
Sukta 5.85
Atri (Ātreya) (Mandala 5 attribution; hymn-level confirmation recommended)
Varuṇa
Triṣṭubh (probable)
हे सूक्त ऋत (विश्व व नैतिक व्यवस्था) टिकवून धरणारा सार्वभौम अधिपती म्हणून वरुणाची स्तुती करते. तो आकाश–पृथ्वीचे मापन करणारा आणि सूर्याच्या मार्गांची स्थापना करणारा म्हणून वर्णिला आहे. वरुणाच्या विशाल “माया” (व्यवस्था घडविणारी प्रभावी शक्ती) याविषयीच्या विस्मयापासून हे सूक्त पुढे जाऊन पश्चात्तापपूर्ण प्रार्थनेत परिवर्तित होते—दिसलेल्या व न दिसलेल्या सर्व दोषांचे बंध सैल झाल्यासारखे सुटावेत, आणि उपासक पुन्हा दैवी कृपेत परत यावा.
Mantra 1
प्र सम्राजे बृहदर्चा गभीरं ब्रह्म प्रियं वरुणाय श्रुताय । वि यो जघान शमितेव चर्मोपस्तिरे पृथिवीं सूर्याय ॥
श्रुत सम्राट् वरुणासाठी विशाल व गहन ब्रह्म-स्तुतीचा उच्चार करा—त्या प्रिय वरुणासाठी. ज्याने सूर्याकरिता पृथ्वीला, जसा चर्मकार कातडी ताणतो तशी, पसरवून अंथरली—प्रकाशाच्या गतीसाठी ऋताचे सुव्यवस्थित क्षेत्र स्थापन केले.
Mantra 2
वनेषु व्यन्तरिक्षं ततान वाजमर्वत्सु पय उस्रियासु । हृत्सु क्रतुं वरुणो अप्स्वग्निं दिवि सूर्यमदधात्सोममद्रौ ॥
वनांत त्याने अंतरिक्ष ताणले; अश्वांत वाज, उष्रिया (दीप्त गायी)ंत दूध स्थापन केले. वरुणाने हृदयांत क्रतु (संकल्प-शक्ती) ठेवली; अप्सु अग्नी, दिवि सूर्य, आणि अद्रि (शिला)मध्ये सोम—प्रत्येक शक्तीला तिच्या योग्य आसनी अधिष्ठित केले.
Mantra 3
नीचीनबारं वरुणः कवन्धं प्र ससर्ज रोदसी अन्तरिक्षम् । तेन विश्वस्य भुवनस्य राजा यवं न वृष्टिर्व्युनत्ति भूम ॥
वरुणाने द्यावा‑पृथिवी यांच्या मध्ये खाली ओढलेले आवरण (कवंध) अंतरिक्षात सोडून दिले. त्या कृतीने सर्व भुवनांचा राजा, जसा पाऊस यवाच्या शेताला सैल करून उघडतो, तसा भूमीला विभागून पसरवतो व सुपीक करतो.
Mantra 4
उनत्ति भूमिं पृथिवीमुत द्यां यदा दुग्धं वरुणो वष्ट्यादित् । समभ्रेण वसत पर्वतासस्तविषीयन्तः श्रथयन्त वीराः ॥
वरुण जेव्हा दुहलेला रस (दुग्ध) बरसवू इच्छितो, तेव्हा तो ही विस्तीर्ण पृथिवी आणि द्युलोकही ओलावून उघडतो. तेव्हा पर्वत मेघांनी आच्छादित होतात; बलवान वीर शक्तीने तावून‑सुलाखून बांधलेले सैल करतात.
Mantra 5
इमामू ष्वासुरस्य श्रुतस्य महीं मायां वरुणस्य प्र वोचम् । मानेनेव तस्थिवाँ अन्तरिक्षे वि यो ममे पृथिवीं सूर्येण ॥
आता मी असुर, दूर‑श्रुत वरुणाची ही महती माया सांगतो. तो अंतरिक्षात जणू मापदंड घेऊन उभा आहे; आणि सूर्याच्या द्वारा त्याने पृथिवी मोजून मर्यादेत बसवली—ऋताच्या प्रकाशाने जगाचा क्रम प्रस्थापित करतो.
Mantra 6
इमामू नु कवितमस्य मायां महीं देवस्य नकिरा दधर्ष । एकं यदुद्ना न पृणन्त्येनीरासिञ्चन्तीरवनयः समुद्रम् ॥
आता मी परम-द्रष्टा त्या देवाची ही महान माया—त्याची महाशक्ती—वर्णन करतो; तिला कोणीही जिंकू शकलेले नाही. नद्या अखंड पाणी ओतत राहतात, तरी त्या एकाच महासागराला भरून काढू शकत नाहीत; तसेच हे विराट् (अनंत) तत्त्व सर्व प्रवाहांना आपल्या मध्ये सामावून घेते, पण स्वतः कधीही क्षीण होत नाही.
Mantra 7
अर्यम्यं वरुण मित्र्यं वा सखायं वा सदमिद्भ्रातरं वा । वेशं वा नित्यं वरुणारणं वा यत्सीमागश्चकृमा शिश्रथस्तत् ॥
हे वरुणा! आर्यमन्च्या विरुद्ध, किंवा मित्राच्या विरुद्ध, किंवा एखाद्या सख्याच्या विरुद्ध, किंवा सदैव सोबत असणाऱ्या भावाच्या विरुद्ध; किंवा आपल्या घरातील जनाच्या विरुद्ध, किंवा नित्यसंग असणाऱ्या वरुण-रक्षकाच्या विरुद्ध—आम्ही जे काही अपराध केले असतील, त्या बंधनाची गाठ तू सैल कर.
Mantra 8
कितवासो यद्रिरिपुर्न दीवि यद्वा घा सत्यमुत यन्न विद्म । सर्वा ता वि ष्य शिथिरेव देवाधा ते स्याम वरुण प्रियासः ॥
उन्मत्त खेळात (जुगारात) आम्ही जे काही केले, किंवा वैरभावाने, किंवा उघड प्रकाशात; जाणून केलेले आणि न जाणता केलेले—हे देवा! ते सर्व सैल करून विखुरून टाक, जणू शिथिल बंधन. मग, हे वरुणा, आम्ही तुझे प्रिय होऊ.
It praises Varuṇa as the power that keeps the universe and society in right order (ṛta), and it asks him to forgive mistakes and loosen the “bonds” of wrongdoing so life can return to truth.
The Sun’s regular path is used as a symbol of precise order. By saying Varuṇa “measures” with the Sun, the hymn presents him as the one who sets correct proportions in the cosmos and in human conduct.
It means releasing the consequences of error—guilt, inner constraint, and the binding force of wrongdoing—so the worshipper can be restored to harmony with ṛta and become dear to Varuṇa again.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.