Mandala 2
मण्डल 2
The Family Book of Gritsamada
ঋগ্বেদৰ দ্বিতীয় মণ্ডল গৃৎসমদ বংশৰ ‘পৰিয়াল-গ্ৰন্থ’ (Family Book)৷ ইয়াত এক সুসংগঠিত যজ্ঞীয় জগত দেখা যায়, য’ত প্ৰেৰিত বাক্ (vāc) ঋত (ṛta)-ৰ সৈতে সঙ্গতি ৰাখি দেৱতা আৰু যজমানৰ বাবে ‘পথ মুকলি’ কৰে। অগ্নি সৰ্বাগ্ৰে মধ্যস্থ তথা দূত; ইন্দ্ৰৰ বিজয়ী বল আৰু মৰুতসকলৰ ধুমুহা-সদৃশ সহায়তাই যজ্ঞৰ জৰিয়তে ধন, ৰক্ষা আৰু সঠিক শৃঙ্খলা/ঋত স্থাপন কৰে। এই মণ্ডল বিশেষকৈ ৰুদ্ৰ-সূক্তসমূহৰ বাবে খ্যাত, য’ত ভয়াৱহ ধনুৰ্ধৰক ভক্তিপূৰ্ণ সংযমেৰে সমীপ কৰা হয় আৰু তেওঁৰ ক্ৰোধ ঘূৰাই কল্যাণমুখী অনুগ্ৰহলৈ পৰিণত কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা জনোৱা হয়।
Suktas in Mandala 2
Sukta 1
Sukta 2.1
RV 2.1-ত অগ্নিক সৰ্বজন্মা, সদা-শুচি অগ্নি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে—যি স্বৰ্গৰ দীপ্তিৰ পৰা, জলৰ পৰা, শিল, কাঠ আৰু উদ্ভিদৰ পৰা উদ্ভৱ হয়, আৰু মানুহৰ গৃহস্থালি আৰু হৃদয়ৰ ভিতৰত প্ৰজ্বলিত হয়। স্তোত্ৰখন অগ্নিৰ বহু সম্পৰ্কীয় ৰূপ—পিতা, ভ্ৰাতা, পুত্ৰ আৰু মিত্ৰ—প্ৰশংসা কৰে, আৰু তেওঁক উপাসক আৰু যজমানসকলক সমৃদ্ধি, সুৰক্ষা, আৰু সভাত “বৃহৎ” (bṛhat) উচ্চাৰণ/বাণী লাভৰ দিশে পথ দেখুৱাবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 2
Sukta 2.2
এই সূক্তত জাতবেদস অগ্নিক আহ্বান কৰা হৈছে—যজ্ঞেৰে তেঁওক বৃদ্ধি কৰা হওক, আৰু আহুতি, দেহ আৰু প্ৰেৰিত বাক্যৰে স্তুতি কৰা হওক। অগ্নিক দীপ্তিমান হোতৃ ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যিয়ে বল আৰু সমৃদ্ধিৰ ‘দুৱাৰ’ মুকলি কৰে, দ্যাৱা-পৃথিৱীক অনুকূল কৰি তোলে, আৰু যজমান আৰু গায়কসকলক উত্তম মঙ্গল আৰু ব্ৰহৎ (বিশাল) দিশলৈ আগবঢ়াই নিয়ে।
Sukta 3
Sukta 2.3
এই সূক্তত জ্বালিত অগ্নিক পৃথিৱীত স্থাপিত হোতৃ ৰূপে সিংহাসনাসীন কৰা হৈছে—যি সকলো লোকৰ ফালে মুখ কৰি দেৱতাসকলক যজ্ঞলৈ আনে। তেওঁৰ শোধনকাৰী, দীপ্তিময় বুদ্ধি আৰু আহুতি—বিশেষকৈ ঘৃত—বহনকাৰী ভূমিকাৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে, যাতে বিধি সঠিকভাৱে গঠিত হয় আৰু যজমানৰ বাবে ফলপ্ৰসূ হয়।
Sukta 4
Sukta 2.4
এই সূক্তত অগ্নি জাতবেদসক দীপ্তিমান ‘গোত্ৰসমূহৰ অতিথি’ ৰূপে আহ্বান কৰা হৈছে; মিত্ৰৰ দৰে স্থিৰ, বিশ্বাসযোগ্য আৰু মানুহৰ মাজত দেৱীয় মধ্যস্থ হিচাপে বাস কৰিবলৈ যোগ্য কৰি তেওঁক স্থাপন কৰা হয়। অগ্নিৰ বহুবৰ্ণ দীপ্তি আৰু যৌৱন পুনৰ নবীকৰণ কৰাৰ তেওঁৰ আশ্চৰ্য পৰাডক্সৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। শেষত প্ৰাৰ্থনা কৰা হয় যে অগ্নিৰ দ্বাৰা গৃৎসমদাসকল সীমা অতিক্ৰম কৰি বীৰশক্তি, ৰক্ষা আৰু প্ৰাণশক্তিৰ বৃদ্ধি লাভ কৰক।
Sukta 5
Sukta 2.5
এই সূক্তত অগ্নিক হোতৃ ৰূপে তেওঁৰ পুৰোহিতীয় কৰ্তব্যত বিশেষভাৱে প্ৰশংসা কৰা হৈছে আৰু তেওঁৰ চাৰিওফালে সমন্বিত যজ্ঞীয় শক্তিসমূহকো আহ্বান কৰা হৈছে, যাতে যজ্ঞ সঠিকভাৱে আগবাঢ়ি ফলপ্ৰসূ হয়। অগ্নিক সচেতন, পিতৃসদৃশ পথপ্ৰদৰ্শক হিচাপে পিতৃ-পুৰুষৰ বংশধাৰাৰ বাবে মাতি ধৰা হয়; তেওঁ আহুতি একত্ৰ কৰে, বিধি-ক্ৰিয়াক সুৰ মিলাই সজাই তোলে, আৰু সঠিক নিয়ম-ব্যৱস্থা (যম) আৰু যজ্ঞকৌশলৰ জৰিয়তে “উচ্চ/নোবেল ধন” দান কৰে।
Sukta 6
Sukta 2.6
