Sukta 2
Sukta 3.2
Viśvāmitra Gāthina (traditional attribution for RV 3.2)
Triṣṭubh
RV 3.2 অগ্নিক উদ্দেশ্য কৰি ৰচিত এটা ত্ৰিষ্টুভ্ ছন্দৰ সূক্ত; ইয়াত তেওঁক দেৱীয় দীপ্তিমান পুৰোহিত-শক্তি হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হৈছে, যাক দেৱতাসকলে নিজেই ক্রতু (ইচ্ছা/সংকল্প) আৰু দক্ষ (কৌশল)ৰ জৰিয়তে ‘জন্ম দিয়ে’। ঋষিয়ে অগ্নিক বাজ (বিজয়ী সমৃদ্ধি) লাভৰ বাবে সৰ্বাধিক বাছনি-যোগ্য উপায় হিচাপে বিচাৰে; তেওঁক ভৃগু-দত্ত, সিংহ-সদৃশ বৈশ্বানৰ, আৰু যজমানলৈ ধন-ৰত্ন উদাৰভাৱে বিতৰণ কৰা দাতা হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে।
In this hymn
Addressed to
Mantras
Mantra 1
वैश्वानराय धिषणामृतावृधे घृतं न पूतमग्नये जनामसि । द्विता होतारं मनुषश्च वाघतो धिया रथं न कुलिशः समृण्वति ॥
ঋতত বৃদ্ধি কৰা বৈশ্বানৰ অগ্নিৰ বাবে, সত্যত প্ৰেৰিত ধিষণা বৃদ্ধি কৰা জনৰ বাবে, আমি পৱিত্ৰ ঘৃতৰ দৰে শোধিত হৱ্য উৎপন্ন কৰোঁ। মানৱ উপাসকে হোতাক পুনৰ স্থাপন কৰে; যেন ধিয়াৰে ৰথ গঢ়ে—কুলিশধাৰী কামাৰৰ দৰে।
Mantra 2
स रोचयज्जनुषा रोदसी उभे स मात्रोरभवत्पुत्र ईड्यः । हव्यवाळग्निरजरश्चनोहितो दूळभो विशामतिथिर्विभावसुः ॥
সেইজনাই জন্মতেই উভয় ৰোদসী—দুই জগত—উজ্জ্বল কৰিলে; দুই মাতৃৰ পৰা তেওঁ ইড্য পুত্ৰ হ’ল। হৱ্যবাহ অগ্নি—অজৰ, আমাৰ আনন্দত স্থাপিত—দুৰ্লভ হলেও জনসমূহৰ অতিথি; বহুলোকসম্পন্ন দীপ্তিমান।
Mantra 3
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥
ক্ৰতু আৰু দক্ষৰ বলিষ্ঠ কুশলতাৰে, বিধৰ্মণিৰ সু-নিয়মিত ঋত-ব্যৱস্থাত, দেৱসকলে চিত্তি—উজ্জ্বল অন্তৰদৰ্শনেৰে অগ্নিক জন্ম দিয়ে। যি ভানু আৰু জ্যোতিষে দীপ্তিমান, মহামতি, বিস্তাৰৰ দ্ৰুত অশ্বৰ দৰে—সেই অগ্নিক মই উপব্ৰুৱে আহ্বান কৰোঁ, ‘বাজ’ (বিজয়-শক্তি/পুষ্টি) লাভৰ কামনাৰে।
Mantra 4
आ मन्द्रस्य सनिष्यन्तो वरेण्यं वृणीमहे अह्रयं वाजमृग्मियम् । रातिं भृगूणामुशिजं कविक्रतुमग्निं राजन्तं दिव्येन शोचिषा ॥
আনন্দৰ লাভ বিচাৰি আমি সৰ্বাধিক বৰণীয়ক বাছি লওঁ—অগ্নি, অচ্যুত-অভ্ৰান্ত, বাণীৰে স্তুত বল-সমৃদ্ধি; ভৃগুসকলৰ দান, উশিজ—উৎসুক শিখা, কবি-ক্রতু, দিব্য শোচিষে দীপ্তিমান।
Mantra 5
अग्निं सुम्नाय दधिरे पुरो जना वाजश्रवसमिह वृक्तबर्हिषः । यतस्रुचः सुरुचं विश्वदेव्यं रुद्रं यज्ञानां साधदिष्टिमपसाम् ॥
