Mandala 4
मण्डल 4
The Family Book of Vamadeva
ঋগ্বেদৰ ৪ৰ্থ মণ্ডল এটা পৰিয়াল-গ্ৰন্থ (গোত্ৰ-মণ্ডল), যাৰ মূল আৰোপণ বামদেৱ (গৌতম) বংশধাৰাৰ ওপৰত। ইয়াত আনুষ্ঠানিক যজ্ঞ-স্তুতিসমূহক সজীৱ প্ৰকৃতি-চিত্রণ আৰু অন্তৰ্মুখী, চিন্তাশীল ধৰ্মতত্ত্বৰ সৈতে একেলগে গাঁথা হৈছে। সূক্তসমূহে সাৰ্বজনীন আচার-অনুষ্ঠানৰ পৰিসৰ—বিশেষকৈ সোম-পেষণ আৰু অগ্নি-উপাসনা—আৰু প্ৰেৰণা (ধী), সত্য/ঋত (ঋত), তথা দেৱতাসকলৰ গোপন কৰ্মপদ্ধতিৰ ওপৰত অনুসন্ধানমূলক ধ্যানৰ মাজত অহা-যোৱা কৰে। ইন্দ্ৰ আৰু অগ্নি প্ৰধান, তথাপি উষা, ঝড়-ধুমুহা আৰু নৈতিক বিশ্ব-ব্যৱস্থাৰ চিত্রণত ইয়াৰ কাব্যিক কুশলতা বিশেষভাবে লক্ষণীয়।
Suktas in Mandala 4
Sukta 1
Sukta 4.1
RV 4.1 অগ্নিক আহ্বান—দেৱতাসকলৰ একমতত স্থাপিত পথপ্ৰদৰ্শক (অৰতি) হিচাপে, আৰু মৰ্ত্য জীৱনৰ ভিতৰত জাগ্ৰত কৰিবলগীয়া অমৰ শক্তি হিচাপে। সূক্তখন কসমিক জন্ম-মিথৰ চিত্ৰকল্প—মধ্যাকাশৰ গোপন গৰ্ভত লুকাই থকা অগ্নি—আৰু ব্যৱহাৰিক যজ্ঞ-দৰ্শনৰ মাজত গতি কৰে; য’ত অগ্নি সাৰ্বজনীন অতিথি হৈ সকলো উপাসকৰ বাবে ৰক্ষা, স্পষ্টতা আৰু কৃপাশীলতাক মধ্যস্থতা কৰে।
Sukta 2
Sukta 4.2
RV 4.2 বামদেৱৰ অগ্নি-স্তৱ—মৰ্ত্যসকলৰ ভিতৰত অমৰ ৰূপে অধিষ্ঠিত অগ্নি, যি হোতৃ, দ্ৰষ্টা ঋষি, আৰু দেৱসকলৰ মাজত কৰ্মশীল শক্তি। তেওঁ যজ্ঞ আৰু প্ৰেৰণাৰ দ্বাৰা মানৱ জীৱনত ঋত (সত্য-ব্যৱস্থা) স্থাপন কৰে। স্তৱত অগ্নিক অনুৰোধ কৰা হৈছে যেন তেওঁ দীপ্ত বুদ্ধি-জ্ঞান জ্বলাই তোলে, সঠিক বিবেচনাক বিভ্ৰান্ত আৰু বেঁকা প্ৰবৃত্তিৰ পৰা পৃথক কৰে, আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মক ধাৰণ কৰা বিস্তৃত, বহুৰূপী সমৃদ্ধি দান কৰে। শেষত কবিয়ে নিজৰ বাক্যৰ আহুতি অৰ্পণ কৰি অগ্নিক উজ্জ্বলকৈ জ্বলি উঠি ‘মহা ধন’—অধিক পূৰ্ণ মঙ্গলৰ দান—প্ৰদান কৰিবলৈ আহ্বান জনায়।
Sukta 3
Sukta 4.3
এই সূক্তত অগ্নিক যজ্ঞৰ ৰজা আৰু সত্য হোতা হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে—যি দুয়োটা লোকক আৱৰি ধৰে, আৰু ৰুদ্ৰ-সদৃশ শক্তি বহন কৰে: ভয়ংকৰ, শোধনকাৰী, আৰু যজ্ঞত অধিপতি। অগ্নিৰ সত্য-নিয়ন্ত্ৰিত শক্তিৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যিয়ে কেঁচাক পকা (āmā→pakva) কৰে, গোপনক প্ৰকাশ্য কৰে, আৰু উপাসকক গোপন “নীথানি” (পথ-প্ৰদৰ্শক গতি/মাৰ্গ)ৰে আগবঢ়াই নিয়ে। শেষত ঋষিয়ে অগ্নি-জ্ঞানীৰ বাবে উপযুক্ত গঢ়া, অন্তৰ্মুখী (niṇyā) উচ্চাৰণ—গূঢ় বাক্য আৰু প্ৰেৰিত স্তৱ—অৰ্পণ কৰে।
Sukta 4
Sukta 4.4
RV 4.4 অগ্নিক এক তীব্ৰ আহ্বান—তেওঁৰ জ্বলা শক্তি বিস্তাৰ কৰিবলৈ, ৰাজবাহিনীৰ দৰে অগ্ৰসৰ হ’বলৈ, আৰু বৈৰী ৰাক্ষসসকলক তথা ক্ষতিকাৰক অন্ধকাৰৰ সকলো ৰূপক আঘাত কৰি নিধন কৰিবলৈ। কবি-পুৰোহিত বামদেৱে গীত আৰু ইন্ধনেৰে বাৰে বাৰে অগ্নিক “মসৃণ/পলিশ” কৰি প্ৰজ্বলিত কৰে; তেওঁক স্তোত্ৰ গ্ৰহণ কৰিবলৈ, উপাসকসকলক ছলনা আৰু অপবাদৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ, আৰু দিনৰ পিছত দিন তেওঁলোকৰ ক্ষত্ৰ (প্ৰভুত্ব, কাৰ্যকৰী শক্তি) ধৰি ৰাখিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 5
Sukta 4.5
অগ্নি বৈশ্বানৰক উদ্দেশ্য কৰি এই সূক্তত সুধা কৰা হৈছে—বিস্তৃত দীপ্তিসম্পন্ন সেই অগ্নিক, যিয়ে বাধা আঁতৰাই পথ মুকলি কৰে, যজমানসকলে কেনেকৈ যথাযথভাৱে আহুতি দিব? অগ্নিক গুহাত লুকাই থকা “বাক্” (বাণী) প্ৰকাশ কৰোঁতা আৰু কিৰণসমূহৰ (দৰ্শনৰ) সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ পদক্ষেপৰ ৰক্ষক হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; শেষত গৃহৰ ভিতৰত—যজ্ঞগৃহ আৰু অন্তৰ্জগতত—তেওঁৰ দীপ্ত মুখ জ্বলি উঠাৰ উজ্জ্বল চিত্ৰ দিয়া হৈছে। সামগ্ৰিকভাৱে সূক্তখন আহ্বান আৰু স্তুতিৰ পৰা আগবাঢ়ি প্ৰকাশনৰ এক তত্ত্বলৈ যায়—অগ্নি হৈছে সেই শক্তি, যিয়ে গোপন সত্য আৰু পোহৰক প্ৰকাশমান কৰে।
Sukta 6
Sukta 4.6
এই সূক্তত অগ্নিক সোজা-সিধা, জাগ্ৰত হোতৃ ৰূপে আহ্বান কৰা হৈছে—যিজনে যজ্ঞত দেৱতাসকলক স্থাপন কৰে আৰু মানুহৰ অভিপ্ৰায় (মন্মন) ক বিচক্ষণ বুদ্ধি (মনীষা) ৰে আগবঢ়াই নিয়ে। বামদেৱে অগ্নিৰ মঙ্গলময়, স্বয়ং-জ্যোতিময় দৃষ্টিক প্ৰশংসা কৰে, যি অন্ধকাৰ ভেদি উপাসকক অপবিত্ৰতা আৰু ক্ষয়-জৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। শেষত, অগ্নি প্ৰজ্বলিত হোৱাৰ লগে লগে ব্ৰহ্মন্ (পবিত্ৰ উচ্চাৰণ) ৰচনা সম্পন্ন হয়, আৰু উপাসকসকল পুৰোহিতীয় অগ্নিৰ সন্মুখত শ্ৰদ্ধাৰে আসীন হয়।