গৃৎসমদৰ এই গায়ত্ৰী সূক্তত অগ্নিক নিকট আৰু অন্তৰংগ দিৱ্য উপস্থিতি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে—জ্বালনি, প্ৰাৰ্থনা আৰু যজ্ঞৰ নিয়মিত কৰ্মৰ জৰিয়তে যাক সন্নিধান কৰা হয়। অগ্নিক ঋষিৰ উচ্চাৰণ শুনিবলৈ, আহুতি গ্ৰহণ কৰিবলৈ, আৰু স্বৰ্গীয় “বৰষুণ” (শক্তিৰ অৱতৰণ), বিজয়ী শক্তি (ৱাজ) আৰু প্ৰচুৰ পোষণ দান কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছে। সূক্তৰ অন্তত সৰ্বজ্ঞ, সচেতন অগ্নিক আহিবলৈ, সঠিক ক্ৰমে যজ্ঞক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিবলৈ, আৰু বৰ্হিষ (যজ্ঞাসন)ত উপবিষ্ট হ’বলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছে।
Sukta 7
Sukta 2.7
এই সৰু গায়ত্ৰী সূক্তত ভাৰতসকলৰ নিজৰ অগ্নিক আহ্বান কৰা হৈছে—সৰ্বকনিষ্ঠ হ’লেও সৰ্বাগ্ৰগণ্য। তেওঁক দীপ্তিমান, বহুল আকাংক্ষিত ধন-সম্পদ আৰু কল্যাণ-সুখ আনিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। সূক্তখনে অগ্নিৰ পৱিত্ৰতা আৰু বিস্তৃত উজ্জ্বল উপস্থিতিক প্ৰশংসা কৰে, আৰু জোৰ দিয়ে যে তেওঁ ঘৃত আহুতিত বলৱান হয় আৰু প্ৰাচীন, বাছনি-যোগ্য হোতৃ ৰূপে যজ্ঞক সিদ্ধিলৈকে বহন কৰি নিয়ে।
Sukta 8
Sukta 2.8
অগ্নিক উদ্দেশ্য কৰা এই সৰু সূক্তত তেওঁৰ দ্ৰুত “যোক” আৰু “ৰথ”—যজ্ঞত তৎক্ষণাৎ আগমন আৰু ফলপ্ৰসূ কৰ্মশক্তি—ৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে, আৰু উপাসকক অবিনাশী পোহৰে ঘেৰি ধৰা স্বৰ্গ-সদৃশ দীপ্তিময় জ্যোতিক উদ্যাপন কৰা হৈছে। শেষত অগ্নিৰ সৈতে ইন্দ্ৰ, সোম আৰু অন্যান্য দেৱতাৰ মিত্ৰ সহায়ৰ জৰিয়তে সংঘাতত ৰক্ষা আৰু বিজয়ৰ বাবে এক সামূহিক প্ৰাৰ্থনাৰে সূক্তটি উপসংহাৰ হয়।
Sukta 9
Sukta 2.9
এই ছয়-পদীয়া ত্ৰিষ্টুভ্ সূক্তত অগ্নিক সৰ্বজ্ঞ হোতৃ ৰূপে সিংহাসনত অধিষ্ঠিত কৰা হৈছে—তেওঁ যাজকীয় আসনত বহি উপাসকসকলৰ মাজত নিজকে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তেওঁক নিবেদন শুনিবলৈ, প্ৰাচুৰ্য নিশ্চিত কৰিবলৈ, আৰু শ্ৰেষ্ঠ যজ্ঞকাৰী হিচাপে যজ্ঞৰ নেতৃত্ব দি অনিষ্টৰ পৰা ৰক্ষা কৰি, দীপ্তিময় প্ৰাণশক্তি আৰু ধন-সম্পদ দান কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 10
Sukta 2.10
অগ্নিক উদ্দেশ্য কৰি ৰচিত এই সৰু ত্ৰিষ্টুভ স্তোত্ৰত তেওঁক যজ্ঞৰ প্ৰথম আৰু পিতৃসদৃশ উপস্থিতি বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে—ইলাৰ পবিত্ৰ আসনত প্ৰজ্বলিত হৈ তেওঁ পূৰ্ণতা আৰু বিবেচনাৰে দীপ্তিমান। স্তোত্ৰখনে অগ্নিৰ সৰ্বব্যাপী বিশ্বব্যাপী বিস্তাৰক জোৰ দিয়ে—তেওঁ জগতসমূহ অধিকাৰ কৰে—আৰু তেওঁক ‘ঘঁহি উজ্জ্বল’ কৰা, ঘৃতৰে অভিষিক্ত শোধক ৰূপেও দেখুৱায়। শেষত কবিয়ে আহুতিত যথাযথভাৱে বণ্টিত অংশ বিচাৰে আৰু অগ্নিক মনুৰ ধৰণৰ দূত হিচাপে আহ্বান কৰে—মধুৰতা আৰু প্ৰাচুৰ্যৰ বাবে বাক্যৰ চামুচেৰে মাতি অনা।
Sukta 11
Sukta 2.11
গৃৎসমদৰ এই ইন্দ্ৰ-সূক্তত কবিসকলে দেৱতাক তেওঁলোকৰ নিবেদন শুনিবলৈ, যজ্ঞলৈ আহিবলৈ, আৰু তেওঁৰ পৰাক্ৰম বঢ়োৱা সোম পান কৰিবলৈ আহ্বান কৰে। ইয়াত ইন্দ্ৰক বীৰ দাতা আৰু ৰক্ষক হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; ধন, বিজয়, আৰু অদগ্ধ (অক্ষয়) ভাগ্য-অংশ বিচাৰি প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়, যাতে উপাসকসকলে সভাত ‘বিশাল’ বাক্য উচ্চাৰণ কৰিব পাৰে আৰু শক্তিশালী সন্তান আৰু মিত্ৰ-সহায়কৰ সৈতে স্থিৰ থাকিব পাৰে।
Sukta 12
Sukta 2.12