দিব্য সুম্নৰ নিমিত্তে জনসকলে অগ্নিক আগত স্থাপন কৰিলে—ইয়াত, যিসকলৰ বৰ্হিস্ বিছোৱা। সংযত স্ৰুচধাৰীসকলে সু-ৰুচি, বিশ্বদেৱ্য, ৰুদ্র-শক্তিক স্থাপন কৰে—যজ্ঞসমূহৰ ইষ্টি আমাৰ কৰ্মেৰে সিদ্ধ কৰোঁতা।
Mantra 6
पावकशोचे तव हि क्षयं परि होतर्यज्ञेषु वृक्तबर्हिषो नरः । अग्ने दुव इच्छमानास आप्यमुपासते द्रविणं धेहि तेभ्यः ॥
হে পাৱক-শোচে অগ্নি, হে হোতাৰ! সুশৃঙ্খল বৰ্হিস্-আসন সাজি লোৱা নৰসকলে যজ্ঞসমূহত তোমাৰ ক্ষয়—গৃহৰ চাৰিওফালে সমবেত হয়। সেৱা আৰু অন্তৰতম আপ্য—পূৰ্ণতা কামনা কৰি, উপাসনাৰে তোমাৰ ওচৰত বহে; তেওঁলোকলৈ তুমি দ্ৰৱিণ—আত্মধন স্থাপন কৰা।
Mantra 7
आ रोदसी अपृणदा स्वर्महज्जातं यदेनमपसो अधारयन् । सो अध्वराय परि णीयते कविरत्यो न वाजसातये चनोहितः ॥
তেওঁ দ্যৌ-প্ৰিথিৱী পূৰ্ণ কৰিলে, আৰু মহৎ স্বৰ—বিশাল দীপ্ত লোকো পূৰ্ণ কৰিলে, যেতিয়া কৰ্মৰ শক্তিসমূহে জন্মত তেওঁক ধাৰণ কৰিছিল। তেতিয়া কবি—ঋষি, অধ্বৰ যজ্ঞৰ বাবে পৰি নীয়তে হয়; যেন বাজ-সাতয়ৰ বাবে দ্ৰুত অশ্ব, তেনেকৈ—আমাৰ মঙ্গলৰ বাবে আমাৰ ভিতৰত স্থাপিত, চনোহিত।
Mantra 8
नमस्यत हव्यदातिं स्वध्वरं दुवस्यत दम्यं जातवेदसम् । रथीॠतस्य बृहतो विचर्षणिरग्निर्देवानामभवत्पुरोहितः ॥
হব্যদাতৃক নমস্য কৰা; স্বধ্বৰ—সোজা বিধিৰ অধিপতি, অদম্য জাতৱেদসক দুভস্য—সেৱা কৰা। ঋতস্য বৃহতঃ ৰথী, বিস্তৃত-দৰ্শী অগ্নি, দেৱসকলৰ পুৰোহিত—অগ্ৰে স্থাপিত নেতা হৈ উঠিল।
Mantra 9
तिस्रो यह्वस्य समिधः परिज्मनोऽग्नेरपुनन्नुशिजो अमृत्यवः । तासामेकामदधुर्मर्त्ये भुजमु लोकमु द्वे उप जामिमीयतुः ॥
যহ্ব (মহাবেগী) অগ্নিৰ ত্ৰয়ী সমিধা উশিজ (উৎসাহী) অমৃতসকল পৰিশোধন কৰিলে। সেইসমূহৰ ভিতৰত এটা তেওঁলোকে মৰ্ত্যৰ ভোগৰ বাবে স্থাপন কৰিলে; দুটা ওপৰলৈ, নিজৰ স্বজন-লোকলৈ উঠি গ’ল।
Mantra 10
विशां कविं विश्पतिं मानुषीरिषः सं सीमकृण्वन्त्स्वधितिं न तेजसे । स उद्वतो निवतो याति वेविषत्स गर्भमेषु भुवनेषु दीधरत् ॥
মানৱীয় ইষা (উদ্যম-শক্তি)সমূহে জনসমূহৰ কবি, বিশ্পতি অগ্নিক একাগ্ৰ কৰিলে—উজ্জ্বলতাৰ বাবে যেন শাণিত কুঠাৰধাৰ। সি উচ্চ আৰু নিম্নৰ পৰা গতি কৰে, শক্তিৰ কম্পনে কঁপে; এই ভুবনসমূহত দেৱ-গৰ্ভক ধৰি ৰাখে।
Mantra 11
