यां तु जाह्नवीम्

എല്ലാ പുണ്യ പർവ്വസന്ധികളിലും, വിഷുവങ്ങളിലും, അയനങ്ങളിലും ഭൂമിയിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും സന്നിഹിതമാകുന്നു; എന്നാൽ വാരാണസിയിൽ ജാഹ്നവീ (ഗംഗ) പ്രത്യേകമായി പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 126

उत्तरप्रवहां पुण्यां मम मौलिविनिःसृताम् पितुस्ते गिरिराजस्य शुभां हिमवतः सुताम्

അവൾ പുണ്യമായ ഉത്തരപ്രവാഹിനി; എന്റെ ജടാമൗലിയിൽ നിന്ന് നിർഗമിച്ചവൾ; അവൾ ശുഭമയി, നിന്റെ പിതാവായ ഗിരിരാജ ഹിമവാന്റെ പുത്രി.

Verse 127

पुण्यस्थानस्थितां पुण्यां पुण्यदिक्प्रवहां सदा भजन्ते सर्वतो ऽभ्येत्य ये ताञ्छृणु वरानने

ഹേ വരാനനേ! ആ വരങ്ങൾ കേൾക്കുക—എല്ലാ ദിക്കുകളിൽ നിന്നുമെത്തി പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആ പവിത്ര പുണ്യപ്രവാഹത്തെ നിത്യം ഭക്തിയോടെ ഭജിക്കുന്നവർ; അത് സർവ്വദിക്കിലും മംഗളം ഒഴുക്കുന്നു.

Verse 128

संनिहत्य कुरुक्षेत्रं सार्धं तीर्थशतैस् तथा पुष्करं निमिषं चैव प्रयागं च पृथूदकम्

അവൻ കുരുക്ഷേത്രത്തെ നൂറുകണക്കിന് തീർത്ഥങ്ങളോടുകൂടി സമാഹരിക്കുന്നു; അതുപോലെ പുഷ്കരം, നൈമിഷം, പ്രയാഗം, പൃഥൂദകം—ഈ പ്രസിദ്ധ തീർത്ഥങ്ങളുടെ പുണ്യ-ശുദ്ധീകരണശക്തി ഇവിടെ ഒന്നിക്കുന്നു; ഇവിടെ പതി ശിവൻ പശുവിനെ (ബന്ധിതാത്മാവിനെ) ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.

Verse 129

द्रुमक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं नैमिषं तीर्थसंयुतम् क्षेत्राणि सर्वतो देवि देवता ऋषयस् तथा

ഹേ ദേവീ! ദ്രുമക്ഷേത്രം, കുരുക്ഷേത്രം, തീർത്ഥസമന്വിതമായ നൈമിഷം—ഇവ സർവ്വദിക്കിലും പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളാണ്; അവിടെ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും സദാ സന്നിഹിതരാണ്.

Verse 130

संध्या च ऋतवश्चैव सर्वा नद्यः सरांसि च समुद्राः सप्त चैवात्र देवतीर्थानि कृत्स्नशः

ഇവിടെ സന്ധ്യകൾ, ഋതുക്കൾ, എല്ലാ നദികളും തടാകങ്ങളും, ഏഴ് സമുദ്രങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം പൂർണ്ണമായി ദേവതീർത്ഥങ്ങളായി സന്നിഹിതമാണ്.

Verse 131

भागीरथीं समेष्यन्ति सर्वपर्वसु सुव्रते अविमुक्तेश्वरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा चैव त्रिविष्टपम्

ഹേ സുവ്രതേ! അവർ ഓരോ പർവ്വത്തിലും ഭാഗീരഥിയുടെ തീരത്ത് എത്തുന്നു; അവിമുക്തേശ്വരനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദർശിച്ച് അവർ ത്രിവിഷ്ടപം (സ്വർഗ്ഗം) പോലും ദർശിക്കുന്നു.

Verse 132

कालभैरवमासाद्य धूतपापानि सर्वशः भवन्ति हि सुरेशानि सर्वपर्वसु पर्वसु

കാലഭൈരവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ സർവ്വപാപങ്ങളും പൂർണ്ണമായി അകന്നു പോകുന്നു; ഹേ ദേവേശന്മാരേ, ഓരോ പർവ്വകാലത്തും ഓരോ പുണ്യസന്ധിക്ഷണത്തും ഈ ഫലം നിശ്ചയമായി ലഭിക്കുന്നു।

Verse 133

पृथिव्यां यानि पुण्यानि महान्त्यायतनानि च प्रविशन्ति सदाभ्येत्य पुण्यं पर्वसु पर्वसु अविमुक्तं क्षेत्रवरं महापापनिबर्हणम्