RV 2.12 ইন্দ্ৰলৈ এক বলিষ্ঠ স্তুতি-সূক্ত; ইয়াত পুনৰপুনৰ ইন্দ্ৰক সৃষ্টিৰ স্থিতি, সংঘাতত বিজয়, আৰু ধন-সম্পদ তথা বল-শক্তি লাভৰ আঁৰৰ নিৰ্ণায়ক শক্তি বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। ই ইন্দ্ৰৰ আদিম সৰ্বোচ্চতাক স্মৰণ কৰে—স্বৰ্গ আৰু পৃথিৱীক কঁপাই তোলা—আৰু তেওঁক সেই দেৱতা হিচাপে দেখুৱায় যাক যুদ্ধ-সংগ্ৰামত সকলো পক্ষেই আহ্বান কৰে; লগতে সোম-পেষক আৰু যজ্ঞকাৰীৰ প্ৰতি তেওঁৰ অটল সহায়কো দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিপন্ন কৰে।
Sukta 13
Sukta 2.13
RV 2.13 গৃৎসমদৰ ত্ৰিষ্টুভ্ ছন্দৰ এক সূক্ত, য’ত ইন্দ্ৰক ঋত (বিশ্ব-নিয়ম)ৰ ধাৰক হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—তেওঁ জগতসমূহ বিস্তাৰ কৰে, জীৱনদায়ী শক্তিসমূহ মুক্ত কৰে, আৰু স্বৰ্গৰ গর্জনময় দীপ্তি প্ৰকাশ কৰে। সূক্তখনে ইন্দ্ৰৰ পৰাক্ৰমক জল, ঋতুচক্ৰ, আৰু সোম-সদৃশ “প্ৰথম অমৃত/মধু”ৰ প্ৰতিমাৰ জৰিয়তে জননশীল শক্তিৰ সৈতে সংযোগ কৰে; শেষত সামূহিক যজ্ঞ-আচাৰত সু-শৃঙ্খল দানশীলতা, যশ, আৰু বীৰশক্তিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 14
Sukta 2.14
এই সূক্তটো ইন্দ্ৰলৈ সোম-আহ্বান; অধ্বৰ্যু পুৰোহিতসকলক উৎসাহদায়ক সোম আনি ঢালি দিবলৈ উদ্দীপিত কৰে, যি বৃষ-সদৃশ ইন্দ্ৰে আনন্দেৰে গ্ৰহণ কৰে। ইয়াত ইন্দ্ৰৰ নিৰ্ণায়ক বিজয়সমূহ আৰু মিত্ৰ-সহযোগী বীৰসকলক দিয়া তেওঁৰ সুৰক্ষাৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে; তাৰ পিছত ৰাজহুৱা সভাসমূহত উপাসকসকলৰ বাবে প্ৰচুৰ, যশ-বঢ়োৱা ধন আৰু শক্তিৰ বাবে অন্তিম প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 15
Sukta 2.15
এই সূক্তত ‘সত্যৰ সত্য কৰ্ম’ ৰূপে ইন্দ্ৰৰ মহাকীৰ্তি ঘোষণা কৰা হৈছে: সোম পান কৰি তেওঁ বাধাদানকাৰী সৰ্প অহি/বৃত্ৰক বধ কৰে আৰু ৰুদ্ধ হৈ থকা জীৱনশক্তি—জল, পোহৰ আৰু বিজয়ী গতি—মুক্ত কৰে। ই একে সময়তে স্তৱ আৰু আহ্বান; উপাসকসকলৰ বাবে ইন্দ্ৰক এই বিশ্ব-ব্যৱস্থা স্থাপনকাৰী কৰ্ম পুনৰ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে, আৰু সভাত ৰক্ষা, লভ্য/লুট আৰু বীৰবল প্ৰদান কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 16
Sukta 2.16
RV 2.16 এটা সাতটা পদৰ ত্ৰিষ্টুভ স্তোত্ৰ; ইয়াত গৃৎসমদে জ্বলি উঠা অগ্নিলৈ আহুতিৰ দৰে সাৱধানে “বহন কৰা” প্ৰশংসা আগবঢ়াই, প্ৰাচীন হলেও সদায় নবীন ইন্দ্ৰক সোম-নিষ্পেষণলৈ আহিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। স্তোত্ৰটোৱে ইন্দ্ৰক সাহসী বৃষভ বুলি মহিমান্বিত কৰে—যিয়ে জনসকলৰ সংকল্প (ক্ৰতু) গ্ৰহণ কৰে—আৰু তেওঁক দীপ্ত শক্তিৰে সোম পান কৰিবলৈ উদ্দীপিত কৰে, যাতে তেওঁ উপাসকসকলৰ ওপৰত ধন আৰু ৰক্ষা বৰ্ষণ কৰে।
Sukta 17
Sukta 2.17
ইন্দ্ৰলৈ উৎসৰ্গিত এই সংক্ষিপ্ত ত্ৰিষ্টুভ স্তোত্ৰত তেওঁৰ বিস্তৃত অধিপত্যৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যি বৃদ্ধি পাই সকলো জগতক আৱৰি লয়—আৰু তেওঁৰ বিজয়ী শক্তিৰো, যিয়ে বিশ্বত পোহৰ আৰু সঙ্গতি স্থাপন কৰে। ইন্দ্ৰৰ কৰ্মক ‘অগ্নি-শক্তি’ (অগ্নি/বহ্নি)ৰ মাধ্যমে চিত্ৰিত কৰা হৈছে—ই দুটা লোকক প্ৰসাৰিত কৰে আৰু ছিন্ন-ভিন্ন অন্ধকাৰক ‘চিলাই’ কৰি জোৰা লগায়। তাৰ পাছত কবিয়ে গায়কসকলৰ বাবে বাজ (বিজয়দায়ক বল), ৰক্ষা, আৰু প্ৰচুৰ দক্ষিণা প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 18