स जिन्वते जठरेषु प्रजज्ञिवान्वृषा चित्रेषु नानदन्न सिंहः । वैश्वानरः पृथुपाजा अमर्त्यो वसु रत्ना दयमानो वि दाशुषे ॥
সি উদৰসমূহত পুনঃপুন জন্ম লয়; বৃষৰ দৰে চিত্ৰ-উজ্জ্বল ৰূপসমূহৰ মাজত গর্জে—সিংহৰ দৰে। বৈশ্বানৰ, বিস্তৃত-শক্তিসম্পন্ন, অমৰ—ধন আৰু ৰত্ন বিতৰণ কৰি দাতা-জনক প্ৰতি উদাৰভাৱে দান কৰে।
Mantra 12
वैश्वानरः प्रत्नथा नाकमारुहद्दिवस्पृष्ठं भन्दमानः सुमन्मभिः । स पूर्ववज्जनयञ्जन्तवे धनं समानमज्मं पर्येति जागृविः ॥
বৈশ্বানৰ, প্ৰাচীন বিধিৰ দৰে, দীপ্ত শিখৰত উঠিল—সুমন (শুভ-চিন্তা) লৈ হাস্যমুখে। সি জাগ্ৰত, পূৰ্বৰ দৰে, জন্তু (প্ৰাণী)-ৰ বাবে ধন উৎপন্ন কৰে আৰু একে পথতে পৰিভ্ৰমণ কৰে।
Mantra 13
ऋतावानं यज्ञियं विप्रमुक्थ्यमा यं दधे मातरिश्वा दिवि क्षयम् । तं चित्रयामं हरिकेशमीमहे सुदीतिमग्निं सुविताय नव्यसे ॥
ঋতবান, যজ্ঞযোগ্য, বিপ্ৰ, উক্থ্য—যাক মাতৰিশ্বা দিৱিত ক্ষয় (বাসস্থান) ৰূপে স্থাপন কৰিলে—সেই অগ্নিক আমি বিচাৰোঁ আৰু আহ্বান কৰোঁ: বিচিত্ৰ-যাম (বহুপথগামী), হৰিকেś (সোনালী-কেশ), সুদীতি (সু-দীপ্ত), নব্য সুৱিতায় (নতুন আৰু বিস্তৃত কল্যাণ-গতি)ৰ বাবে।
Mantra 14
शुचिं न यामन्निषिरं स्वर्दृशं केतुं दिवो रोचनस्थामुषर्बुधम् । अग्निं मूर्धानं दिवो अप्रतिष्कुतं तमीमहे नमसा वाजिनं बृहत् ॥
গতি-পথৰ দৰে শুচি, শক্তিত তীক্ষ্ণ-ধাৰ, স্বৰ-দৰ্শী; দিৱৰ ৰোচন-স্থানে স্থিত, উষৰ-বুধ (উষাৰ সৈতে জাগ্ৰত) সেই কেতু (দীপ্ত-চিহ্ন) অগ্নিক আমি নমস্কাৰে বিচাৰোঁ। দিৱৰ মূৰ্ধা, অপ্ৰতিষ্কুত (অপ্ৰতিহত) সেই মহান্ ৱাজিন (বীৰ-শক্তিমন্ত) অগ্নিক আমি প্ৰণামেৰে আৰাধনা কৰোঁ।
Mantra 15
मन्द्रं होतारं शुचिमद्वयाविनं दमूनसमुक्थ्यं विश्वचर्षणिम् । रथं न चित्रं वपुषाय दर्शतं मनुर्हितं सदमिद्राय ईमहे ॥
আমি আহ্বান কৰোঁ সেই আনন্দময় অগ্নিক—শুচি হোতা, অদ্বয়গামী, গৃহৰ অধিপতি, স্তোত্ৰযোগ্য, জনসমূহৰ মাজত বিশ্বকাৰ্যকৰ—চিত্ৰ ৰথৰ দৰে দীপ্ত আৰু আশ্চৰ্য, আত্মাৰ ৰূপৰ বাবে দৰ্শনীয়; মনুষ্যই যাক চিৰকাল আসনত স্থাপন কৰিছে—তাক ইন্দ্ৰৰ নিমিত্তে সদায় আমি আৰাধনা কৰোঁ।
Inside Sukta 2
How it unfolds
- Where it opens
Agni is invoked as the chosen, most worthy flame—delightful and unerring—whose radiance is divine and whose presence makes the rite effective.