ഭൂമിയിലെ മഹത്തായ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളും പവിത്ര ആയതനങ്ങളും എല്ലാം വീണ്ടും വീണ്ടും അവിടെ പ്രവേശിച്ച് ഓരോ പർവ്വകാലത്തും തങ്ങളുടെ പുണ്യം അർപ്പിക്കുന്നു। ആ ശ്രേഷ്ഠ ക്ഷേത്രം ‘അവിമുക്തം’—ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പരമം—മഹാപാപനാശിനിയാണ്।

Verse 134

केदारे चैव यल्लिङ्गं यच्च लिङ्गं महालये

കേദാരത്തിലുള്ള ലിംഗവും മഹാലയത്തിലുള്ള ലിംഗവും—ഇരണ്ടും ഒരേ പരമേശ്വരന്റെ പ്രകാശങ്ങളാണ്; ആ പരമ പതി തന്റെ ലിംഗചിഹ്നത്തിലൂടെ പാശബന്ധിത പശു-ജീവന്മാർക്ക് മോക്ഷം നൽകുന്നു।

Verse 135

मध्यमेश्वरसंज्ञं च तथा पाशुपतेश्वरम् शङ्कुकर्णेश्वरं चैव गोकर्णौ च तथा ह्युभौ

അവൻ ‘മധ്യമേശ്വര’ എന്ന നാമത്താലും, ‘പാശുപതേശ്വര’—ബന്ധിത ജീവന്മാരുടെ അധിപൻ—എന്ന രൂപത്താലും പ്രസിദ്ധനാണ്. ‘ശങ്കുകർണേശ്വര’ എന്നും, അതുപോലെ ഇരട്ട ‘ഗോകർണ’ രൂപങ്ങളിലും ഭക്തമോക്ഷാർത്ഥം അവൻ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 136

द्रुमचण्डेश्वरं नाम भद्रेश्वरम् अनुत्तमम् स्थानेश्वरं तथैकाग्रं कालेश्वरम् अजेश्वरम्

‘ദ്രുമചണ്ഡേശ്വര’ എന്ന നാമത്താൽ, അനുത്തമ ‘ഭദ്രേശ്വര’, ‘സ്ഥാനേശ്വര’, അതുപോലെ ‘ഏകാഗ്ര’, ‘കാലേശ്വര’, ‘അജേശ്വര’—ഇവയെല്ലാം ഒരേ പതി ശിവന്റെ ലിംഗസ്വരൂപങ്ങൾ; മംഗളം നൽകുകയും പാശത്തിൽ നിന്ന് പശു-ആത്മാവിനെ വിമോചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 137

भैरवेश्वरम् ईशानं तथौंकारकसंज्ञितम् अमरेशं महाकालं ज्योतिषं भस्मगात्रकम्

ഞാൻ ഭൈരവേശ്വരനെയും ഈശാനനെയും ‘ഓംകാര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ പ്രഭുവിനെയും; അമരേശനെയും മഹാകാലനെയും ജ്യോതിർമയനെയും ഭസ്മഗാത്രധാരിയായ ശിവനെയും നമസ്കരിക്കുന്നു.

Verse 138

यानि चान्यानि पुण्यानि स्थानानि मम भूतले अष्टषष्टिसमाख्यानि रूढान्यन्यानि कृत्स्नशः

എന്റെ ഭൂതലത്തിൽ ഉള്ള മറ്റു പുണ്യ തീർത്ഥസ്ഥാനങ്ങൾ എല്ലാം കൂടി—സമ്പൂർണ്ണമായി—അറുപത്തെട്ട് പ്രസിദ്ധ പവിത്രസ്ഥാനങ്ങൾ; അവ തത്തത് നാമങ്ങളാൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 139

तानि सर्वाण्यशेषाणि वाराणस्यां विशन्ति माम् सर्वपर्वसु पुण्येषु गुह्यं चैतदुदाहृतम्

അവയെല്ലാം (തീർത്ഥഫലവും പുണ്യവും) ഒന്നും ശേഷിക്കാതെ വാരാണസിയിൽ എന്നിലേക്കു ലയിക്കുന്നു. എല്ലാ പുണ്യപർവ്വങ്ങളെയും ശുഭകാലങ്ങളെയും സംബന്ധിച്ച് ഇതിനെ ഗുഹ്യോപദേശമായി പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 140