Sukta 2.18
ইন্দ্ৰলৈ উৎসৰ্গিত এই সূক্তত প্ৰভাত-যোজিত “নতুন ৰথ”ৰ আহ্বান আছে—যাৰ বহু যুগ, ৰশ্মি/ৰেইন আৰু চাঁপু/বৈঠা সদৃশ অংশসমূহ গভীৰ প্ৰতীকী অৰ্থ বহন কৰে। কবিসকলৰ অৰ্পণ আৰু প্ৰেৰিত ভাবনাৰ বলত এই ৰথ অতি দ্ৰুত হ’ব বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। সোমপান-সভালৈ ইন্দ্ৰক তৎক্ষণাৎ আহ্বান জনোৱা হয়—আৰু অধিক সংখ্যাত, অধিক বলত—কাৰণ তেওঁৰ আগমনেই বিজয়, সুৰক্ষা আৰু যজ্ঞকাৰীসকলৰ বাবে যথোচিত ভাগ (ভগ) নিশ্চিত কৰে। অন্তিম অংশত দৃষ্টি যায় দক্ষিণা (পুৰোহিত-উপহাৰ) আৰু সামূহিক সমৃদ্ধিৰ দিশে: দানশীলতা অবিৰত বোৱাই থাকক, সভাত বাক্য “বিশাল” হওক, আৰু জনসমাজ বীৰ সন্তান-সন্ততিত সমৃদ্ধ হওক।
Sukta 19
Sukta 2.19
এই সূক্তত সোমে বলীয়ান ইন্দ্ৰক প্ৰভু ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যি “উচ্চ স্বৰ্গ”ত নিজৰ আসন স্থাপন কৰে, যজমানৰ আহ্বানৰ উত্তৰ দিয়ে, আৰু পোহৰ, ধন-সম্পদ আৰু বিজয় আনে। ইয়াত সঠিক স্তোত্ৰ (ব্ৰহ্মন) আৰু সোম-পেষণক ইন্দ্ৰৰ স্পষ্ট দানৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে—সূৰ্য সদৃশ দীপ্তি, লুকাই থকা ধন, আৰু গায়কসকলৰ বাবে অক্ষয় ভাগ (ভগ)। শেষ প্ৰাৰ্থনাত যাজকীয় সমাজৰ বাবে উদাৰ দক্ষিণা “দোহি” উলিয়াই দিয়া হওক বুলি অনুৰোধ কৰা হৈছে—যাতে তেওঁলোকে সভাত বৃহৎ (বৃहत) বাণী ক’ব পাৰে, শক্তিশালী সন্তান-সমৃদ্ধি আৰু বীৰত্বময় শক্তিৰ সৈতে।
Sukta 20
Sukta 2.20
RV 2.20 ইন্দ্ৰলৈ ত্ৰিষ্টুভ ছন্দৰ এক প্ৰশংসা-সূক্ত; ইয়াত কবিয়ে নিজৰ প্ৰেৰিত শক্তিক সু-যোজিত ৰথৰ দৰে অৰ্পণ কৰি ইন্দ্ৰৰ ৰক্ষা, বিজয় আৰু উদাৰ পুৰস্কাৰ বিচাৰে। সূক্তটোৱে অঙ্গিৰস-সম্পৰ্কিত ইন্দ্ৰৰ প্ৰাচীন কীৰ্তি—পথ মুকলি কৰা, শিল/দুৰ্গ ভাঙি দিয়া, আৰু পোহৰ মুক্ত কৰা—স্মৰণ কৰে; তাৰ পাছত এক স্পষ্ট যজ্ঞীয় অনুৰোধ কৰে: গায়ক আৰু সমাৱেশৰ বাবে প্ৰচুৰ দক্ষিণা ‘দোহি’ উলিয়াই দিয়া হওক, আৰু বিদথত বীৰ সন্তান আৰু মহান কণ্ঠেৰে সমাৱেশ সমৃদ্ধ হওক।
Sukta 21
Sukta 2.21
এই সৰু ইন্দ্ৰ-সূক্তখন সৰ্বজয়ী দেৱতালৈ সোম আনি দিবলৈ এক আহ্বান—যি প্ৰতিটো বিজয়ক্ষেত্ৰত জয়ী: ধন, স্বৰ্গ, শক্তি, গোধন আৰু জল। ইয়াত ইন্দ্ৰক অপ্রতিহত আৰু বিস্তৃত-ব্যাপী শক্তি ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; যিয়ে উষাসকলৰ বাবে দীপ্তিমান জগত উন্মোচন কৰে। শেষত শ্ৰেষ্ঠ দানৰ বাবে একাগ্ৰ প্ৰাৰ্থনা—স্বচ্ছ বুদ্ধি, সমৃদ্ধি, নিৰাপত্তা, মধুৰ বাক্য আৰু উজ্জ্বল দিন।
Sukta 22
Sukta 2.22
ইন্দ্ৰলৈ নিবেদিত এই সৰু সূক্তত বিষ্ণুৰ সৈতে পেষা সোম পান কৰাৰ পাছত দেৱতাৰ শক্তিৰ উত্থান উদ্যাপন কৰা হৈছে। ইয়াত সোমক ‘সত্য’ দিৱ্য শক্তি হিচাপে দেখুওৱা হৈছে, যি ‘সত্য’ ইন্দ্ৰৰ সৈতে বিশ্বস্তভাৱে সংগ দিয়ে। সূক্তটোৱে ইন্দ্ৰৰ বলবৃদ্ধি, উপাসকৰ প্ৰতি তেওঁৰ দানশীলতা, আৰু আদিকালৰ সেই কীৰ্তি—জলসমূহ মুক্ত কৰি জীৱন আৰু দিৱ্য ঋত/ব্যৱস্থা পুনঃস্থাপন কৰা—এই সকলোকে প্ৰশংসা কৰে।
Sukta 23
Sukta 2.23
এই সূক্তত বृहস্পতি/ব্ৰহ্মণস্পতিকে পবিত্ৰ বাক্ৰ অধিপতি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে—যিজনে অন্তৰৰ “গণ” (gaṇāḥ) সমূহক সুশৃঙ্খল কৰি প্ৰেৰিত উচ্চাৰণ আৰু বিজয়ৰ পথ মুকলি কৰে। উপাসকৰ অন্তৰাসনত অধিষ্ঠান কৰিবলৈ, বৈৰী বা কুবাক্য কোৱা শক্তিসমূহৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ, আৰু সূক্তখনক নিজে পথ দেখুৱাই কুল/গোত্ৰ যেন সমৃদ্ধ হয় আৰু সভাত “বৃহৎ” (বিস্তৃত) বাক্য উচ্চাৰণ কৰিব পাৰে—এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 24