- Development
The hymn unfolds Agni’s origin and mode of manifestation: the gods generate him through kratu and dakṣa, and he appears in many luminous forms as the seer-will guiding right workings.
- Climax
Agni as Vaiśvānara is depicted as repeatedly born, roaring like a bull and lion, wide in power and immortal—then explicitly as the generous distributor of riches and treasures to the sacrificer.
- Where it settles
The praise resolves into a practical boon: may this radiant priest secure vāja and prosperity, rewarding the giver and stabilizing the sacrificial order.
The deity: Agni
- Cosmic functionMediator between gods and humans: he carries offerings, awakens the sacrifice, kindles divine powers, and establishes right order in the ritual and in the world through light and heat.
- Inner significanceThe awakened flame of aspiration and discernment—an inner priest that converts intention (kratu) and capacity (dakṣa) into luminous understanding (citti), enabling victory (vāja) and right action.
The seer
- Viśvāmitra GāthinaGāthin (Kauśika lineage is commonly associated with Viśvāmitra in later tradition) · A royal-turned-seer celebrated for transforming kṣatriya power into brahmanical tapas and mantra, and for shaping major Rigvedic theology of Agni, Indra, and the divine order (ṛta).
Famous verses
क्रत्वा दक्षस्य तरुषो विधर्मणि देवासो अग्निं जनयन्त चित्तिभिः । रुरुचानं भानुना ज्योतिषा महामत्यं न वाजं सनिष्यन्नुप ब्रुवे ॥vṛṇīmahe … vareṇyam
vi dāśuṣe
Attributes of the deity
- Hotṛ and divine messenger (dūta)
- Ever-reborn, ever-young (nava/nūtana)
- Kavi-kratu: seer-intelligence with effective will
- Vaiśvānara: universal fire present in many forms
- Radiant (śociṣmat), illuminating (jyotiṣmat)
- Bestower of wealth and treasures to the giver (dāśuṣ)
Also by this seer
- Large portions of Maṇḍala 3 (traditional attribution: RV 3.1–3.53)
- Gayatrī mantra (RV 3.62.10) in later tradition
- Prominent Indra hymns and praise of the Bharata-related ritual milieu within Maṇḍala 3
The rite, step by step
- Prepare the altar/hearth and purify the space (sprinkling, sweeping, setting kindling).
- Kindle Agni (ādhāna/pradīpana) while reciting Agni praises to ‘choose’ (vṛṇīmahe) him as the worthy priest.
- Offer oblations in measured order, asking Agni to convey them and awaken the gods’ presence.
- Conclude with requests for vāja, protection, and wealth for the sacrificer and household/community.
Offerings
- Ghṛta (clarified butter)
- Samidh (kindling sticks)
- Havis (cooked offering)
- Soma-related offerings when in soma context
Frequently Asked Questions
It is a hymn to Agni describing him as the radiant priest and messenger who makes the sacrifice work and brings victory-like strength (vāja) and prosperity to the worshipper.
It highlights that sacred fire is not just physical flame: it is a divine power established through right order, conscious will (kratu), and effective skill (dakṣa), awakened through luminous insight (citti).
Vaiśvānara is Agni as the ‘universal’ fire—present in many forms, repeatedly kindled, mighty and protective, and especially generous in giving wealth and treasures to the one who offers.
Ask anything about Sukta 2 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