तेनेह लभते जन्तुर् मृतो दिव्यामृतं पदम् स्नातस्य चैव गङ्गायां दृष्टेन च मया शुभे

ഇതിനാൽ ജീവി—മരണാനന്തരവും—ദിവ്യ അമൃതപദം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ ശുഭേ, ഗംഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് എന്നെ (ശിവനെ) ദർശിച്ചവന് ഈ ഫലം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 141

सर्वयज्ञफलैस्तुल्यम् इष्टैः शतसहस्रशः सद्य एव समाप्नोति किं ततः परमाद्भुतम्

അവൻ ഉടൻ തന്നെ എല്ലാ യജ്ഞഫലങ്ങൾക്കും തുല്യമായ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു—ലക്ഷലക്ഷം പ്രാവശ്യം യജ്ഞം ചെയ്തതുപോലെ. ഇതിലധികം പരമ അത്ഭുതം എന്തുണ്ട്?

Verse 142

सर्वायतनमुख्यानि दिवि भूमौ गिरिष्व् अपि परात्परतरं देवी बुध्यस्वेति मयोदितम्

സ്വർഗ്ഗത്തിലും ഭൂമിയിലും പർവ്വതങ്ങളിലുമുള്ള എല്ലാ പ്രധാന പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളെയും അതിക്രമിക്കുന്നതു ‘പരാത്പരാതീത’ തത്ത്വമാണ്. ഹേ ദേവി, ഇതു ബോധിക്ക—ഇങ്ങനെ ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 143

अविशब्देन पापस्तु वेदोक्तः कथ्यते द्विजैः तेन मुक्तं मया जुष्टम् अविमुक्तम् अत उच्यते

വേദവചനപ്രകാരം ദ്വിജർ പറയുന്നു: ‘അവി’ എന്ന പദം പാപത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഞാൻ പ്രീതിപൂർവ്വം വസിക്കുന്ന ഈ സ്ഥലം ‘അവി (പാപം) മുതൽ വിമുക്തം’; അതുകൊണ്ടാണ് ഇത് ‘അവിമുക്തം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 144

इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रः सर्वलोकमहेश्वरः सुदृष्टं कुरु देवेशि अविमुक्तं गृहं मम

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം സർവ്വലോക മഹേശ്വരനായ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവേശി, എന്റെ ‘അവിമുക്ത’ ഗൃഹധാമത്തിലേക്ക് ശുഭദൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞ് അതിനെ സുസംരക്ഷിതവും മംഗളമയവും ആക്കുക.

Verse 145

श्रीशैल इत्युक्त्वा भगवान् देवस् तया सार्धम् उमापतिः दर्शयामास भगवान् श्रीपर्वतमनुत्तमम्

‘ശ്രീശൈലം’ എന്നു ഉച്ചരിച്ച്, ഉമാപതിയായ ഭഗവാൻ ശിവൻ ദേവിയോടൊപ്പം അനുത്തമമായ പുണ്യപർവ്വതമായ ‘ശ്രീപർവ്വതം’ ദർശിപ്പിച്ചു.

Verse 146

अविमुक्तेश्वरे नित्यम् अवसच्च सदा तया सर्वगत्वाच्च सर्वत्वात् सर्वात्मा सदसन्मयः

അവിമുക്തേശ്വരത്തിൽ അവൻ നിത്യമായി വസിക്കുന്നു—എപ്പോഴും പ്രകടവും അപ്രകടവും ആയ ഇരുരൂപങ്ങളിലായി. സർവ്വഗതത്വവും സർവ്വത്വവും കൊണ്ടു അവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും ഉള്ള സർവ്വാത്മാവ്; സത്-അസത് ഉഭയമയൻ.

Verse 147

श्रीपर्वतमनुप्राप्य देव्या देवेश्वरो हरः क्षेत्राणि दर्शयामास सर्वभूतपतिर्भवः

ദേവിയോടുകൂടെ ശ്രീപർവതത്തിലെത്തി ദേവേശ്വരനായ ഹരൻ, സർവ്വഭൂതപതിയായ ഭവൻ അവൾക്കു പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങൾ ദർശിപ്പിച്ചു।

Verse 148

कुण्डीप्रभं च परमं दिव्यं वैश्रवणेश्वरम् आशालिङ्गं च देवेशं दिव्यं यच्च बिलेश्वरम्

അവൻ പരമ ദീപ്തിയുള്ള കുണ്ഡീപ്രഭം, ദിവ്യ വൈശ്രവണേശ്വരം, ദേവേശനായ ആശാലിംഗം, അതുപോലെ ദിവ്യ ബിലേശ്വരവും കൂടി വിവരിച്ചു കാണിച്ചു।