Sukta 2.24
এই সূক্তত বृहস্পতি/ব্ৰহ্মণস্পতিকে পবিত্ৰ বাক্ৰ অধিপতি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে—যিজনে প্ৰেৰিত চিন্তা (মতি) জাগ্ৰত কৰে আৰু যজ্ঞত স্তোত্ৰক ফলপ্ৰসূ কৰে। তেওঁক পৰামৰ্শ আৰু সংঘাতত অগ্ৰগণ্য পথপ্ৰদৰ্শক বুলি প্ৰশংসা কৰি, অৰ্ঘ্য-অৰ্পণ আৰু প্ৰাৰ্থনাক গতি দিবলৈ, বিজয় আৰু প্ৰাচুৰ্য (ৱাজ) দান কৰিবলৈ, আৰু সন্তান-সন্ততি তথা কল্যাণ ৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। সূক্তৰ অন্তত দেৱতাক ‘সুবক্ত স্তোত্ৰক পথ দেখুৱাওক’ বুলি মিনতি কৰা হৈছে, যাতে উপাসকসকলে সভাত বৃহৎ (বিশাল) বাক্য উচ্চাৰণ কৰিব পাৰে আৰু বীৰশক্তিৰে সমৃদ্ধ হয়।
Sukta 25
Sukta 2.25
এই সৰু সূক্তত ব্ৰহ্মণস্পতিকে পবিত্ৰ বাক্ আৰু যজ্ঞ-নিপুণতাৰ অধিপতি হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যিয়ে সফল কৰ্মৰ বাবে শক্তিসমূহক একেলগে “যোঁতাই” একত্ৰ কৰে, বিশেষকৈ অগ্নিৰ জ্বলা-উঠা আৰু আগলৈ ঠেলি নিয়া চালিকা শক্তিৰ জৰিয়তে। তেওঁক কুটিল বিৰোধিতাৰ বিপক্ষে অদম্য বুলি চিত্ৰিত কৰা হৈছে—বন্ধন ভাঙি ভক্তৰ বাবে নিৰাপদ আশ্ৰয় আৰু সমৃদ্ধিৰ দুৱাৰ মেলি দিয়ে। পুনৰাবৃত্ত ধ্ৰুৱপদে তেওঁৰ এই ক্ষমতাক জোৰ দিয়ে যে তেওঁ মিত্ৰসকলক আৰু অন্তৰৰ ইন্দ্ৰিয়-শক্তিসমূহক এক কাৰ্যক্ষম, বিজয়ী দলে একত্ৰিত কৰে।
Sukta 26
Sukta 2.26
RV 2.26-ত ব্ৰহ্মণস্পতী (বৃহস্পতী)ক পবিত্ৰ বাক্যৰ অধিপতি ৰূপে আহ্বান কৰা হৈছে—যিজনে উচ্চাৰণক সোজা, বিজয়ী আৰু কাৰ্যকৰী কৰে, আৰু “দেৱহীন” (অৰ্পণ-নকৰা) প্ৰবৃত্তিৰ বিৰুদ্ধে শক্তি দিয়ে। এই সূক্তত নিষ্ঠাবান যজমানলৈ আহা সমৃদ্ধি, সামাজিক সহায় আৰু অন্তৰবলৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে; শেষত বৃহস্পতীৰ সঠিক পথত পথপ্ৰদৰ্শন আৰু দুখ-কষ্ট তথা আঘাতৰ পৰা বিস্তৃত সুৰক্ষাৰ বৰ্ণনাৰে ই সমাপ্ত হয়।
Sukta 27
Sukta 2.27
RV 2.27 গৃৎসমদৰ ত্ৰিষ্টুভ্ ছন্দৰ এক সূক্ত; ইয়াত আদিত্যসকলক পুৰাতন ৰজা হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে, যিসকলে ঋত (বিশ্ব-নিয়ম) ধৰি ৰাখে আৰু সোজা পথে চলা মানুহক ৰক্ষা কৰে। সূক্তখনে ‘ঘৃত’ (শুদ্ধ ঘিউ)ৰ দৰে পবিত্ৰ স্তৱ অৰ্ঘ্য দান কৰি, বিশেষকৈ মিত্ৰ, বৰুণ, আৰ্যমন, ভাগ, দক্ষ আৰু অংশৰ ওচৰত পথ-নির্দেশ, নৈতিক স্থিৰতা, সমৃদ্ধি আৰু নিৰ্দোষ পথৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে। শেষত বৰুণলৈ ব্যক্তিগত প্ৰাৰ্থনা—দেৱ-অনুগ্ৰহৰ পৰা যেন নপৰে, আৰু সভাত ‘বৃহৎ’ (মহৎ/বিশাল) বাক্য শক্তিৰে ক’বলৈ সহায় কৰে।
Sukta 28
Sukta 2.28
RV 2.28 গৃৎসমদে বৰুণক উদ্দেশ্য কৰি ৰচিত ত্ৰিষ্টুভ্ ছন্দৰ এটা সূক্ত; ইয়াত তেওঁক ঋত (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় আৰু নৈতিক শৃঙ্খলা) ধাৰণ কৰা সাৰ্বভৌম আদিত্য হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে। কবিয়ে সুৰক্ষা, সুনাম, ভয় আৰু অপৰাধবোধ/দোষৰ পৰা মুক্তি বিচাৰে; বৰুণক অনুৰোধ কৰে যে পাপ আৰু দুখ “ৰছীৰ পৰা বাছুৰা মুকলি কৰাৰ দৰে” ঢিলা কৰি দিয়ক, আৰু উপাসকক সমৃদ্ধি আৰু সত্যৰ সুপথত সঠিকভাৱে পথ-প্ৰদৰ্শিত কৰি ৰাখক।