Sukta 7
Sukta 4.7
RV 4.7 অগ্নিৰ স্তোত্ৰ; ইয়াত যজ্ঞাগ্নিৰ আদিম “স্থাপন” আৰু ভৃগুসকলৰ দ্বাৰা তেওঁৰ পুনৰ-আৱিষ্কাৰ/পুনৰ-প্ৰজ্বলন স্মৰণ কৰা হৈছে, যাতে তেওঁ প্ৰতিটো কুলৰ বাবে দীপ্তিমান হৈ উঠে। অগ্নিক হোতৃ আৰু ঋত (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় সত্য/শৃঙ্খলা)ৰ বাহক হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; তেওঁ বতাহৰ দৰে প্ৰবল আৰু দ্ৰুত অশ্বৰ দৰে গতি কৰি দেৱতাসকললৈ আহুতি বহন কৰে আৰু মানুহলৈ সমৃদ্ধি উভতাই আনে।
Sukta 8
Sukta 4.8
এই সূক্তত অগ্নিক দিৱ্য দূত আৰু সৰ্বপ্ৰথম যাজক (হোতৃ) হিচাপে মহিমা কৰা হৈছে—যি দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ হৱি বহন কৰে আৰু স্বৰ্গলৈ যোৱা পথ মুকলি কৰে। তেওঁৰ সৰ্বজ্ঞতা, অমৰত্ব আৰু বাধা ভেদি আগবাঢ়িব পৰা দ্ৰুত শক্তিৰ প্ৰশংসা কৰি, প্ৰেৰিত বাক্যক আহ্বান জনোৱা হৈছে যাতে যজ্ঞৰ বাবে তেওঁক প্ৰজ্বলিত আৰু অলংকৃত কৰা হয়।
Sukta 9
Sukta 4.9
এই সূক্তত অগ্নিক মহান আৰু কৃপালু উপস্থিতি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে—যি দেৱ-অন্বেষী সমাজৰ ওচৰলৈ আহি পবিত্ৰ কুশাসনত আসন গ্ৰহণ কৰি যজ্ঞত যথাৰ্থ সংযোগ স্থাপন কৰে। অগ্নিক যজ্ঞবিধিৰ কাৰ্যকৰী প্ৰবক্তা হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—মানৱ আহুতি সত্যকৈ দেৱতাসকলৰ ওচৰলৈ পঠাই দিয়ে—আৰু উপাসকক সকলো দিশৰ পৰা অক্ষুণ্ণ, অজেয় ৰক্ষাবেষ্টনীত ঘেৰি ক্ষতিৰ পৰা ৰক্ষা কৰা ৰক্ষক হিচাপেও বন্দিত।
Sukta 10
Sukta 4.10
এই সূক্তত অগ্নিক ধৰ্মসম্মত সংকল্প (ক্ৰতু)ৰ দ্ৰুত, হৃদয়-স্পৰ্শী শক্তি হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে, যিয়ে প্ৰেৰিত প্ৰচেষ্টা আৰু দিৱ্য প্ৰেৰণা দ্বাৰা উপাসকক সমৃদ্ধ কৰে। অগ্নিক সদা-উপস্থিত দ্ৰষ্টা হিচাপে—দিনে-ৰাতিয়ে দীপ্তিমান—সৌন্দৰ্য, সামঞ্জস্য আৰু বৃদ্ধি আনে, আৰু মানুহ আৰু দেৱগণৰ সমষ্টিৰ মাজত মিত্ৰসুলভ, ভ্ৰাতৃসদৃশ বন্ধন স্থাপন কৰে। এই সূক্তৰ উদ্দেশ্য হৈছে অগ্নিৰ দীপ্তিময় পথপ্ৰদৰ্শন আৰু ৰক্ষাকাৰী সঙ্গ আহ্বান কৰা, যাতে যজমানৰ গৃহ আৰু অন্তৰৰ “নাভি-কেন্দ্ৰ” পোষণ আৰু শক্তিৰ এক স্থিৰ উৎস হৈ থাকে।
Sukta 11
Sukta 4.11
অগ্নিক উদ্দেশ্য কৰি এই ছয়-মন্ত্ৰৰ সূক্তত তেওঁৰ দীপ্তিমান উপস্থিতিৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে—দিনত সূৰ্য্যসদৃশ, আৰু ৰাতিতো অক্ষুণ্ণ। তেওঁক দৃশ্য শক্তি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে, যিয়ে পোষণ কৰে আৰু ৰক্ষা কৰে। অগ্নিক বিজয়ী বল, সমৃদ্ধি আৰু ত্বৰিত শক্তিৰ উৎস বুলি কৃতিত্ব দিয়া হৈছে; শেষত পাপ, অনিষ্ট আৰু বিকৃত উদ্দেশ্য দূৰ কৰি কল্যাণ (স্বস্তি) নিশ্চিত কৰিবলৈ এক সুৰক্ষা-প্ৰাৰ্থনা আছে।
Sukta 12
Sukta 4.12
অগ্নি জাতবেদসলৈ নিবেদিত এই ছয়-মন্ত্ৰৰ সূক্তত অগ্নি-তত্ত্বক সচেতন জ্ঞাতা ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যি সঠিক ক্ৰমে প্ৰজ্বলিত হৈ নিয়মিত আহুতি লাভ কৰিলে যজমানক শক্তি প্ৰদান কৰে। প্ৰশংসাৰ পৰা ই স্বীকাৰোক্তি আৰু মুক্তিৰ অনুৰোধলৈ ঘূৰে: কবিয়ে অগ্নিক ‘অজাগ্ৰত’ বোধৰ ফলত হোৱা অপৰাধ ক্ষমা কৰিবলৈ, ভ্ৰান্তিৰ বন্ধন ঢিলা কৰিবলৈ, আৰু উপাসকক সংকোচ অতিক্ৰম কৰাই অধিক পূৰ্ণ জীৱন আৰু বিজয়ৰ দিশে লৈ যাবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 13
Sukta 4.13
এই সৰু সূক্তটোৱে প্ৰভাতত অগ্নি প্ৰজ্বলনক আলোকৰ বিশ্বজনীন উদ্ভৱ-উদয়ৰ সৈতে সংযোগ কৰে। উষা পথ মুকলি কৰে, সূৰ্য উদয় হয়, আৰু সুসজ্জিত গৃহ্য যজ্ঞলৈ অশ্বিনদ্বয়ক আমন্ত্ৰণ জনোৱা হয়। ই উজ্জ্বল প্ৰভাত-চিত্রৰ পৰা আৰম্ভ কৰি স্বৰ্গৰ অদৃশ্য আধাৰ বিষয়ে ধ্যানময় বিস্ময়লৈ আগবাঢ়ে—ঋত হৈছে সেই গোপন বিধান, যাৰ দ্বাৰা জগতসমূহ খহি নপৰে। উদ্দেশ্য দুটা—আচাৰগত (প্ৰাতঃকালীন আহুতি আৰম্ভ কৰা) আৰু দাৰ্শনিক (বিশ্বক ধাৰণ কৰা শৃঙ্খলাৰ প্ৰতি অন্তর্দৃষ্টি জাগ্ৰত কৰা)।
Sukta 14
Sukta 4.14
এই সৰু সূক্তত অগ্নিৰ প্ৰজ্বলিত দীপ্তিক উষা (প্ৰভাত)ৰ প্ৰথম উন্মোচনৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে, য’ত পুৱাক আলোক, ঋত (শৃঙ্খলা/ব্যৱস্থা), আৰু জাগ্ৰত গতিৰ সমন্বিত প্ৰকাশ হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। তাৰ পিছত ই নাসত্য অশ্বিনদ্বয়ক প্ৰভাতবেলাত যজ্ঞলৈ দ্ৰুত আহিবলৈ আৰু মধু-মিঠা সোমৰস আস্বাদন কৰিবলৈ সোজাকৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। উদ্দেশ্য হৈছে সময়মতে দেৱসান্নিধ্য লাভ কৰা, সুৰক্ষিত পথচলা (সুৱিতা), আৰু উপাসকসকলৰ বাবে উদ্দীপক শক্তি প্ৰাপ্ত কৰা।