Verse 149

रामेश्वरं च परमं विष्णुना यत्प्रतिष्ठितम् दक्षिणद्वारपार्श्वे तु कुण्डलेश्वरमीश्वरम्

ഇവിടെ വിഷ്ണു പ്രതിഷ്ഠിച്ച പരമ രാമേശ്വരം ഉണ്ട്; കൂടാതെ തെക്കൻ കവാടത്തിന്റെ പാർശ്വത്ത് ഈശ്വരനായ കുണ്ഡലേശ്വരൻ വിരാജിക്കുന്നു।

Verse 150

पूर्वद्वारसमीपस्थं त्रिपुरान्तकमुत्तमम् विवृद्धं गिरिणा सार्धं देवदेवनमस्कृतम्

കിഴക്കൻ കവാടത്തിനടുത്ത് ഉത്തമ ത്രിപുരാന്തകൻ വിരാജിച്ചു—മഹത്തായവനായി, ഗിരിരാജ ഹിമാലയത്തോടുകൂടെ, ദേവദേവനാലും നമസ്കൃതനായി।

Verse 151

मध्यमेश्वरमित्युक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् अमरेश्वरं च वरदं देवैः पूर्वं प्रतिष्ठितम्

ഇത് ‘മധ്യമേശ്വരം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധം. കൂടാതെ വരദനായ ‘അമരേശ്വരം’ ദേവന്മാർ പൂർവ്വം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു।

Verse 152

गोचर्मेश्वरम् ईशानं तथेन्द्रेश्वरम् अद्भुतम् कर्मेश्वरं च विपुलं कार्यार्थं ब्रह्मणा कृतम्

ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ കാര്യസിദ്ധിക്കായി ഗോചർമേശ്വരനെന്ന അത്ഭുത ഈശാനനെയും, അതുപോലെ വിസ്മയകരമായ ഇന്ദ്രേശ്വരനെയും, വിശാലമായ കർമേശ്വരനെയും സ്ഥാപിച്ചു—ഇവ എല്ലാം പാശബന്ധിത പശുക്കളുടെ പാശം ഛേദിക്കുന്ന പതി-സ്വരൂപ മഹേശ്വരന്റെ ലിംഗമൂർത്തികളാണ്।

Verse 153

श्रीमत्सिद्धवटं चैव सदावासो ममाव्यये अजेन निर्मितं दिव्यं साक्षादजबिलं शुभम्

“ഈ ശ്രീമത് സിദ്ധവടം തന്നെയാണ് എന്റെ നിത്യവാസം—അവ്യയം. അജൻ (ബ്രഹ്മാവ്) നിർമ്മിച്ചതായിത് ദിവ്യം; കണ്ണിനു മുന്നിൽ പ്രത്യക്ഷമായ ശുഭ അജബിലം തന്നെയാകുന്നു.”

Verse 154

तत्रैव पादुके दिव्ये मदीये च बिलेश्वरे तत्र शृङ्गाटकाकारं शृङ्गाटाचलमध्यमे

അവിടെയേ ദിവ്യ പാദുകകളും, എന്റെ തന്നെ ബിലേശ്വരക്ഷേത്രവും ഉണ്ട്. ശൃംഗാട പർവതത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ശൃംഗാടകാകൃതിയിലുള്ള പാവനാസനം നിലകൊള്ളുന്നു—അവിടെ ഭക്തിയാൽ പശു (ജീവൻ) പതിയിലേക്കു തിരിഞ്ഞ് മോക്ഷമാർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു।

Verse 155

शृङ्गाटकेश्वरं नाम श्रीदेव्या तु प्रतिष्ठितम् मल्लिकार्जुनकं चैव मम वासमिदं शुभम्

“ഇതിന് ശൃംഗാടകേശ്വരമെന്ന നാമം; ശ്രീദേവി തന്നെ ഇതിനെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ഇവിടെ മല്ലികാർജുനകവും ഉണ്ട്—ഈ ശുഭസ്ഥലം എന്റെ തന്നെ വാസമാണ്.”

Verse 156

रजेश्वरं च पर्याये रजसा सुप्रतिष्ठितम् गजेश्वरं च वैशाखं कपोतेश्वरमव्ययम्

കൂടാതെ ക്രമമായി രജേശ്വരൻ—രജസ് ശക്തിയാൽ ദൃഢമായി പ്രതിഷ്ഠിതൻ; ഗജേശ്വരൻ, വൈശാഖൻ, അവ്യയ കപോതേശ്വരൻ—ഈ പ്രതിഷ്ഠിത ലിംഗങ്ങളിൽ ശിവൻ സദാ വിരാജിക്കുന്നു।

Verse 157

कोटीश्वरं महातीर्थं रुद्रकोटिगणैः पुरा सेवितं देवि पश्याद्य सर्वस्मादधिकं शुभम्

ഹേ ദേവീ, ഇന്ന് കോടീശ്വര മഹാതീർത്ഥം ദർശിക്കൂ; പുരാകാലത്ത് രുദ്രന്മാരുടെ കോടികളും അവരുടെ ഗണങ്ങളും ഇതിനെ സേവിച്ചിരുന്നു. ഇത് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളെയും മികവുറ്റ പരമ മംഗളം.

