Sukta 40
Sukta 5.40
Atri (Ātreya) (Mandala 5 context; RV 5.40 also Atri-associated)
Indra (Soma-pati, Vṛtrahantama)
Gayatri (probable refrain-like compact form; exact meter not guaranteed from provided data)
हे सूक्त इंद्राला सोमपती व परम वृत्रहंत म्हणून आवाहन करते—तो पिळलेल्या सोमाकडे त्वरेने यावा आणि यजमानाला विजयदायी सामर्थ्य प्रदान करावे. पुढे प्रसिद्ध अत्रि-आख्यान उलगडते: स्वर्भानु हा दैत्य सूर्याला अंधाराने झाकतो, लोकांमध्ये गोंधळ माजतो; आणि अत्रिगण—आपल्या अंतर्दृष्टी व मंत्रशक्तीने—लपलेला सूर्य पुन्हा प्राप्त करून प्रकाश व ऋत-व्यवस्था पुनर्स्थापित करतात.
Mantras
Mantra 1
आ याह्यद्रिभिः सुतं सोमं सोमपते पिब । वृषन्निन्द्र वृषभिर्वृत्रहन्तम ॥
हे सोमपते! अद्रींनी पिळलेल्या सोमाकडे ये, पान कर. हे वृषभ इंद्रा! वृषभ-बलांसह ये—हे परम पराक्रमी वृत्रहन्—आमच्यातील बळ जागृत होऊन विजयी होवो.
Mantra 2
वृषा ग्रावा वृषा मदो वृषा सोमो अयं सुतः । वृषन्निन्द्र वृषभिर्वृत्रहन्तम ॥
वृषभ आहे ग्रावा, वृषभ आहे मद, वृषभ आहे हा पिळलेला सोम. म्हणून, हे वृषभ इंद्रा, वृषभ-शक्तींनी युक्त—हे पराक्रमी वृत्रहंता—इथे ये.
Mantra 3
वृषा त्वा वृषणं हुवे वज्रिञ्चित्राभिरूतिभिः । वृषन्निन्द्र वृषभिर्वृत्रहन्तम ॥
वृषभ म्हणून मी तुला—हे वृषभा, हे वज्रधाऱ्या—विविधवर्ण सहाय्यांसह हाक देतो. हे वृषभ इंद्रा, वृषभ-शक्तींनी युक्त—हे पराक्रमी वृत्रहंता—ये.
Mantra 4
ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट् छुष्मी राजा वृत्रहा सोमपावा । युक्त्वा हरिभ्यामुप यासदर्वाङ्माध्यंदिने सवने मत्सदिन्द्रः ॥
ऋजीषी, वज्री, वृषभ, तुरा-षाट्, शुष्मी—राजा, वृत्रहा, सोमपावा (सोमपान करणारा) व सोमपावन (सोम शुद्ध करणारा) असा इंद्र—आपले दोन हरि (तांबूस वर्णाचे अश्व) जुंपून, आमच्याकडे वळून जवळ येतो; मध्यान्ह सवनात, मत्सद् (परवश आनंद) मध्ये इंद्र आसन घेतो.
Mantra 5
यत्त्वा सूर्य स्वर्भानुस्तमसाविध्यदासुरः । अक्षेत्रविद्यथा मुग्धो भुवनान्यदीधयुः ॥
हे सूर्या! जेव्हा असुर स्वर्भानूने तुला तमस् (अंधार) यांनी वेधून आच्छादित केले, तेव्हा सर्व भुवने मोहग्रस्त होऊन गोंधळली—जसा क्षेत्र-मार्ग न जाणणारा मूढ मनुष्य वाट चुकतो आणि प्रकाशांची योग्य मांडणी करू शकत नाही.
Mantra 6
स्वर्भानोरध यदिन्द्र माया अवो दिवो वर्तमाना अवाहन् । गूळ्हं सूर्यं तमसापव्रतेन तुरीयेण ब्रह्मणाविन्ददत्रिः ॥
मग, हे इंद्रा! स्वर्भानूच्या मायांनी दिवःच्या अधः प्रवाहित होऊन त्याला खाली ओढले तेव्हा, व्रत/ऋतापासून दूर गेलेल्या तमसाने गूढ झालेला सूर्य अत्रीने वाणी (ब्रह्म) यांच्या चतुर्थ शक्तीने शोधून काढला.
Mantra 7
मा मामिमं तव सन्तमत्र इरस्या द्रुग्धो भियसा नि गारीत् । त्वं मित्रो असि सत्यराधास्तौ मेहावतं वरुणश्च राजा ॥
हे अत्री! जो तुझा आपला आहे, त्याला ईर्ष्याजन्य द्रोहामुळे भयाने खाली पाडले जाऊ नये. तू सत्यसिद्धी देणारा मित्र आहेस; आणि तुम्ही दोघे—मित्र व राजा वरुण—इथे माझे रक्षण करा.
Mantra 8
ग्राव्णो ब्रह्मा युयुजानः सपर्यन्कीरिणा देवान्नमसोपशिक्षन् । अत्रिः सूर्यस्य दिवि चक्षुराधात्स्वर्भानोरप माया अघुक्षत् ॥
ग्राव्ण (सोमपेषण-दगड) कार्यास जुंपून, ब्रह्मा-पुरोहित कीर्तन-स्तोत्र व नमस्कारासह देवांची सपर्या करीत त्यांना उपदेश करीत होता. अत्रीने दिव्यात सूर्याचे नेत्र स्थापन केले आणि स्वर्भानूच्या माया-छलनांना ‘दूध काढावे’ तसे काढून दूर केले.
Mantra 9
यं वै सूर्यं स्वर्भानुस्तमसाविध्यदासुरः । अत्रयस्तमन्वविन्दन्नह्यन्ये अशक्नुवन् ॥
ज्या सूर्याला असुर-स्वर्भानूने तमाने भेदले होते—त्या सूर्याचा अत्रींनी पाठपुरावा करून त्याला शोधून काढले; इतर कोणीही समर्थ झाले नाहीत.
Frequently Asked Questions
It begins as a Soma-invocation to Indra for strength and victory, and it also preserves a famous story where darkness covers the Sun and the Atris restore the lost light.
Svàrbhānu is described as an Asuric being who strikes the Sun with darkness, causing confusion in the worlds—often understood as a Vedic eclipse motif or a symbol of cosmic obstruction.
The hymn says the Atris ‘followed and found’ the hidden Sun when others could not, presenting the seer-family’s mantra-power as capable of restoring clarity, order, and light.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.