Sukta 15
Sukta 4.15
এই সূক্তত অগ্নিক প্ৰেৰিত পুৰোহিত ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যিজনে আহুতিৰ চাৰিওফালে “ঘূৰি” সিহঁতক পবিত্ৰ আৰু পৰিপূৰ্ণ কৰি যজ্ঞক সিদ্ধ কৰে, আৰু দাতাক ৰত্ন-ধনেৰে পুৰস্কৃত কৰে। ইয়াত অগ্নিৰ দৈনিক প্ৰজ্বলন আৰু পৰিষ্কাৰ/পলিশ কৰাৰ কথা উল্লিখিত—দ্ৰুত দৌৰা ৰথঘোঁৰা যেন আৰু দ্যুলোকৰ ৰক্তিম শিশু যেন—যাৰ দ্বাৰা দেখা যায় কেনেকৈ অগ্নি বৃদ্ধি পাই দীপ্তিমান, সুগঠিত শক্তি হৈ আহুতি দেবতাসকলৰ ওচৰলৈ বহন কৰে আৰু যজ্ঞ-অনুষ্ঠানক ধাৰণ কৰে।
Sukta 16
Sukta 4.16
এই সূক্তটো এক প্ৰবল সোম-আহ্বান; ইয়াত ইন্দ্ৰক (মঘৱান, হৰিবান) তেওঁৰ তাম্ৰবৰ্ণ অশ্বসমূহসহ শীঘ্ৰ আহি ভালদৰে পিষা সোমৰ পান গ্ৰহণ কৰিবলৈ আহ্বান কৰা হৈছে, যাতে তেওঁ ৰক্ষাদায়ক সঙ্গীত্বত নিকটলৈ আহে। ই ইন্দ্ৰৰ বীৰ্য্যময় গতি—তেওঁৰ ৰথ, সহায়সকল, আৰু দূৰলৈ বিস্তৃত বিজয়—ক প্ৰশংসা কৰে; আৰু গায়কৰ প্ৰেৰণা আৰু সমৃদ্ধিক উফন্দি উঠা নদীৰ দৰে “ফুলাই” দিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে। সূক্তটো শেষত “নতুন ব্ৰহ্মণ” (নৱ স্তোত্ৰ) অৰ্ঘ্য দান আৰু ইন্দ্ৰৰ ৰথ আৰু মিত্ৰতাৰ বাবে সদায় যোগ্য হৈ থাকিবলৈ কৰা প্ৰাৰ্থনাৰে সমাপ্ত হয়।
Sukta 17
Sukta 4.17
বামদেৱৰ এই ত্ৰিষ্টুভ্ স্তোত্ৰত ইন্দ্ৰক সৰ্বোচ্চ বলধাৰী ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; যাৰ ৰাজত্ব আকাশ আৰু পৃথিৱীয়ে স্বীকাৰ কৰে। ইয়াত তেওঁৰ আদৰ্শ বিজয়—বৃত্ৰবধ, যাৰ ফলত আবদ্ধ হৈ থকা নদীবোৰ মুক্ত হ’ল—স্মৰণ কৰা হৈছে। তেওঁক প্ৰাচীন দাতা বুলি উদ্যাপন কৰা হৈছে, যিয়ে গোধন, সোণ আৰু অশ্বশক্তি জয় কৰি মিত্ৰ-সহায়কসকলক ধন বিতৰণ কৰে। কবিয়ে শেষত এটা নতুন ব্ৰহ্মন্ (প্ৰেৰিত গঠন) উত্থাপন কৰি ইন্দ্ৰক অনুৰোধ কৰে—বন্যা নদীৰ দৰে গায়কৰ প্ৰেৰণা ফুলাই তুলিবলৈ আৰু উপাসকসকলক বিজয়ী কৰ্মত আসীন কৰিবলৈ।
Sukta 18
Sukta 4.18
RV 4.18 এটা এক নাটকীয়, সৃষ্টিতত্ত্ব-নায়কোচিত সূক্ত, য’ত ইন্দ্ৰৰ ৰহস্যময় জন্ম আৰু বাধা-ভাঙোতা ৰূপে তেওঁৰ তৎক্ষণাৎ নিয়তি কেন্দ্ৰবিন্দু। টানটান সংলাপ-সদৃশ বৰ্ণনা (মা/শিশু, জলসমূহ, আৰু সমাজৰ ঘোষণা)ৰ জৰিয়তে ই ইন্দ্ৰক দোষাৰোপৰ পৰা ৰক্ষা কৰে, তেওঁৰ বৃত্ৰ-বধ আৰু নদীসমূহ মুক্ত কৰাৰ কথা স্মৰণ কৰায়, আৰু শেষত শ্যেন পাখিয়ে মধু (মিঠা সাৰ) আনি দিয়া ঘটনাৰে সংকট আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ তীক্ষ্ণ মানৱীয় সুৰত সমাপ্ত হয়।
Sukta 19
Sukta 4.19
ইন্দ্ৰলৈ নিবেদিত এই সূক্তত তেওঁক বৃত্ৰ-বধৰ বাবে দেৱসকলৰ একমাত্ৰ নিৰ্বাচিত বীৰ-চেম্পিয়ন হিচাপে মহিমান্বিত কৰা হৈছে—যিজনে দ্যাৱা-পৃথিৱীক বিস্তাৰ কৰে আৰু জগতত মুক্ত গতি পুনৰ স্থাপন কৰে। ইয়াত তেওঁৰ বিশ্বব্যাপী কৰ্মসমূহ স্মৰণ কৰা হৈছে—উথলি উঠা জলধাৰাক স্তব্ধ কৰা, নদীসমূহক পাৰ হ’ব পৰা কৰি তোলা, আৰু দ্ৰুত, বিস্তৃত পথ মুকলি কৰা—আৰু লগতে পুনৰ নতুন স্তোত্ৰ-প্ৰশংসাৰ আহ্বান জনোৱা হৈছে, যিয়ে কবিৰ প্ৰেৰিত উদ্দীপনাক বৃদ্ধি কৰে। সূক্তৰ অন্তত ইন্দ্ৰলৈ এক নতুন ‘ব্ৰহ্মন’ (পবিত্ৰ গঠন/বচন) অৰ্পণ কৰা হয়, যাতে গায়কসকলে তেওঁৰ বিজয়ী অগ্ৰযাত্ৰাত অংশীদাৰ হ’ব পাৰে।
Sukta 20
Sukta 4.20
বামদেৱৰ এই ত্ৰিষ্টুভ স্তোত্ৰই ইন্দ্ৰক “দূৰ আৰু ওচৰ”ৰ পৰা আহিবলৈ আহ্বান কৰে—যি নিশ্চিত ৰক্ষক, যুদ্ধৰ তীব্ৰ চাপত জয়ী হয় আৰু বৈৰী শক্তিক আঁতৰাই দিয়ে। ইয়াত ইন্দ্ৰৰ প্ৰাচীন, পৰ্বত-সদৃশ শক্তি আৰু তেওঁৰ দৃঢ় বজ্ৰৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে; তাৰ পাছত গায়কৰ ইষ্ (প্ৰেৰণা/সমৃদ্ধি) নদীবোৰে যেনেকৈ ফুলে তেনেকৈ বৃদ্ধি কৰিবলৈ, আৰু নৱ-গঠিত ব্ৰহ্মন্ (প্ৰেৰিত বাণী/সূত্ৰ) গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 21
Sukta 4.21
এই সূক্তটো ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰে—তেওঁ যেন ওচৰলৈ আহে, সাধমাদ (সমূহীয় যজ্ঞ-আনন্দ)ত উপাসকসকলৰ সৈতে বহে, আৰু তেওঁলোকৰ শক্তি, সার্বভৌমত্ব আৰু বিজয়ী আধিপত্য বৃদ্ধি কৰে। ইয়াত বাহ্য যজ্ঞ-চিত্র—সোম পেষণ, পথসমূহ, আৰু হোতৃ-অগ্নিশিখা—ক অন্তৰ্মুখী ‘ধিষা’ (প্ৰেৰিত বুদ্ধি/প্ৰজ্ঞা)ৰ মনস্তত্ত্বৰ সৈতে বুনি দিয়া হৈছে; এই ধিষাই ‘গো’ (আলো/গাই) আৱিষ্কাৰ কৰে আৰু ফুলি উঠা নদীৰ দৰে ইন্দ্ৰৰ দ্ৰুত প্ৰেৰণা গ্ৰহণ কৰে।