Verse 158

द्विदेवकुलसंज्ञं च ब्रह्मणा दक्षिणे शुभम् उत्तरे स्थापितं चैव विष्णुना चैव शैलजम्

ആ മംഗളസ്ഥലം ‘ദ്വിദേവകുലം’ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു. ദക്ഷിണഭാഗത്ത് ബ്രഹ്മാവ് സ്ഥാപിച്ചു; ഉത്തരഭാഗത്ത് വിഷ്ണു ശൈലജ (ശിവപ്രകടം) പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.

Verse 159

महाप्रमाणलिङ्गं च मया पूर्वं प्रतिष्ठितम् पश्चिमे पर्वते पश्य ब्रह्मेश्वरमलेश्वरम्

മഹാപ്രമാണമായ ലിംഗം ഞാൻ മുൻപ് പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരുന്നു. പടിഞ്ഞാറൻ പർവതത്തിൽ ബ്രഹ്മേശ്വരവും അലേശ്വരവും ദർശിക്കൂ.

Verse 160

अलंकृतं त्वया ब्रह्मन् पुरस्तान् मुनिभिः सह इत्युक्त्वा तद्गृहे तिष्ठद् अलंगृहमिति स्मृतम्

അവർ ബ്രഹ്മനോട്—“ഹേ ബ്രഹ്മൻ, മുൻപ് നീ മുനികളോടൊപ്പം ഈ സ്ഥലം അലങ്കരിച്ചിരുന്നു” എന്നു പറഞ്ഞ്, ആ ഗൃഹത്തിൽ തന്നെ താമസിച്ചു; അതുകൊണ്ട് അത് ‘അലംഗൃഹം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 161

तत्रापि तीर्थं तीर्थज्ञे व्योमलिङ्गं च पश्य मे कदम्बेश्वरम् एतद्धि स्कन्देनैव प्रतिष्ठितम्

ഹേ തീർത്ഥജ്ഞാ, അവിടെയും ഒരു തീർത്ഥമുണ്ട്; എന്റെ വ്യോമലിംഗം ദർശിക്കൂ. ഇതാണ് കടംബേശ്വരം; സ്കന്ദൻ തന്നെയാണ് പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്.

Verse 162

गोमण्डलेश्वरं चैव नन्दाद्यैः सुप्रतिष्ठितम् देवैः सर्वैस्तु शक्राद्यैः स्थापितानि वरानने

ഹേ വരാനനേ! ഗോമണ്ഡലേശ്വരൻ നന്ദി മുതലായവരാൽ ദൃഢമായി പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു; ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുതലായ സർവ്വ ദേവന്മാരാലും അവൻ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 163

श्रीमद्देवह्रदप्रान्ते स्थानानीमानि पश्य मे तथा हारपुरे देवि तव हारे निपातिते

ശ്രീമദ് ദേവഹ്രദത്തിന്റെ തീരപ്രദേശത്ത് എന്റെ ഈ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങൾ കാണുക; അതുപോലെ ദേവീ, ഹാരപുരത്തിൽ—നിന്റെ ഹാരം വീണപ്പോൾ—അവിടെയും പുണ്യം സ്ഥാപിതമായി।

Verse 164

त्वया हिताय जगतां हारकुण्डमिदं कृतम् शिवरुद्रपुरे चैव तत्कायोपरि सुव्रते

സകല ലോകങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി നീ ഈ ഹാരകുണ്ഡം നിർമ്മിച്ചു; ഹേ സുവ്രതേ, ശിവ-രുദ്രപുരത്തിലും—അവന്റെ തന്നെ ദേഹത്തിന്മേൽ—പുണ്യം സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 165

तत्र पित्रा सुशैलेन स्थापितं त्वचलेश्वरम् अलंकृतं मया ब्रह्म पुरस्तान् मुनिभिः सह