Sukta 29
Sukta 2.29
এই সাত-মন্ত্ৰৰ ত্ৰিষ্টুভ্ সূক্তত গৃৎসমদে আদিত্যসকলক—বিশেষকৈ মিত্ৰ আৰু বৰুণক—ঋত (বিশ্ব আৰু নৈতিক শৃঙ্খলা)ৰ ৰক্ষক হিচাপে আহ্বান কৰি গোপন দোষ আৰু অন্তৰৰ বিচ্যুতি দূৰত ৰাখিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। কবিয়ে দয়া, সত্যৰ “মধ্যম পথ”ত সঠিক পথনির্দেশ, আৰু অন্তৰ্নিহিত বীৰশক্তিৰে ধাৰিত ‘বৃহৎ’ (বিশাল) সমৃদ্ধি আৰু ‘বৃহৎ’ সাৰ্বজনীন বাক্/সমষ্টিগত বাণীত অবিৰত অংশগ্ৰহণ কামনা কৰে।
Sukta 30
Sukta 2.30
এই ত্ৰিষ্টুভ্ স্তোত্ৰত আপঃ (জল)ক শৃঙ্খলাবদ্ধ, জীৱন-ধাৰণকাৰী শক্তি হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যিসকলে দিন-ৰাতি ঋত অনুসৰি গতি কৰে, আৰু বিশ্ব-ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা সবিতৃক আৰু বাধা অপসাৰণ কৰা ইন্দ্ৰক আনন্দেৰে সন্মান কৰে। পাছত স্তোত্ৰখন ৰক্ষামূলক আহ্বানলৈ বিস্তাৰিত হয়—বিশেষকৈ ইন্দ্ৰ (আৰু সোম)ক, আৰু শেষত মৰুত-গণক আহ্বান কৰি—ভয়ৰ সময়ত সুৰক্ষা, বিস্তৃত অৱকাশ, আৰু বীৰ্যশক্তি তথা সন্তানসমৃদ্ধিত ভৰা সমৃদ্ধি প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 31
Sukta 2.31
এই সূক্তত মিত্ৰ আৰু বৰুণক ঋত (ব্যৱস্থা) আৰু সঠিক সম্পৰ্কৰ স্থিতিদাতা শক্তি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে; যজমানৰ যাত্ৰাৰ “ৰথ” ধৰি ৰাখিবলৈ তেওঁলোকক—আদিত্য, ৰুদ্ৰ আৰু বসুসকলৰ সৈতে—প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। তাৰ পিছত ই এক বিস্তৃত বিশ্বেদেৱ (সৰ্বদেৱ) সমাৱেশলৈ মেল খায়—ত্বষ্টৃ, ইলা, ভাগ, দ্যাৱা-ৰোদসী, পূষণ, পুৰন্ধি আৰু অশ্বিনদ্বয়ক আহ্বান কৰি—যাতে সকলো সহায়ক মহাজাগতিক কাৰ্য যজ্ঞত নিজ নিজ আসন গ্ৰহণ কৰে। কবিয়ে শেষত নিজৰ বাক্যক নতুনকৈ গঢ়া স্তোত্ৰ-বাহন হিচাপে “নিৰ্মাণ” কৰি শ্ৰৱস (খ্যাতি/প্ৰেৰিত শ্ৰৱণ), বাজ (উদ্যম-শক্তি) আৰু ধীতি (আলোকিত চিন্তা) লাভৰ কামনা কৰে।
Sukta 32
Sukta 2.32
এই সূক্তৰ আৰম্ভণিতে দ্যাৱা–পৃথিৱী (আকাশ আৰু পৃথিৱী)ক কবিৰ বাক্যৰ ৰক্ষক, ঋত-সঙ্গত, আৰু বিস্তৃত পিতৃ-মাতৃ ৰূপে আহ্বান কৰা হৈছে—যিসকলে প্ৰসাৰ, সুৰক্ষা আৰু সমৃদ্ধি দান কৰে। তাৰ পাছত ই শুভ নাৰীশক্তিসমূহৰ প্ৰতি—বিশেষকৈ ৰাকা আৰু সংশ্লিষ্ট দেবীসকলৰ প্ৰতি—প্ৰাৰ্থনালৈ বিস্তাৰিত হৈ উৰ্বৰতা, ধন-সম্পদ আৰু কল্যাণ দান কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে; শেষত কেইবাগৰাকীও দিৱ্য নাৰীলৈ সহায় আৰু স্বস্তিৰ বাবে এক সমাৱেশী আহ্বানত উপসংহাৰ হয়।
Sukta 33
Sukta 2.33
এই সূক্তটো ৰুদ্ৰক গভীৰ শ্ৰদ্ধাৰে, সাৱধানে সমতুলিতভাৱে আহ্বান কৰে—তেওঁ একে সময়তে ভয়ংকৰ আৰু উপকাৰী; ক্ৰোধ নহয়, কৃপাই প্ৰাৰ্থিত। গৃৎসমদে ‘সূৰ্যৰ দৰ্শন’ৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নোহোৱাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে, বল-সমৃদ্ধি, সন্তান আৰু অনিষ্টৰ পৰা ৰক্ষা বিচাৰে, আৰু ৰুদ্ৰৰ শোধনকাৰী শক্তিক প্ৰশংসা কৰি, উগ্ৰ দেৱতাক শান্ত কৰিবলৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ অৰ্পণ কৰে।
Sukta 34
Sukta 2.34