Sukta 22
Sukta 4.22
বামদেৱৰ এই সূক্তত ইন্দ্ৰক মহাশক্তিমান কাৰ্যসাধক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যি প্ৰাৰ্থনা, সোম আৰু স্তৱ গ্ৰহণ কৰি উপাসকৰ উদ্দেশ্যসমূহ শক্তিশালীভাৱে সম্পূৰ্ণ কৰে। ইয়াত ইন্দ্ৰৰ উথলি উঠা পুৰুষত্ব আৰু বিশ্ব-ব্যৱস্থা স্থাপনকাৰী বল স্মৰণ কৰা হৈছে—বৃষৰ থনৰ পৰা গাখীৰ ওলোৱাৰ দৰে প্ৰাচুৰ্য মুকলি কৰা আৰু নদীবোৰক আগলৈ ঠেলি প্ৰবাহিত কৰা। লগতে কবিয়ে প্ৰাৰ্থনা কৰে যে ইন্দ্ৰৰ অনুগ্ৰহত তেওঁৰ প্ৰেৰণা আৰু কাৰ্যক্ষমতা নদীৰ দৰে বৃদ্ধি পাওক।
Sukta 23
Sukta 4.23
এই ত্ৰিষ্টুভ্ স্তোত্ৰত ইন্দ্ৰৰ সদা-নৱীকৃত মহিমাৰ ৰহস্য অনুসন্ধান কৰা হৈছে—সোম পান কৰি তেওঁ কেনেকৈ বৃদ্ধি পায়, কাৰ বাবে তেওঁ যজ্ঞ গ্ৰহণ কৰে, আৰু গায়কসকলৰ মাজত কোন কোন ৰূপ/পদ্ধতিত তেওঁ প্ৰকাশ পায়। প্ৰশ্ন, স্তৱন আৰু ফুলে উঠা শক্তি তথা দীপ্তিময় মুক্তিৰ চিত্ৰকল্পনাৰ মাজেৰে আগবাঢ়ি, শেষত গঢ়ি তোলা “নতুন ব্ৰহ্মণ” (নৱ স্তোত্ৰ)ত উপনীত হয়—কবিৰ বাবে প্ৰেৰণা আৰু বিজয় বৃদ্ধি কৰিবলৈ ইন্দ্ৰক অনুৰোধ কৰি।
Sukta 24
Sukta 4.24
এই সূক্তত “শক্তিৰ পুত্ৰ” ইন্দ্ৰক নিৰ্দোষ স্তুতিৰে উপাসকসকলৰ ফালে মুখ ঘূৰাবলৈ আহ্বান কৰা হৈছে, আৰু গায়কক ধন, গোধন, লগতে দমনকাৰী বন্ধনৰ অপসাৰণ দান কৰি পুৰস্কৃত কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। ইন্দ্ৰৰ দানক সঠিক যজ্ঞক্ৰিয়া (সোম পেষণ, আহাৰ প্ৰস্তুতি) আৰু প্ৰেৰিত বাক্যৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে; শেষত “নতুন ব্ৰহ্ম” (সতেজ পবিত্ৰ উচ্চাৰণ)ৰ জৰিয়তে সমৃদ্ধি নদীৰ দৰে ফুলক, আৰু ইন্দ্ৰৰ ৰথবলে সৈতে স্থিৰ সঙ্গ লাভ হওক—এই কামনা প্ৰকাশ পায়।
Sukta 25
Sukta 4.25
এই সূক্তত যোগ্য উপাসকক জ্বলি উঠা অগ্নি আৰু পিষা সোমৰ জৰিয়তে ইন্দ্ৰৰ মিত্ৰতা বাছি ল’বলৈ আহ্বান জনোৱা হৈছে, আৰু সোধা হৈছে—কোনে সেই ‘সহায়’ বিচাৰিব যি পাৰলৈ লৈ যায়। ই ইন্দ্ৰ-সংলগ্ন ব্যক্তিক অজেয় আৰু বিস্তৃত শান্তিত আশ্ৰয়প্ৰাপ্ত বুলি প্ৰশংসা কৰে, আৰু শেষত ঘোষণা কৰে যে সকলো ধৰণৰ লোক—ওচৰ আৰু দূৰ, স্থিত আৰু যাত্ৰাৰত, যুদ্ধ কৰা আৰু প্ৰচেষ্টা কৰা—শক্তি আৰু বিজয়ৰ বাবে ইন্দ্ৰক আহ্বান কৰে।
Sukta 26
Sukta 4.26
RV 4.26 এটা এক বিস্ময়কৰ আত্ম-প্ৰকাশমূলক সূক্ত; ইয়াত ঋষিয়ে “অহং” (মই) স্বৰে কথা কৈ, আদৰ্শ শক্তি আৰু কিংবদন্তিমূলক চৰিত্ৰসমূহৰ সৈতে নিজকে একাত্ম কৰে—যেন ইন্দ্ৰৰ নিজৰ চেতনা তেওঁৰ জৰিয়তে কথা কৈছে। তাৰ পাছত সূক্তটো শ্যেন (বাজ/শিকারী পক্ষী)ৰ পৌৰাণিক উৰণলৈ ঘূৰে, যিয়ে মনুৰ বাবে সোমা আনে—ই দিৱ্য উল্লাস-ৰসৰ বিজয়ী অধিগ্ৰহণ আৰু বৈৰী শক্তিসমূহক আঁতৰাই পেলোৱাৰ প্ৰতীক। এই সূক্তৰ উদ্দেশ্য একে সময়তে ইন্দ্ৰ/সোম-শক্তিৰ স্তুতি (স্তুতি) আৰু ঋষিৰ প্ৰেৰিত পৰিচয়ৰ ঘোষণা, যি সেই দিৱ্য বিজয়ত অংশ লয়।
Sukta 27
Sukta 4.27
এই সংক্ষিপ্ত কিন্তু তীব্ৰ সূক্তত বামদেৱৰ আত্ম-সন্দৰ্ভীয় কণ্ঠ শোনা যায়—ইয়াত মায়াময় আত্মজীৱনী সোম–শ্যেন কাহিনীৰ সৈতে মিলি যায়। ঋষিয়ে কয় যে গৰ্ভতেই তেওঁ দেৱতাসকলৰ জন্ম-ৰহস্য জানিছিল আৰু লোহাৰ দুৰ্গ ভাঙি শ্যেন/বাজৰ দৰে মুক্ত হৈ উৰি গ’ল। তাৰ পিছত কাহিনী ঘূৰি যায় কৃশানু নামৰ প্ৰহৰীক অতিক্ৰম কৰি সোম চুৰি কৰি/আনি লোৱাৰ বিপদসংকুল অভিযানলৈ; শেষত সোম যজ্ঞত উপলব্ধ হৈ ইন্দ্ৰৰ উল্লাসদায়ক পানীয় হয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য সোম-অর্জনক পবিত্ৰ কৰা আৰু প্ৰেৰিত জ্ঞানক মুক্তিদায়ক, স্বৰ্গ-স্পৰ্শী শক্তি বুলি ঘোষণা কৰা।
Sukta 28
Sukta 4.28
এই সংক্ষিপ্ত সূক্তত সোমৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ মৈত্ৰীত ইন্দ্ৰক প্ৰশংসা কৰা হৈছে। ইয়াত সেই পৰিচিত বিজয় স্মৰণ কৰা হয়—য’ত বৃত্ৰ-অৱৰোধক বধ কৰি সপ্ত নদী (জীৱনদায়ী জলধাৰা) মনু আৰু মানৱজাতিৰ বাবে মুক্ত কৰা হয়। সূক্তটোৱে সোমৰ উদ্দীপক শক্তিক ইন্দ্ৰৰ নিৰ্ণায়ক বলৰ সৈতে সংযোগ কৰে: দুয়ো একেলগে সিল-মৰা বস্তু ভাঙি মুকলি কৰে, বৈৰী প্ৰতিবন্ধকতা আঁতৰায়, আৰু “গোৰ ক্ষেত্ৰ” (উজ্জ্বল জ্ঞান আৰু প্ৰাচুৰ্য) বিস্তাৰ কৰে। উদ্দেশ্য হৈছে যজ্ঞত সেই একেলগীয়া শক্তিক আহ্বান কৰা, যাতে বাধাগ্ৰস্ত বাহ্য আৰু অন্তৰ্মুখী নলীবোৰ/পথবোৰ মুকলি হয় আৰু সঠিক পথ গমনযোগ্য হয়।
Sukta 29
Sukta 4.29