അവിടെ എന്റെ പിതാവ് സുശൈലൻ അചലേശ്വരനെ സ്ഥാപിച്ചു; ഹേ ബ്രഹ്മാ, നിന്റെ സന്നിധിയിൽ ഞാൻ മുനികളോടൊപ്പം ആ അചഞ്ചല ശിവനെ അലങ്കരിച്ചു।

Verse 166

चण्डिकेश्वरकं देवि चण्डिकेशा तवात्मजा चण्डिकानिर्मितं स्थानम् अंबिकातीर्थम् उत्तमम्

ഹേ ദേവീ, ഇതാണ് ചണ്ഡികേശ്വരകം; ചണ്ഡികേശാ നിന്റെ സ്വന്തം പുത്രിയാണ്. ചണ്ഡിക നിർമ്മിച്ച ഈ സ്ഥാനമാണ് ഉത്തമമായ അംബികാ-തീർത്ഥം।

Verse 167

रुचिकेश्वरकं चैव धारैषा कपिला शुभा एतेषु देवि स्थानेषु तीर्थेषु विविधेषु च

രുചികേശ്വരവും ധാരയും ശുഭമായ കപിലയും—ഇവയും ഉണ്ട്. ഹേ ദേവീ, ഈ വിവിധ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിലും നാനാ തീർത്ഥങ്ങളിലും ഭഗവാന്റെ പാവനത പ്രത്യേകമായി പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 168

पूजयेन्मां सदा भक्त्या मया सार्धं हि मोदते श्रीशैले संत्यजेद् देहं ब्राह्मणो दग्धकिल्बिषः

എന്നെ എപ്പോഴും ഭക്തിയോടെ പൂജിക്കുന്നവൻ സത്യമായി എന്നോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കുന്നു. ശ്രീശൈലത്തിൽ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന്റെ പാപദോഷങ്ങൾ ദഗ്ധമായി, അവൻ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 169

मुच्यते नात्र संदेहो ह्य् अविमुक्ते यथा शुभम् महास्नानं च यः कुर्याद् घृतेन विधिनैव तु

ഇതിൽ സംശയമില്ല—അവിമുക്തത്തിൽ ലഭിക്കുന്നതുപോലെ ശുഭമായ മോക്ഷം, വിധിപൂർവ്വം നെയ്യാൽ മഹാസ്നാനം ചെയ്യുന്നവനും പ്രാപിക്കുന്നു; അവൻ വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 170

स याति मम सायुज्यं स्थानेष्वेतेषु सुव्रते स्नानं पलशतं ज्ञेयम् अभ्यङ्गं पञ्चविंशति

ഹേ സുവ്രതേ, ഈ സ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ എന്റെ സായുജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു. സ്നാനഫലം നൂറ് പലം; അഭ്യംഗസ്നാനഫലം ഇരുപത്തിയഞ്ച് (പലം) എന്നു അറിയുക.

Verse 171

पलानां द्वे सहस्रे तु महास्नानं प्रकीर्तितम् स्नाप्य लिङ्गं मदीयं तु गव्येनैव घृतेन च

രണ്ടായിരം പലത്തിന്റെ ഫലമാണ് ‘മഹാസ്നാനം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം. എന്റെ ലിംഗത്തെ സ്നാപിച്ച്, ഗോ-ഉൽപ്പന്നങ്ങളാലും നെയ്യാലും അഭിഷേകം ചെയ്യണം.

Verse 172

विशोध्य सर्वद्रव्यैस्तु वारिभिर् अभिषिञ्चति संमार्ज्य शतयज्ञानां स्नानेन प्रयुतं तथा

എല്ലാ ശുദ്ധികര ദ്രവ്യങ്ങളാലും ആദ്യം ലിംഗവും പൂജാസ്ഥലവും വിശോധിച്ച്, പിന്നെ ജലങ്ങളാൽ അഭിഷേകം ചെയ്യണം. സമ്യക് സംമാർജ്ജനത്തോടെ ചെയ്ത ഈ സ്നാനം ശതയജ്ഞഫലസമം; സ്നാനക്രിയയാൽ അത് അയുതഗുണം വർദ്ധിക്കുന്നു—പാശബന്ധിത പശുവിനെ മോചിപ്പിക്കുന്ന പതി പ്രഭുവിനോടുള്ള ഭക്തിയോടെ ചെയ്താൽ।

Verse 173

पूजया शतसाहस्रम् अनन्तं गीतवादिनाम् महास्नाने प्रसक्तं तु स्नानमष्टगुणं स्मृतम्

പൂജയാൽ പുണ്യം ശതസാഹസ്രഗുണം; ഗീത-വാദ്യസ്തുതിയാൽ അത് അനന്തമാകുന്നു. മഹാസ്നാനത്തിൽ നിരതനായവന്റെ സ്നാനം അഷ്ടഗുണ ഫലപ്രദമെന്ന് സ്മൃതി പറയുന്നു।