এই সূক্তত মৰুতসকলক ভয়ংকৰ, দীপ্তিমান ধুমুহা-শক্তি হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—তেওঁলোকে বনৰীয়া সত্তাৰ দৰে দৌৰে, অগ্নিৰ দৰে জ্বলে, আৰু লুকাই থকা “ৰশ্মি/গাই” ৰূপী পোহৰ মুক্ত কৰিবলৈ বাধা আঁতৰাই দিয়ে। আহুতি দিয়া যজ্ঞকাৰীৰ বাবে বিশেষকৈ তেওঁলোকক ৰক্ষা, সমৃদ্ধি আৰু সুমতি লৈ ওচৰলৈ আহিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। সুৰটো তেওঁলোকৰ মহাশক্তিৰ উজ্জ্বল বিশেষণসমূহৰ পৰা আগবাঢ়ি, দুখ আৰু নিন্দা পাৰ কৰাই দিয়া উদ্ধাৰকাৰী সহায়ৰ বাবে সোজা প্ৰাৰ্থনালৈ গতি কৰে।
Sukta 35
Sukta 2.35
এই সূক্তত অপাং নপাত—জলৰ ৰহস্যময় “জলৰ সন্তান”—ক প্ৰশংসা কৰা হৈছে; তেওঁ জলৰ ভিতৰত গোপন অগ্নি আৰু সৃষ্টিশক্তি ৰূপে অন্তৰ্নিহিত হৈ দীপ্তিমান দেৱসত্তা। গৃৎসমদে তেওঁক আহ্বান কৰে যেন তেওঁ কবিৰ বাক্য গ্ৰহণ কৰে, আনন্দ আৰু যথাযথ ৰূপ গঢ়ে, আৰু জগতসমূহত সমৃদ্ধি, প্ৰাণশক্তি আৰু ঋত-অনুগত সুশৃঙ্খল বৃদ্ধি দান কৰে। সূক্তখন শেষত আশীৰ্বাদমূলক ভঙ্গীত সমাপ্ত হয়, য’ত অপাং নপাতৰ দীপ্তিক অগ্নিৰ মঙ্গলময় ৰক্ষাৰ সৈতে সমাজ আৰু যজ্ঞসভাৰ কল্যাণৰ বাবে সংযোগ কৰা হৈছে।
Sukta 36
Sukta 2.36
RV 2.36-এ সোম-যজ্ঞলৈ নিমন্ত্ৰণৰ ৰূপ দিয়া হৈছে—য’ত ইন্দ্ৰ (আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজসিক দেৱতাসকল)ক আহিবলৈ, আসন গ্ৰহণ কৰিবলৈ, আৰু পুৰোহিতীয় দায়িত্বসমূহৰ জৰিয়তে ভাগ-বতৰা কৰা মধুময় সোম পান কৰিবলৈ উদ্দীপিত কৰা হয়। এই সূক্তত চেপনিৰ উজ্জ্বল চিত্ৰ—পাথৰবোৰে ‘দোহা’ কৰা গাই/ৰশ্মি আৰু পানী—সঠিক যজ্ঞীয় সংকেত (হোতৃ, আগ্নীধ্ৰ, প্ৰশাস্তৃ)ৰ সৈতে মিহলি হৈছে; যজ্ঞক এক সুশৃঙ্খল পথ হিচাপে দেখুৱাইছে, যিয়ে দেৱতাসকলক জাগ্ৰত কৰে আৰু বল, আধিপত্য, আৰু যথোচিত আদেশ-ক্ষমতা মুকলি কৰে।
Sukta 37
Sukta 2.37
এই সৰু সূক্তত দ্ৰৱিণোদাঃ—“ধন/বৰদান দাতা”—ক সোমপানকাৰী শক্তি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে; যি সঠিকভাৱে সজ্জিত পুৰোহিতীয় কৰ্ম আৰু ঋতু (যথাসময়) অৰ্পণেৰে সন্তুষ্ট হয়। ইয়াত হোতৃ, পোতৃ, নেষ্টৃ, অধ্বৰ্যু আদি ঋত্বিজসকলৰ জৰিয়তে সোমযাগৰ ক্ৰম মানচিত্ৰিত কৰা হৈছে আৰু শেষত দেৱতাক “চতুৰ্থ পাত্ৰ” পান কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে, যাতে যজমানলৈ সমৃদ্ধি, বল আৰু যাগ-সাফল্য মুকলি হয়।
Sukta 38
Sukta 2.38
এই সূক্তত সৱিতৃক দিৱ্য প্ৰেৰক হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যি উদয় আৰু অস্ত হৈ সকলো লোকক গতি দান কৰে, ঋত (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় বিধান) ধৰি ৰাখে, আৰু দেৱতা আৰু মানুহৰ অংশৰ সমৃদ্ধি বিতৰণ কৰে। তেওঁৰ স্থিৰ, বিজয়ী উপস্থিতিয়ে বিকৃতি দূৰ কৰে আৰু তেওঁৰ দিৱ্য বিধান অনুসাৰে ‘চিৰন্তন জল’ক প্ৰবাহিত কৰে। শেষত ঋষিয়ে গায়কসকলৰ শান্তি আৰু বৃদ্ধি বাবে স্বৰ্গ, জল আৰু পৃথিৱীৰ পৰা কাম্য প্ৰাচুৰ্য দান কৰিবলৈ সৱিতৃক প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 39
Sukta 2.39
এই সূক্তত অশ্বিনদ্বয়ক দ্ৰুতগামী, যুগল শক্তি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে—যিসকলে মানুহৰ অৰ্পণ বহন কৰে আৰু স্পষ্ট সহায় আনে: স্বাস্থ্য, সুৰক্ষা, সঠিক পথনিৰ্দেশ আৰু সমৃদ্ধি। শিল, দূত, চকু, হাত, ভৰি আদি যুগল উপমাৰ জৰিয়তে কবিয়ে অনুৰোধ কৰে—তেওঁলোকে সোনকালে আহক, স্পষ্টকৈ চাওক, দেহ আৰোগ্য কৰক, আৰু উপাসকক উত্তম মঙ্গলৰ দিশে লৈ যাওক। শেষত গঢ়া স্তোমক অশ্বিনদ্বয়ৰ বাবে ‘বৃদ্ধি’ হিচাপে অৰ্পণ কৰি, শক্তিশালী দীপ্তিমান সন্তান আৰু সভাত বিস্তৃত, বিজয়ী বাক্শক্তিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়।