এই সৰু ইন্দ্ৰ-স্তোত্ৰত দেৱতাক তৎক্ষণাৎ আহ্বান জনোৱা হৈছে—দূৰৰ পৰা হলেও আহি বহু সোম-চাপনিৰ ঠাইলৈ উপস্থিত হওক; হৰিত-বৰ্ণ ঘোঁৰাবোৰৰ উল্লাস আৰু গায়কসকলৰ প্ৰেৰিত প্ৰশংসাত আনন্দিত হওক। কবিয়ে প্ৰাৰ্থনা কৰে যাতে ইন্দ্ৰে এই আহ্বান “শুনে”, তাৰ পাছত উপচি-পৰা শক্তিৰে উঠি কাম্য সিদ্ধি দান কৰে—বিজয়-শক্তি (ৱাজ), নিৰাপদ পাৰঘাট/উত্তৰণ (সু-তীৰ্থ), আৰু নিৰ্ভয়তা। শেষত সামূহিক কামনা: ইন্দ্ৰৰ সুৰক্ষাত গায়কসকল সত্য দ্ৰষ্টা হওক আৰু তেওঁৰ উদাৰ দানৰ জৰিয়তে স্বৰ্গৰ বিস্তৃত ঐশ্বৰ্য ভাগ-বতৰা পাওক।
Sukta 30
Sukta 4.30
এই সূক্তত ইন্দ্ৰক অদ্বিতীয় বৃত্ৰহন ৰূপে বলিষ্ঠ প্ৰশংসা কৰা হৈছে—সকলৰ ওপৰত মহান, যুদ্ধত অপ্রতিরোধ্য, আৰু শুষ্ণ আদি শত্রুৰ দুৰ্গ/গঢ় ভাঙি পেলোৱাত নিৰ্ণায়ক। উপাসকৰ ৰক্ষা, বল আৰু সমৃদ্ধি নিশ্চিত কৰিবলৈ ইন্দ্ৰৰ বিজয়ী কৰ্মসমূহ স্মৰণ কৰা হৈছে; শেষত আশীৰ্বাদধর্মী সুৰত আদিত্যসকলক সহায়ক ভাগ্যদাতা ৰূপে আহ্বান কৰি, পুনঃপুন ‘ইষ্ট’ (কাম্য) দান প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 31
Sukta 4.31
এই সূক্তটো সদায় বৃদ্ধি পোৱা সখা (সখা, সদাৱৃধঃ) ৰূপে ইন্দ্ৰক সন্ধানী আহ্বান। উপাসকসকলক তেওঁ কোন দীপ্ত সহায় আৰু আটাইতকৈ কাৰ্যকৰী শচী (শক্তি/কৌশল) দ্বাৰা বাছি লৈ সহায় কৰিব—সেই কথা সুধা হৈছে। সোম-চাপনি কৰা আৰু নিয়মশীল সাধকলৈ ইন্দ্ৰৰ দ্ৰুত দানশীলতাক প্ৰশংসা কৰি, শেষত প্ৰাচুৰ্য, ৰক্ষা আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী যশৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়—মাজতে সূৰ্যক দৃশ্য শক্তি হিচাপে সংক্ষিপ্তভাৱে ধৰা হয়, যিয়ে ওপৰৰ পৰা যশ আৰু পোহৰ “ঢালি” দিয়ে।
Sukta 32
Sukta 4.32
এই সূক্তটো ইন্দ্ৰ বৃত্ৰহনক তৎক্ষণাৎ আৰু অতি অন্তৰংগভাৱে আহ্বান কৰে—যজমানৰ “ভাগ”লৈ আহিবলৈ, হৱি গ্ৰহণ কৰিবলৈ, আৰু মহাশক্তিশালী সহায়ত ৰক্ষা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। ই এইটোও দৃঢ় কৰে যে ইন্দ্ৰ সকলো সত্তাৰ মাজত ভাগ-বতৰা হোৱা এক সাৰ্বজনীন শক্তি হ’লেও, কবিয়ে এই যজ্ঞত তেওঁক ব্যক্তিগতভাৱে মাতিছে—বিজয়, বল, আৰু ঋজু-গতি (সঠিক পথত অগ্ৰসৰতা) লাভৰ বাবে।
Sukta 33
Sukta 4.33
এই সূক্তত ঋভুসকল—ঋভু, বিভ্বা আৰু বাজ—ক দেৱীয় শিল্পী ৰূপে আহ্বান কৰা হৈছে; দ্ৰুত প্ৰেৰণাত উদ্দীপিত হৈ তেওঁলোকে ৰূপসমূহ নিখুঁত কৰে আৰু দেৱতা আৰু মানুহৰ বাবে প্ৰাচুৰ্য বহুগুণে বৃদ্ধি কৰে। তেওঁলোকৰ সত্যভাষিতা, স্বধা (নিজস্ব/জন্মগত বিধি) অনুসৰণ, আৰু ত্বষ্টৃয়েও স্বীকৃত কৰা আশ্চৰ্য কৰ্মসমূহৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে। অন্তত, তৃতীয় সোম-প্ৰেষণত যজমানৰ বাবে ‘বসূনি’ (সত্য ধন-সম্পদ) স্থাপন কৰিবলৈ তেওঁলোকক প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 34
Sukta 4.34
এই সূক্তত ঋভুসকল—ঋভু, বিভ্বন আৰু বাজ—ক যজ্ঞলৈ আহ্বান কৰা হৈছে; ইন্দ্ৰৰ সৈতে আহি সোমৰ “মধু” আস্বাদন কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰা হয়, যাতে তেওঁলোকৰ খ্যাত কাৰুশিল্প আৰু পুনৰ্নৱীকৰণ-শক্তি এই আচাৰত প্ৰৱেশ কৰে। সূক্তই আহ্বানৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ অচ্যুত সঁহাৰিক প্ৰশংসা কৰে আৰু ইন্দ্ৰ তথা সহায়ক শক্তিসকলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ একত্ৰিত উল্লাসৰ জৰিয়তে “ৰত্ন-ধেয়” (ধন/বৰদান স্থাপন) লাভৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 35
Sukta 4.35
এই সূক্তত নিখুঁত কৌশলত প্ৰসিদ্ধ দিৱ্য শিল্পী-দৰ্শী ঋভুসকলক সোম-পেষণলৈ আহিবলৈ আৰু ইন্দ্ৰৰ সৈতে যজ্ঞ-অৰ্পণৰ ধনত ভাগ ল’বলৈ আহ্বান কৰা হৈছে। তেওঁলোকৰ আশ্চৰ্য কৰ্ম—পিতৃ-মাতৃক পুনৰ যৌৱন দিয়া, দেৱসকলৰ পানপাত্ৰ গঢ়া, আৰু ইন্দ্ৰৰ দ্ৰুত হৰিত-তাম্ৰবৰ্ণ অশ্বসকল সৃষ্টি কৰা—স্মৰণ কৰি, তৃতীয় পেষণ আৰু তাৰ উন্মাদময় বলত তেওঁলোকৰ অধিকাৰ ন্যায্য বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে।
Sukta 36
Sukta 4.36
এই সূক্তত দিৱ্য কাৰিগৰ-ভাই ঋভুসকলক প্ৰশংসা কৰা হৈছে। স্বয়ংচালিত তিনিচকীয়া ৰথ আদি তেওঁলোকৰ আশ্চৰ্য কৰ্মক সেই শক্তিৰ নিদৰ্শন হিচাপে গোৱা হৈছে, যি দ্যাৱা-পৃথিৱীক বিস্তাৰ কৰে আৰু ধাৰণ কৰে। তেওঁলোকৰ পৰিপূৰ্ণ দক্ষতা (তক্ষণা)ৰ সৈতে সমৃদ্ধি, যশ আৰু বিজয়ী পূৰ্ণতাৰ জন্মক সংযোগ কৰা হৈছে; আৰু শেষত অন্তৰংগ অনুৰোধ—“ইয়াতেই এতিয়াই” আমাৰ বাবে সন্তান, ধন আৰু বীৰ-খ্যাতি গঢ়ি দিয়া, যি উচ্চতৰ চেতনাক জাগ্ৰত কৰে।
Sukta 37
Sukta 4.37