Verse 174

जलेन केवलेनैव गन्धतोयेन भक्तितः अनुलेपनं तु तत् सर्वं पञ्चविंशत्पलेन वै

ശുദ്ധജലം മാത്രം കൊണ്ടോ, സുഗന്ധജലം കൊണ്ടോ ഭക്തിയോടെ അർപ്പിച്ചാൽ, ആ സമസ്ത അനുലേപനം (ലിംഗലേപനം) ഇരുപത്തിയഞ്ച് പലം എന്ന അളവിൽ ചെയ്യേണ്ടതാണ്।

Verse 175

शमीपुष्पं च विधिना बिल्वपत्रं च पङ्कजम् अन्यान्यपि च पुष्पाणि बिल्वपत्रं न संत्यजेत्

വിധിപൂർവം ശമീപ്പൂവും, ബില്വപത്രവും, പദ്മവും അർപ്പിക്കണം. മറ്റ് പൂക്കളും നിവേദിച്ചാലും, ലിംഗപൂജനത്തിൽ ബില്വപത്രം ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്।

Verse 176

चतुर्द्रोणैर् महादेवम् अष्टद्रोणैरथापि वा दशद्रोणैस् तु नैवेद्यम् अष्टद्रोणैरथापि वा

നാല് ദ്രോണം ദ്രവ്യങ്ങളാൽ മഹാദേവനെ പൂജിക്കണം—അല്ലെങ്കിൽ എട്ട് ദ്രോണം കൊണ്ടും. നൈവേദ്യത്തിന് പത്ത് ദ്രോണം വിധിയാകുന്നു—അല്ലെങ്കിൽ എട്ട് ദ്രോണം കൊണ്ടും.

Verse 177

शतद्रोणसमं पुण्यम् आढके ऽपि विधीयते वित्तहीनस्य विप्रस्य नात्र कार्या विचारणा

ധനഹീനനായ ബ്രാഹ്മണൻ ഒരു ആഢകമാത്രം അർപ്പിച്ചാലും അതിന് ശതദ്രോണം തുല്യമായ പുണ്യം നിശ്ചിതമാണ്. ഇവിടെ ഭാവം തന്നെയാണ് മുഖ്യം; അതിനാൽ സംശയമോ പരിശോധനയോ വേണ്ട।

Verse 178

भेरीमृदङ्गमुरजतिमिरापटहादिभिः वादित्रैर्विविधैश्चान्यैर् निनादैर्विविधैरपि

ഭേരി, മൃദംഗം, മുരജം, തിമിരാ-മദ്ദളം, പടഹം മുതലായ പല വാദ്യങ്ങളാലും, മറ്റു നാനാവിധ നിനാദങ്ങളാലും അവർ മംഗളനാദം മുഴക്കി—പതി ഭഗവാൻ ശിവന്റെ ഉത്സവാർപ്പണമായി।

Verse 179

जागरं कारयेद्यस्तु प्रार्थयेच्च यथाक्रमम् स भृत्यपुत्रदारैश् च तथा संबन्धिबान्धवैः

ആർ പവിത്ര ജാഗരണം നടത്തിക്കുകയും ക്രമാനുസൃതമായി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവോ, അവൻ ദാസന്മാർ, പുത്രന്മാർ, ഭാര്യ, ബന്ധുക്കൾ എന്നിവരോടുകൂടി ശിവാനുഗ്രഹത്തിന് അർഹനാകുന്നു; ആ കൃപയാൽ പാശങ്ങൾ ശിഥിലമായി, പശു പതി ശിവനിലേക്കു തിരിയുന്നു।

Verse 180

सार्धं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रार्थयेल्लिङ्गम् उत्तमम् द्रव्यहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं सुरेश्वर

വിധിപൂർവ്വം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ഉത്തമ ലിംഗത്തെ പ്രാർത്ഥിക്കണം—“ഹേ സുരേശ്വരാ! ഞാൻ ദ്രവ്യഹീനനും ക്രിയാഹീനനും ശ്രദ്ധാഹീനനും ആകുന്നു; എങ്കിലും എന്റെ ഈ ശരണാഗതിയെ സ്വീകരിക്കണമേ।”

Verse 181

कृतं वा न कृतं वापि क्षन्तुमर्हसि शङ्कर इत्युक्त्वा वै जपेद्रुद्रं त्वरितं शान्तिमेव च

