Sukta 47
Sukta 5.47
Atri (Ātreya tradition) (book 5)
Ambiguous/poetic: a feminine power (often read as Uṣas or a maternal cosmic principle) and the Pitṛs; hymn moves into ancestral/cosmic imagery
Triṣṭubh (probable; confirm in critical edition)
हे लघु आत्रेय सूक्त एका गूढ स्त्री-विश्वशक्तीचे आवाहन करते—जिला अनेकदा उषस् (उषःकाल/प्रभात) यांच्या प्रतिमांतून किंवा महान मातृ-तत्त्व म्हणून वाचले जाते—ती “जागवते” आणि पितरांना (पूर्वजांना) यज्ञातील त्यांच्या आसनावर बोलावते. पुढे सूक्त संख्यांचे आणि “प्रकाशाच्या गायी” अशा संक्षिप्त विश्व-कोड्यांकडे वळते, ज्यांत जगाची सुव्यवस्थित गर्भधारणा/उत्पत्ती वर्णिली आहे. शेवटी मित्र–वरुण, अग्नी आणि विशाल द्यौस् यांच्या अधीन कळ्याण, दृढ पायाभरणी, आणि सुरक्षित प्रवास यांसाठी प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.
Mantras
Mantra 1
प्रयुञ्जती दिव एति ब्रुवाणा मही माता दुहितुर्बोधयन्ती । आविवासन्ती युवतिर्मनीषा पितृभ्य आ सदने जोहुवाना ॥
ती स्वतःला योजून, दिव्य प्रकाश-लोकातून पुढे जाते, वाणी उच्चारीत; महती माता आपल्या कन्येला जागविते. प्रेरित मनीषेची युवती, नमस्कार करीत, पितृगणांना त्यांच्या सदनात बोलाविते—आपल्यात यज्ञाचा ‘ऋत’ क्रम स्थिर व्हावा म्हणून पूर्वज-शक्तींचे आवाहन करते.
Mantra 2
अजिरासस्तदप ईयमाना आतस्थिवांसो अमृतस्य नाभिम् । अनन्तास उरवो विश्वतः सीं परि द्यावापृथिवी यन्ति पन्थाः ॥
ते अति वेगाने त्या ध्येयाकडे जातात; अमृताच्या नाभि-स्थानी त्यांनी आपले स्थान घेतले आहे. अनंत व विशाल असे पंथ सर्वत्र चालतात—द्यावा-पृथिवीला परितः वेढून; हेच व्यापक ‘ऋत’ व्यवस्थेत गमनाचे मार्ग आहेत.
Mantra 3
उक्षा समुद्रो अरुषः सुपर्णः पूर्वस्य योनिं पितुरा विवेश । मध्ये दिवो निहितः पृश्निरश्मा वि चक्रमे रजसस्पात्यन्तौ ॥
वृषभ—समुद्रस्वरूप, अरुण, सुपर्ण—पूर्व पितराच्या प्राचीन योनीत प्रवेश करतो. दिवाच्या मध्यभागी ‘पृष्णि-अश्मा’ (चित्तेदार शिळा) निहित आहे; ती चक्रासारखी फिरत-सरकत, रजस्-प्रदेशाच्या दोन्ही टोकांचे रक्षण करते—सीमा धारण करून ठेवते, जेणेकरून ‘ऋत’ धर्म स्थिर राहील.
Mantra 4
चत्वार ईं बिभ्रति क्षेमयन्तो दश गर्भं चरसे धापयन्ते । त्रिधातवः परमा अस्य गावो दिवश्चरन्ति परि सद्यो अन्तान् ॥
चार (शक्ती) त्याला धारण करतात, क्षेम—कल्याण व सुरक्षितता देत; दहा त्याच्या चलायमान जीवनासाठी गर्भाचे पोषण करतात. त्रिधातु ही त्याची परम ज्योतीमय गायी; त्या दिव्यात संचार करीत, सीमांना तत्क्षणी सर्व बाजूंनी वेढून टाकतात.
Mantra 5
इदं वपुर्निवचनं जनासश्चरन्ति यन्नद्यस्तस्थुरापः । द्वे यदीं बिभृतो मातुरन्ये इहेह जाते यम्या सबन्धू ॥
हे रूप, हे गहन ‘निवचन’—याच्या आत जन चालतात; नद्या जलरूप होऊन स्थिर झाल्या. जेव्हा दोघे ते मातेकडून धारण करतात, तेव्हा इतर येथे-तेथे जन्मतात—यम्या, सहबंधु (जुळ्या-नात्याचे) आप्त म्हणून.
Mantra 6
वि तन्वते धियो अस्मा अपांसि वस्त्रा पुत्राय मातरो वयन्ति । उपप्रक्षे वृषणो मोदमाना दिवस्पथा वध्वो यन्त्यच्छ ॥
त्याच्यासाठी धियः (विचार) विस्तारतात आणि कर्मे विणली जातात; माता पुत्रासाठी वस्त्रे विणतात. वृषण (वीर्यवान) यांच्या सान्निध्यात त्या आनंदित होतात; दिवः-पथाने वधू त्याच्याकडे जातात.
Mantra 7
तदस्तु मित्रावरुणा तदग्ने शं योरस्मभ्यमिदमस्तु शस्तम् । अशीमहि गाधमुत प्रतिष्ठां नमो दिवे बृहते सादनाय ॥
हे मित्र-वरुणा, ते (कल्याण) सिद्ध होवो; हे अग्ने, तेही सिद्ध होवो. हे आमच्यासाठी शांती व आनंद ठरो—खरोखर स्तुत्य व प्रशंसनीय ठरो. आम्ही दृढ आधार आणि सुरक्षित पारगमन-मार्ग यांची याचना करतो. सत्याच्या महान आसन असलेल्या त्या विशाल दिव्य आकाशाला नमस्कार.
Frequently Asked Questions
The hymn is intentionally poetic: it centers on a feminine awakening power (often interpreted as Uṣas/Dawn or a great Mother principle) and explicitly invokes the Pitṛs (ancestors). It ends by addressing Mitra–Varuṇa and Agni, with homage to the Vast Heaven.
Calling the Pitṛs to the “sadana” means inviting ancestral support and continuity into the ritual space—linking the living sacrificer to lineage, protection, and inherited order (ṛta).
They are symbolic cosmology. The verse compresses creation into measured powers: supporters and nurturers of an ‘embryo’ of becoming, and luminous ‘cows’ (rays/knowledges) moving through heaven to complete and protect the world’s formation.
Ask anything about Sukta 47 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.