এই সূক্তত ঋভুসকলক—বিশেষকৈ বাজ আৰু ঋভুক্ষণক—দিব্য শিল্পী হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে, যিসকলে যজ্ঞক নৱীকৰণ কৰি নিখুঁত কৰে। তেওঁলোক “দেৱমুখী পথ” ধৰি আহি মানৱ কুলসমূহৰ মাজত যজ্ঞ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। তেওঁলোকক ৰয়ি (প্ৰাচুৰ্য, ধন, আধ্যাত্মিক সমৃদ্ধি) আৰু বিজয়ী বাজ (জয়দায়ক শক্তি) আনিবলৈ অনুৰোধ কৰা হয়; এই সহায় ইন্দ্ৰৰ পৰাক্ৰম আৰু অশ্বিনদ্বয়ৰ দ্ৰুত সহায়ৰ সৈতে সংযুক্ত। সামগ্ৰিক উদ্দেশ্য হৈছে আচাৰৰ নৱীকৰণ—শুভ দিনসমূহত যজ্ঞ যাতে সুশৃঙ্খল, আনন্দদায়ক আৰু ফলপ্ৰসূভাৱে চলি থাকে।
Sukta 38
Sukta 4.38
এই সূক্তত ৰথসমূহৰ অগ্ৰভাগত দ্ৰুত আৰু বিজয়ী শক্তি (দধিক্ৰা/দধিক্ৰাবন)ক উদ্যাপন কৰা হৈছে—যি প্ৰবাহমান ৰশ্মিৰ দৰে ধূলি উৰুৱাই আগবাঢ়ে আৰু জয় তথা আনন্দ আনে। এই দীপ্তিমান শক্তিক জনসমূহৰ বাবে বল আৰু বিস্তাৰৰ দাতা বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে, আৰু কবিৰ বাক্যক “মধু” (প্ৰেৰণা, মাধুৰ্য, সফলতা)ৰে পূৰ্ণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছে। চিত্ৰকল্পত যোদ্ধাসুলভ বেগ, সৌৰ দীপ্তি, আৰু যজ্ঞীয় মঙ্গল—এই সকলো এক উপকাৰী উপস্থিতিত একেলগে মিলি যায়।
Sukta 39
Sukta 4.39
এই ছয়-মন্ত্ৰীয়া সূক্তত দধিক্ৰাৱন—দ্ৰুত, বিজয়ী অশ্ব-শক্তি—ক প্ৰশংসা কৰা হৈছে; তেওঁৰ বেগ আৰু বিজয়ী গতি গায়কক বিপদ আৰু কঠিন পাৰাপাৰ/দুৰ্গম পথৰ পৰা পাৰ কৰাই নিয়ক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। উষাস (প্ৰভাতসমূহ) ক জাগৰণকাৰী হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে, যিয়ে উপাসকক সঠিক গতি-দিশত জাগ্ৰত কৰি তোলে। তাৰ পিছত সূক্তখন ৰক্ষা আৰু মঙ্গলৰ প্ৰাৰ্থনালৈ বিস্তাৰিত হয় আৰু স্বস্তি (সমগ্ৰ কল্যাণ) নিশ্চিত কৰিবলৈ মৰুৎ, মিত্ৰ–বৰুণ, অগ্নি, ইন্দ্ৰ আদি সহায়ক দেৱতাসকলক সংক্ষিপ্তভাৱে স্মৰণ কৰে। শেষ ভাবটো ৰূপান্তৰকাৰী: দধিক্ৰাৱনক চেতনাৰ “অগ্ৰভাগ” সুগন্ধি/উজ্জ্বল কৰি তুলিবলৈ আৰু জীৱন-শক্তিসমূহক সীমাবদ্ধ পাৰাপাৰসমূহ অতিক্ৰম কৰাই আগলৈ লৈ যাবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছে।
Sukta 40
Sukta 4.40
এই সংক্ষিপ্ত সূক্তত দধিক্ৰাৱনক ঘোষণা কৰা হৈছে—দ্ৰুত, বিজয়ী শক্তি, যাক প্ৰায়ে দিৱ্য অশ্ব বা সূৰ্য-পক্ষীসদৃশ বল হিচাপে কল্পনা কৰা হয়—আৰু গায়কক উষাসকলৰ মাজেৰে আৰু সহায়ক দেৱতাসকল (আপঃ, অগ্নি, সূৰ্য, বৃহস্পতী, অঙ্গিৰস)ৰ সৈতে আগবঢ়াই নিয়াৰ আহ্বান জনায়। ইয়াত তেওঁৰ বেগ, বতাহ-সদৃশ গতি-উদ্যম আৰু ৰক্ষাকাৰী ক্ষমতাৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে; শেষত “হংস” বহু লোকত আসীন বুলি গভীৰ প্ৰতীকী পংক্তিৰে উপসংহাৰ কৰি, দেৱতাক ঋত (ব্ৰহ্মাণ্ডীয় সত্য/শৃঙ্খলা)ৰ সৈতে একাত্ম বুলি চিনাক্ত কৰে।
Sukta 41
Sukta 4.41
এই সূক্তত যুগল শক্তি ইন্দ্ৰ আৰু বৰুণক কবিৰ শ্ৰদ্ধাভৰা অৰ্পণ গ্ৰহণ কৰিবলৈ আহ্বান কৰা হৈছে আৰু ঋত (বিশ্ব-নিয়ম)ৰ পথনির্দেশত বিজয়ী শক্তি স্থাপন কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে। দুয়োয়ে অন্তৰ আৰু বাহিৰৰ অনিষ্ট—দুৰ্ভাৱনা, শিকারী বৈৰিতা, আৰু প্ৰতাৰক ভয়—চূর্ণ কৰক, আৰু অশ্ব-শক্তি, ৰথ-শক্তি আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী বৃদ্ধি ৰূপে প্ৰকাশ পোৱা স্থিৰ সমৃদ্ধি দান কৰক।
Sukta 42
Sukta 4.42
RV 4.42 এটা এক প্ৰভাৱশালী আত্ম-ঘোষণামূলক সূক্ত; ইয়াত কাব্য-স্বৰ বৰুণৰ ৰাজত্বৰ অধিকাৰ লৈ কথা কয়—ঋত (বিশ্ব-নিয়ম) ৰক্ষা কৰি, সার্বভৌমত্ব আৰু সৰ্বব্যাপী অভিভাৱকত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সূক্তখনে ইন্দ্ৰকো শক্তিৰ ক্ষেত্ৰত আনে; বৰুণৰ নৈতিক-ৰাজকীয় শাসনক ইন্দ্ৰৰ বিজয়ী বলৰ (যিয়ে নদীবোৰ মুক্ত কৰে) সৈতে তুলনা কৰি পৰিপূৰক ৰূপে দেখুৱায়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হ’ল দেৱীয় বৈধতা দৃঢ় কৰা আৰু উপাসকসকলৰ বাবে স্থায়ী সমৃদ্ধি (ৰায়ী), সুৰক্ষা, আৰু অক্লান্ত প্ৰাচুৰ্য নিশ্চিত কৰা।
Sukta 43
Sukta 4.43
বামদেৱৰ এই সূক্তত অশ্বিনৌ—দিব্য যমজ চিকিৎসক আৰু দ্ৰুত উদ্ধাৰক—ক আহ্বান কৰা হৈছে, যেন তেওঁলোকে কবিৰ “দিব্য বাক্য” শুনি গ্ৰহণ কৰে আৰু আহ্বান কৰিলে আটাইতকৈ ওচৰৰ পথেদি আহে। তেওঁলোকৰ আগমনৰ বিস্ময় আৰু অতুল দীপ্তিৰ কথা স্মৰণ কৰি, গায়ক আৰু তেওঁৰ লোকসকলৰ বাবে বিস্তৃত ৰক্ষা, মধুৰ সহায় আৰু জীৱনদায়ক অনুগ্ৰহ পুনঃপুনঃ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 44
