Rig Veda Sukta 3
Mandala 3Sukta 311 Mantras

Sukta 3

Sukta 3.3

Rishi

Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for Maṇḍala 3)

Devata

Agni Vaiśvānara

Chandas

Triṣṭubh (probable for RV 3.3)

এই সূক্তত অগ্নিক বৈশ্বানৰ—সাৰ্বজনীন অগ্নি—ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; যি মানৱ অগ্ৰগতিত দৃঢ় আধাৰ (ধৰুণ) স্থাপন কৰে আৰু যজ্ঞ-উপাসনাক দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ বহন কৰে। ইয়াত অগ্নিক অমৰ ঋত্বিজ-শক্তি হিচাপে দেখুওৱা হৈছে, যি দেৱ, মানুহ আৰু সকলো প্ৰাণীৰ মাজত যজ্ঞ বিস্তাৰ কৰে, ঋত (চিৰস্থায়ী বিধান) ৰক্ষা কৰে, আৰু নিজৰ কৌশলৰ দ্বাৰা মহান হৈ জন্ম লৈ দ্যাউ আৰু পৃথিৱীক উচ্চ কৰে।

Mantras

Mantra 1

वैश्वानराय पृथुपाजसे विपो रत्ना विधन्त धरुणेषु गातवे । अग्निर्हि देवाँ अमृतो दुवस्यत्यथा धर्माणि सनता न दूदुषत् ॥

বিস্তৃত তেজে দীপ্ত বৈশ্বানৰ অগ্নিৰ নিমিত্তে ঋষিসকলে ৰত্নসমূহ আৰু গমনাৰ্থে দৃঢ় আধাৰসমূহ গঢ়ে। কিয়নো অমৃত অগ্নিয়ে দেবতাসকলক সত্যই সেৱা কৰে; সেয়ে ঋতৰ সনাতন ধৰ্মসমূহ ন ব্যৰ্থ হয়, ন বিশৃঙ্খলতালৈ পতিত হয়।

Mantra 2

अन्तर्दूतो रोदसी दस्म ईयते होता निषत्तो मनुषः पुरोहितः । क्षयं बृहन्तं परि भूषति द्युभिर्देवेभिरग्निरिषितो धियावसुः ॥

দুই লোকৰ মাজত অন্তৰ্দূত ৰূপে সেই দস্ম অগ্নি গতি কৰে; মনুষ্যৰ ভিতৰত আসীন হোতা, আগত স্থাপিত পুরোহিত। দ্যুতিময় শক্তিসমূহেৰে তেওঁ বৃহৎ গৃহক চাৰিওফালে অলংকৃত কৰে; দেবতাসকলৰ প্ৰেৰিত, ধিয়াৰ ধনসমৃদ্ধ অগ্নি।

Mantra 3

केतुं यज्ञानां विदथस्य साधनं विप्रासो अग्निं महयन्त चित्तिभिः । अपांसि यस्मिन्नधि संदधुर्गिरस्तस्मिन्त्सुम्नानि यजमान आ चके ॥

যজ্ঞসমূহৰ কেতু (ধ্বজা/প্ৰদীপ), বিদথৰ সাধনকাৰী—অগ্নিক বিপ্ৰসকলে চিন্তাৰ জাগৰণেৰে মহিমা কৰে। যাৰ ভিতৰত তেওঁলোকে কৰ্মসমূহ স্থাপন কৰে আৰু গিৰা (স্তোত্ৰ-বাণী) সংযোজিত কৰে; সেই অগ্নিতেই যজমান সুম্ন (কল্যাণ-অনুগ্ৰহ)সমূহলৈ আহি পায়।

Mantra 4

पिता यज्ञानामसुरो विपश्चितां विमानमग्निर्वयुनं च वाघताम् । आ विवेश रोदसी भूरिवर्पसा पुरुप्रियो भन्दते धामभिः कविः ॥

অগ্নি যজ্ঞসমূহৰ পিতা; বিপশ্চিত্‌ (দৰ্শনশীল) বিপ্ৰসকলৰ বাবে অসুৰ (প্ৰভু-শক্তিমান)। তেওঁলোকৰ বাবে তেওঁ বিমাণ (মাপ/মান) আৰু বয়ুন (বিবেচনাৰ পদ্ধতি)। বহুৰূপ দীপ্তিৰে তেওঁ ৰোদসী—দুই জগতত—প্ৰবেশ কৰিছে; বহুজনৰ প্ৰিয় কবি, ধাম (আলোক-আবাস)সমূহেৰে উজ্জ্বল হৈ প্ৰকাশ পায়।

Mantra 5

चन्द्रमग्निं चन्द्ररथं हरिव्रतं वैश्वानरमप्सुषदं स्वर्विदम् । विगाहं तूर्णिं तविषीभिरावृतं भूर्णिं देवास इह सुश्रियं दधुः ॥

চন্দ্ৰসম অগ্নি, চন্দ্ৰৰথ, হৰিব্ৰত—আলোকময় বিধানত স্থিৰ; বৈশ্বানৰ, অপ্সুষদ (জলত আসীন), স্বৰ্বিদ (স্বৰলোক-জ্ঞানী)। অগ্ৰসৰ হৈ ডুব মাৰে, তূৰ্ণ (দ্ৰুত), তৱিষী (শক্তি)সমূহেৰে আৱৃত—সেই ভূৰ্ণি (ঘূৰ্ণমান বল)ক দেবতাসকলে ইয়াত সু-শ্ৰিয় (সুন্দৰ দীপ্তি)ৰ বাবে স্থাপন কৰিলে।