“ചെയ്തതായാലും ചെയ്‌തില്ലായാലും—ഹേ ശങ്കരാ, ക്ഷമിക്കുവാൻ അർഹൻ നീ തന്നേ.” എന്ന് പറഞ്ഞ് രുദ്രജപം ചെയ്യണം; അതിനാൽ വേഗത്തിൽ ശാന്തി ലഭിക്കും।

Verse 182

जपित्वैवं महाबीजं तथा पञ्चाक्षरस्य वै स एवं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम्

ഇങ്ങനെ മഹാബീജവും പവിത്ര പഞ്ചാക്ഷരിയും ജപിച്ചാൽ, സർവ്വ തീർത്ഥയാത്രകളുടെയും സർവ്വ യജ്ഞങ്ങളുടെയും ഫലം തന്നെയായി ലഭിക്കുന്നു।

Verse 183

तत्फलं समवाप्नोति वाराणस्यां यथा मृतः तथैव मम सायुज्यं लभते नात्र संशयः

അവൻ അതേ ഫലം നേടുന്നു—വാരാണസിയിൽ മരിക്കുന്നവൻ നേടുന്നതുപോലെ. അതുപോലെ തന്നെ അവൻ എനിക്കൊപ്പം സായുജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 184

मत्प्रियार्थमिदं कार्यं मद्भक्तैर्विधिपूर्वकम् ये न कुर्वन्ति ते भक्ता न भवन्ति न संशयः

ഇത് എനിക്കു പ്രിയമായതിനായി, എന്റെ ഭക്തർ വിധിപൂർവം ചെയ്യേണ്ട കർമ്മമാണ്. ഇത് ചെയ്യാത്തവർ (യഥാർത്ഥ) ഭക്തർ അല്ല; സംശയമില്ല।

Verse 185

सूत उवाच निशम्य वचनं देवी गत्वा वाराणसीं पुरीम् अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं पयसा च घृतेन च

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ആ വചനങ്ങൾ കേട്ട് ദേവി വാരാണസീ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി, അവിമുക്തേശ്വര ലിംഗത്തെ പാലും നെയ്യും കൊണ്ട് പൂജിച്ചു।

Verse 186

अर्चयामास देवेशं रुद्रं भुवननायकम् अविमुक्ते च तपसा मन्दरस्य महात्मनः

അവിമുക്ത (കാശി)യിൽ മഹാത്മാവായ മന്ദരൻ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ ദേവേശനായ രുദ്രനെ—ഭുവനനായകനെ—ആരാധിച്ചു।

Verse 187

कल्पयामास वै क्षेत्रं मन्दरे चारुकन्दरे तत्रान्धकं महादैत्यं हिरण्याक्षसुतं प्रभुः

പ്രഭു മന്ദരപർവതത്തിലെ മനോഹര ഗുഹയിൽ ഒരു പുണ്യക്ഷേത്രം സ്ഥാപിച്ചു; അവിടെ ഹിരണ്യാക്ഷന്റെ പുത്രനായ മഹാദൈത്യൻ അന്ധകനെ നിയമിച്ചു।

Verse 188

अनुगृह्य गणत्वं च प्रापयामास लीलया एतद्वः कथितं सर्वं कथासर्वस्वमादरात्

അനുഗ്രഹിച്ച് പ്രഭു ലീലായായി അവനെ ഗണത്വം—ശിവഗണസ്ഥാനമെന്ന പദവി—പ്രാപിപ്പിച്ചു. ആദരത്തോടെ ഈ കഥയുടെ സാരമൊക്കെയും നിങ്ങളോട് പറഞ്ഞു।

Verse 189

यः पठेच्छृणुयाद्वापि क्षेत्रमाहात्म्यमुत्तमम् सर्वक्षेत्रेषु यत्पुण्यं तत्सर्वं सहसा लभेत्

ഈ ഉത്തമ ക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യം ആരെങ്കിലും പാരായണം ചെയ്യുകയോ കേൾക്കുകയോ ചെയ്താൽ, എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളും സന്ദർശിച്ചതിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം മുഴുവനും അവൻ ക്ഷണത്തിൽ നേടും।

Verse 190

श्रावयेद्वा द्विजान्सर्वान् कृतशौचान् जितेन्द्रियान् स एव सर्वयज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः

അല്ലെങ്കിൽ ശുദ്ധിയും ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണവും ഉള്ള എല്ലാ ദ്വിജന്മാർക്കും ഇത് ശ്രവിപ്പിക്കുകയോ പാരായണം ചെയ്യിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ, അവൻ തന്നെയാണ് എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളുടെയും ഫലം പ്രാപിക്കുന്നത്।