Sukta 4.44
বামদেৱৰ এই সৰু অশ্বিন-স্তোত্ৰত যমজ অশ্বাৰোহী দুজনক আহ্বান কৰা হৈছে—তেওঁলোকে শীঘ্ৰে আহক, বহুদূৰলৈ দৌৰোৱা সোণালী ৰথত—‘ৰশ্মিসকলৰ মিলনস্থান’—আৰু যজ্ঞত যোগ দিয়ক। কবিয়ে তেওঁলোকক মধুময় সোম পান কৰিবলৈ, উপাসকক ধন-সম্পদ আৰু জীৱনীশক্তি দান কৰিবলৈ, আৰু য’তেই তেওঁলোক একেলগে পোৱা যায় তাত গায়কক দয়ালু অনুগ্ৰহেৰে ৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 45
Sukta 4.45
এই সূক্তত অশ্বিনদ্বয়ক দীপ্তিমান, দ্ৰুত আগমনকাৰী দিৱ্য যমজ ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে; স্বৰ্গগামী তেওঁলোকৰ ৰথ প্ৰভাত-কিৰণৰ দৰে উঠি বেলেগ নকৰাকৈ সোম-পেষণস্থলীত উপস্থিত হয়। যুগল অশ্ব, সোণালী পাখি থকা হাঁহ, আৰু মৌমাখিৰ দৰে সজীৱ উপমাৰে তেওঁলোকক যজ্ঞলৈ আহ্বান কৰা হৈছে, আৰু তেওঁলোকৰ জীৱনদায়ী, আৰোগ্যদায়ী আৰু আনন্দদায়ী উপস্থিতি উদ্যাপন কৰা হৈছে। কবিৰ লক্ষ্য হৈছে যজমান আৰু যজ্ঞৰ বাবে তেওঁলোকৰ তৎক্ষণাৎ আগমন আৰু কল্যাণকাৰী সহায় নিশ্চিত কৰা।
Sukta 46
Sukta 4.46
এই সৰু গায়ত্ৰী সূক্তটো এটা সোম-আহ্বান; ইয়াত বায়ুক—প্ৰায়ে ইন্দ্ৰৰ সৈতে—চেপা সোমলৈ দ্ৰুত আহি প্ৰথমে পান কৰিবলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছে। ই তেওঁলোকৰ দীপ্তিমান ৰথৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু তেওঁলোকৰ আগমনে যজ্ঞক গতি দিয়া, বিমোচন আৰু সোমৰ আনন্দৰ নিৰ্বিঘ্ন ভোগ আনক বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 47
Sukta 4.47
এই সৰু সূক্তটো দ্ৰুত, দীপ্তিমান বায়ুক সোনাপানৰ বাবে তৎক্ষণাৎ সোম-আহ্বান—নিয়ুত অশ্বযুগল জুৰি আহি সোমৰ প্ৰথম ভাগ গ্ৰহণ কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা। তাৰ পাছত ই ইন্দ্ৰ-বায়ুক একে ৰথত আহিবলৈ যৌথ আহ্বানলৈ বিস্তাৰিত হয়—ৰক্ষা আৰু বল আনক, আৰু উপাসকসকলক বহুল আকাংক্ষিত যুগলবদ্ধ শক্তিসমূহ দৃঢ়ভাৱে দান কৰক।
Sukta 48
Sukta 4.48
এই সৰু সূক্তত দ্ৰুতগামী বায়ু-দেৱতা বায়ুক সোম-পেষণৰ যজ্ঞলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছে; তেওঁক বাৰে বাৰে আহ্বান কৰা হয় যাতে তেওঁ নিজৰ দীপ্তিমান ৰথত আহি সদ্য-পেষিত সোমৰস পান কৰে। ইয়াত যথাযথ যজ্ঞ-ব্যৱস্থা (হোত্ৰা)ৰ সৈতে দিৱ্য প্ৰাণশক্তিৰ আগমন সংযোগ কৰা হৈছে, আৰু বায়ুক যজমানৰ বাবে প্ৰাচুৰ্য, বল আৰু বিস্তৃত ধন-সম্পদ আনিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 49
Sukta 4.49
এই সৰু সূক্তত যমজ শক্তি ইন্দ্ৰ আৰু বৃহস্পতিলৈ আহ্বান জনোৱা হৈছে যাতে তেওঁলোকে অৰ্পিত আহুতি আৰু সোম গ্ৰহণ কৰে, আৰু যজমানৰ উক্থ (গম্ভীৰ স্তৱ) আৰু মদ (আনন্দ/উৎসাহ) দ্বাৰা সন্তুষ্ট হয়। দিৱ্য যুগলক দাতাৰ গৃহত নিজকে স্থাপন কৰিবলৈ আৰু ঘোঁৰা, প্ৰাচুৰ্য আৰু “শতগুণ” বৃদ্ধি ৰূপে প্ৰকাশিত ধনী, বিস্তৃত ৰয়ি—সমৃদ্ধি আৰু বিজয়ী বৃদ্ধি—প্ৰদান কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 50
Sukta 4.50
ঋগ্বেদ ৪.৫০ হৈছে বृहস্পতিক উদ্দেশ্য কৰা ত্ৰিষ্টুভ্ ছন্দৰ এটা সূক্ত। পবিত্ৰ বাক্ আৰু যাজকীয় শক্তিৰ অধিপতি হিচাপে তেওঁক সমাজৰ “ভিত্তি/আধাৰ”ৰ ৰক্ষক আৰু শত্রুভাৱাপন্ন আক্রমণ আৰু বাধা-বিঘ্ন অতিক্ৰম কৰা শক্তি হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে। সূক্তটোৱে তেওঁৰ বিজয়ী পৰাক্ৰমৰ প্ৰশংসা কৰে, ঋত (সঠিক নিয়ম/শৃঙ্খলা)ৰ জননী-গৰ্ভক সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে, আৰু শেষত ইন্দ্ৰসহ বृहস্পতিক একেলগে আহ্বান কৰি বৃদ্ধি, সঠিক-বুদ্ধিসম্পন্ন পথপ্ৰদৰ্শন, আৰু বিপদ-আপদ/বাধা-বিঘ্ন চূর্ণ কৰিবলৈ অনুৰোধ জনায়।
Sukta 51
Sukta 4.51
এই সূক্তত উষা (প্ৰভাত)ক অন্ধকাৰৰ পৰা শৃঙ্খলিত বিবেচনাৰে উদিত হোৱা প্ৰচুৰ পোহৰ হিচাপে স্তৱ কৰা হৈছে; তেওঁ মানৱ জীৱন আৰু পবিত্ৰ কৰ্মৰ বাবে এটা “পথ” মুকলি কৰে। আশ্চৰ্য এই যে উষাসকল একে ধৰণৰ আৰু অজৰ হ’লেও প্ৰতিদিনে নতুন প্ৰকাশৰ দৰে আহে; আৰু শেষত যজ্ঞৰ চিহ্নৰ জৰিয়তে দ্যৌ আৰু পৃথিৱীয়ে দিয়া যশ আৰু স্থিৰতাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা হৈছে।
Sukta 52
Sukta 4.52
এই সূক্তত উষা (প্ৰভাত)ক দ্যৌৰ দীপ্তিমতী কন্যা বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে—তেওঁ উপাসকৰ সন্মুখত প্ৰকাশ পাই, নিজৰ ভগ্নী ৰাত্ৰিক আৱৰি তাক আঁতৰাই দিয়ে। কবিয়ে উষাক অনুৰোধ কৰে যে তেওঁ নিজৰ ৰশ্মিৰে লোকসমূহ বিস্তাৰ কৰক, মঙ্গলময় কৰ্ম জাগ্ৰত কৰক, আৰু ঘৃণা তথা বিভেদ সৃষ্টিকাৰী শক্তিসমূহ দূৰ কৰক—যাতে যজমান সত্য স্তুতিয়ে গ্ৰহণীয় হয়।