Mantra 6

अग्निर्देवेभिर्मनुषश्च जन्तुभिस्तन्वानो यज्ञं पुरुपेशसं धिया । रथीरन्तरीयते साधदिष्टिभिर्जीरो दमूना अभिशस्तिचातनः ॥

অগ্নি দেৱতাসকলৰ সৈতে, মানুহ আৰু সকলো জীৱ-জন্তুৰ সৈতে, ধ্যান-প্ৰেৰিত বুদ্ধিৰে বহুৰূপে সুসজ্জিত যজ্ঞ বিস্তাৰ কৰে। ৰথচালকৰ দৰে তেওঁ অন্তৰত চলি থাকে, সিদ্ধ কৰ্মসমূহে সাফল্য সাধে; গৃহত ক্ষিপ্ৰ এই দমূনা অগ্নিয়ে শত্রুৰ অপবাদ-আক্ৰমণ দূৰ কৰে।

Mantra 7

अग्ने जरस्व स्वपत्य आयुन्यूर्जा पिन्वस्व समिषो दिदीहि नः । वयांसि जिन्व बृहतश्च जागृव उशिग्देवानामसि सुक्रतुर्विपाम् ॥

হে অগ্নে, আমাৰ ভিতৰত সু-স্বামিত্ব আৰু দীঘল আয়ুৰ বাবে বৃদ্ধি হওক; আনন্দদায়ক ঊৰ্জাৰে আমাক বলীয়ান কৰা, আৰু আমাৰ সমিধা-সামঞ্জস্য জ্বলাই দিয়া। আমাৰ উড্ডয়ন-শক্তিসমূহ বৃদ্ধি কৰা, আৰু ব্ৰহৎলৈ জাগ্ৰত কৰা; তুমি দেৱতাসকলৰ উশিগ্‌ শিখা, ঋষিসকলৰ সু-ক্রতু বুদ্ধি।

Mantra 8

विश्पतिं यह्वमतिथिं नरः सदा यन्तारं धीनामुशिजं च वाघताम् । अध्वराणां चेतनं जातवेदसं प्र शंसन्ति नमसा जूतिभिर्वृधे ॥

মানুহে সদায় নম্ৰতাৰে আৰু ত্বৰিত আহুতিৰে জাতৱেদসক প্ৰশংসা কৰে—কুলপতি, বলৱান অতিথি-যাত্ৰী, ধ্যানসমূহৰ নিয়ন্তা, আৰু গায়কসকলৰ উশিগ্ শিখা; যজ্ঞ-পথসমূহৰ চেতনাক জাগ্ৰত কৰা, তেওঁৰ বৃদ্ধি হোৱাকৈ।

Mantra 9

विभावा देवः सुरणः परि क्षितीरग्निर्बभूव शवसा सुमद्रथः । तस्य व्रतानि भूरिपोषिणो वयमुप भूषेम दम आ सुवृक्तिभिः ॥

অগ্নি—উজ্জ্বল দেৱ, সুৰণ (উচ্চ আনন্দৰ) অধিপতি—নিজ শক্তিৰে পৃথিৱীসমূহক চাৰিওফালে আৱৰি ধৰিলে; সুমদ্ৰথ, সৎ-চিন্তা আৰু ঋত-গতিৰ শুভ ৰথস্বৰূপ। তেঁওৰ বহুপোষণকাৰী ব্ৰতসমূহক আমি আমাৰ নিবাসত ওচৰ চাপি, সু-গঠিত স্তোত্ৰবাণীৰে সুশোভিত কৰোঁ।

Mantra 10

वैश्वानर तव धामान्या चके येभिः स्वर्विदभवो विचक्षण । जात आपृणो भुवनानि रोदसी अग्ने ता विश्वा परिभूरसि त्मना ॥

হে বৈশ্বানৰ, তুমি তোমাৰ ধামসমূহ (আসন-শক্তিস্থান) গঢ়ি তুলিলা—যাৰ দ্বাৰা তুমি স্বৰবিদ্, দীপ্ত স্বৰ্গৰ জ্ঞানী, বিচক্ষণ হ’লা। জন্ম লৈ তুমি ভুবনসমূহ আৰু দুয়ো ৰোদসী (দ্যৌ আৰু পৃথিৱী) পূৰ্ণ কৰিলা; হে অগ্নি, নিজ ত্মনা (স্ব-সত্তা) দ্বাৰাই তুমি এই সকলোকে পৰি-ভূ (আৱৰি আৰু অতিক্ৰম) কৰিছা।

Mantra 11

वैश्वानरस्य दंसनाभ्यो बृहदरिणादेकः स्वपस्यया कविः । उभा पितरा महयन्नजायताग्निर्द्यावापृथिवी भूरिरेतसा ॥

বৈশ্বানৰৰ মহৎ কৰ্মসমূহৰ পৰা এক জন জন্মিল—বৃহৎ, কবি, স্বপস্যা (সিদ্ধ দক্ষতা) দ্বাৰা। দুয়ো পিতৃ-মাতৃ (দ্যৌ আৰু পৃথিৱী)ক মহিমান্বিত কৰি অগ্নি জন্মিল—দ্যাৱা-পৃথিৱী—বহু ৰেতসা, প্ৰচুৰতাৰ বীজে সমৃদ্ধ।

Frequently Asked Questions

Vaiśvānara is Agni understood as the universal fire—present for all people and beings—who carries offerings, gives stability to the rite, and supports the order of truth (ṛta).

Agni is the intelligent, protective power that builds and expands the sacrifice, keeps the eternal law from breaking down, and connects Heaven and Earth to bring well-being and abundance.

It can be recited during fire worship (homa/agnihotra-style) as an invocation to kindle clarity and right order, offering ghee or simple oblations while reflecting on Agni as the inner guide.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App