Sukta 40
Sukta 2.40
এই ছয়-পদীয়া ত্ৰিষ্টুভ স্তোত্ৰত যুগল দেৱতা সোম আৰু পূষণক একেলগে আহ্বান কৰা হৈছে—সমৃদ্ধিৰ যৌথ জনক হিচাপে আৰু তেনে ৰক্ষক হিচাপে, যিসকলে জগতসমূহত আৰু উপাসকৰ ভিতৰত অমৰত্ব আৰু সমৃদ্ধিৰ “নাভি” (nābhi) স্থাপন কৰে। তেওঁলোকক বৃদ্ধি-উৎপত্তিৰ কেন্দ্ৰীয় উৎস—ধন, পোষণ আৰু ফলপ্ৰসূ শক্তি—প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ, লগতে অন্তৰ্দৃষ্টি/বোধ ত্বৰান্বিত কৰি সুৰক্ষা দান কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে; শেষত অদিতিৰ ৰক্ষাময় উপস্থিতি অন্তৰ্ভুক্ত এক আশীৰ্বাদেৰে স্তোত্ৰটি সমাপ্ত হয়।
Sukta 41
Sukta 2.41
এই সূক্তত মুখ্যকৈ দ্ৰুত জীৱন-বায়ু বায়ুক আহ্বান কৰা হৈছে—তেওঁ যেন নিজৰ হাজাৰ-শক্তিসম্পন্ন ৰথসমূহ লৈ আহি সোম পান কৰে, আৰু উপাসকসকলৰ প্ৰাণশক্তিক উদ্দীপিত কৰি স্পষ্টতা আনে। যজ্ঞ আগবঢ়াৰ লগে লগে প্ৰাৰ্থনা ৰক্ষা আৰু মঙ্গলৰ দিশে বিস্তাৰিত হয়—ইন্দ্ৰৰ অনুগ্ৰহো আহ্বান কৰে, আৰু যজ্ঞীয় (যজ্ঞ-যোগ্য) দেৱতাসকলৰ বৃহৎ সমূহক আসন গ্ৰহণ কৰি অংশ ল’বলৈ মাত দিয়ে।
Sukta 42
Sukta 2.42
এই সংক্ষিপ্ত অপমাৰ্জনীয় সূক্তত শকুনি (শুভ-লক্ষণ দিয়া পখী)ক শুভধ্বনি কৰিবলৈ আৰু গৃহস্থ তথা পথিকক বৈৰী শক্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ আহ্বান কৰা হৈছে। কবিয়ে প্ৰাৰ্থনা কৰে যাতে কোনো শিকারী, অস্ত্ৰধাৰী আক্ৰমণকাৰী, চোৰ, বা অশুভ-স্বৰীয়া শক্তিয়ে আধিপত্য নাপায়; আৰু পবিত্ৰ সভাত সমাজে “বৃহৎ” (বিশাল, উন্নীত কৰা বাক্য) উচ্চাৰণ কৰে। এইদৰে সূক্তখনে প্ৰাকৃতিক সংকেত (পখীৰ ডাক আৰু দিশ-সংকেত)ক আচারগত আশ্বাসলৈ ৰূপান্তৰ কৰি সুৰক্ষা, সঠিক বাক্, আৰু সফল গমন নিশ্চিত কৰে।
Sukta 43
Sukta 2.43
এই সংক্ষিপ্ত সূক্তত শকুনি/শকুন্ত (শুভ-অশুভ সূচক পক্ষী)-ক ঋত-সমন্বিত সত্যবক্তা ৰূপে সম্বোধন কৰা হৈছে; তাৰ ডাকক যজ্ঞ আৰু দৈনন্দিন জীৱনত অৰ্থবহ সংকেত হিচাপে পঢ়া হয়। কবিয়ে পক্ষীৰ “দ্বিবিধ স্বৰ”ক যেন প্ৰশিক্ষিত গায়ক/পাঠকৰ দৰে প্ৰশংসা কৰে আৰু বাৰে বাৰে অনুৰোধ কৰে যে সি সকলো দিশৰ পৰা মঙ্গলময়, শুদ্ধিকাৰক বাক্য উচ্চাৰণ কৰক। এইদৰে সূক্তই শকুন-শ্ৰৱণক পবিত্ৰ কৰে: প্ৰকৃতিৰ ধ্বনি আশীৰ্বাদ, সঠিক বোধ (সুমতি) আৰু সভাত সফলতাৰ এক মাধ্যম হৈ উঠে।
Frequently Asked Questions
Mandala 2 belongs to the Family Books (Mandalas 2–7), each associated with a particular seer-lineage. It is traditionally attributed to the Gṛtsamada family, with Gṛtsamada as the principal ṛṣi.
Mandala 2 repeatedly links effective sacred speech (vāc) with ṛta (cosmic order): when utterance and ritual are rightly aligned, they ‘open the path’ for divine presence, protection, and the bestowal of wealth.
The mandala contains the celebrated Rudra hymn (RV 2.33), a classic model of propitiation: Rudra’s fierce power is respectfully restrained through praise and supplication, asking him to avert harm and grant healing and well-being.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.