Sukta 53
Sukta 4.53
এই সূক্তত সবিতৃক জাগ্ৰতকাৰী হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে; তেওঁৰ আগবঢ়া পোহৰে উপাসকক ৰক্ষা, ঋত (সঠিক বিধান/সত্য-শৃঙ্খলা) আৰু অন্তৰ্দৃষ্টিৰ স্বচ্ছতালৈ উন্নীত কৰে। সূক্তই বিশ্ব-নিয়মসমূহৰ অখণ্ড শাসন আৰু সকলো জীৱক ধাৰণ কৰা তেওঁৰ প্ৰসাৰিত বাহুক প্ৰশংসা কৰে, আৰু দিন-ৰাতি আৰু ঋতুচক্ৰৰ মাজেৰে বাসস্থান, পোষণ, সন্তান আৰু ধন-সম্পদ বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 54
Sukta 4.54
এই সৰু সূক্তত সবিতৃক দিৱ্য প্ৰেৰক ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যিয়ে উপাসনাক জাগ্ৰত কৰে, ধন-সম্পদ বণ্টন কৰে, আৰু উপাসকৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তম ‘দ্ৰৱিণ’ (দ্ৰব্য, শক্তি, সমৃদ্ধি) স্থাপন কৰে। ইয়াত সবিতৃৰ সত্য প্ৰেৰণাৰ অপৰিমেয় ব্যাপ্তি জোৰ দি কোৱা হৈছে—পৃথিৱীৰ বিস্তাৰৰ পৰা আকাশৰ উচ্চতা পৰ্যন্ত। শেষত, সবিতৃৰ দিনত তিনিবাৰকৈ শুভভাগ্য জগাই তোলা প্ৰেৰণাৰ জৰিয়তে ৰক্ষা আৰু শান্তিৰ বাবে অধিক বিস্তৃত দেৱসমূহকো আহ্বান কৰা হৈছে।
Sukta 55
Sukta 4.55
এই সূক্তটো বসু-শক্তিসকলক, দ্যাৱা–পৃথিৱী (আকাশ আৰু পৃথিৱী)ক, অদিতিক আৰু আদিত্যসকলক—বিশেষকৈ বৰুণ আৰু মিত্ৰক—উপাসকৰ ৰক্ষাৰ বাবে আৰু যজ্ঞৰ ভিতৰত “ৱৰিবস্” (মুক্ত ঠাই, বাধাহীন কল্যাণ) বিস্তাৰ কৰিবলৈ এক সামূহিক আহ্বান। ই দমনকাৰী মানৱীয় শক্তিৰ বিৰুদ্ধে সত্য সুৰক্ষা ক’ৰ পৰা পোৱা যায়—এই তৎকাল প্ৰশ্নৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, বিশ্ব-শক্তিসকল নিজৰ লক্ষ্যলৈ প্ৰবাহিত হোৱা এক মহাজাগতিক দৃষ্টিলৈ আগবাঢ়ে; আৰু শেষত কল্যাণকাৰী দেৱীয় শক্তিসকলক সংক্ষিপ্তভাৱে আহ্বান কৰি প্ৰাচুৰ্য আনিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Sukta 56
Sukta 4.56
এই সূক্তত দ্যাৱাপৃথিৱী (আকাশ আৰু পৃথিৱী)ক আদিম, বিশাল পিতৃ-মাতৃ ৰূপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে—যিসকলে আকাশ-অৱকাশ বিস্তাৰ কৰে, ঋত (বিশ্ব-নিয়ম) ধৰি ৰাখে, আৰু যজ্ঞক দীপ্তিময় কৰে। বামদেৱে অনুৰোধ কৰে যে শুদ্ধ স্তোত্ৰৰ দ্বাৰা তেওঁলোক উজ্জ্বল হওক, বিস্তৃত ৰক্ষা দান কৰক, আৰু যজ্ঞৰ চাৰিওফালে আসন গ্ৰহণ কৰক—যাতে উপাসক সঠিক পথত স্থিৰ হৈ থাকিব পাৰে।
Sukta 57
Sukta 4.57
এই সূক্তখন ক্ষেত্ৰস্য পতি—ক্ষেত্ৰৰ অধিপতিক উদ্দেশ্য কৰি এক কৃষি আৰু বিশ্বজনীন উৰ্বৰতাৰ প্ৰাৰ্থনা। ইয়াত খেতি-বাতিত বিজয়, গৰু-ঘোঁৰাৰ সমৃদ্ধি, আৰু পোষণৰ স্থিৰ বৃদ্ধি কামনা কৰা হৈছে। পাছত ই শুণা-সীৰা (শুভ সমৃদ্ধি আৰু হালচাষৰ শক্তি)ক আহ্বান কৰি বিস্তাৰিত হয় আৰু পৰ্জন্যৰ বৰষুণক মাতি আনে—পৃথিৱীক মধুৰ, ফলপ্ৰসূ, মানুহৰ পৰিশ্ৰম আৰু অন্তৰ্নিহিত বিকাশক সহায়কাৰী কৰি তুলিবলৈ।
Sukta 58
Sukta 4.58
RV 4.58 ঘৃত (স্পষ্ট ঘিঁউ)ক দীপ্তিমান সোম-সাৰ ৰূপে ধৰা এক গূঢ়-মায়াময় সূক্ত: ই বিশ্ব-সমুদ্ৰৰ পৰা উঠি অহা মধুময় ঢৌ, যি সূক্ষ্ম নিপেষণ আৰু অন্তৰ শোধনৰ দ্বাৰা “অমৰত্ব”লৈ পৰিণত হয়। ই যজ্ঞীয় আহুতিক গোপন অধিবিদ্যাৰ সৈতে সংযোগ কৰে—ঘৃত দেৱতাসকলৰ জিভা আৰু অমৃতৰ নাভি—যাতে বাহ্য অৰ্ঘ্য-অৰ্পণ অন্তৰৰ স্পষ্ট চেতনাৰ প্ৰবাহক প্ৰতিফলিত কৰে।
Frequently Asked Questions
Mandalas 2–7 are “Family Books” because their hymns are largely preserved under particular seer lineages. Mandala 4 is chiefly attributed to Vāmadeva of the Gautama family, giving it a relatively unified style and theological voice.
Mandala 4 centers on Indra’s heroic power and Agni’s priestly mediation, framed by soma ritual performance. It also stands out for lyrical nature description and reflective language about dhī (inspired insight) and ṛta (cosmic order), including hymns that feel personally visionary.
The Ṛbhus are divine craftsmen associated with renewal, perfected form, and the multiplication of prosperity. In Mandala 4 they exemplify how welcoming skilled, divine agency into the soma sacrifice is believed to restore and enhance life, wealth, and ritual success.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.