
Sukta 5.62
Mitra-Varuṇa (dual); with Sūrya as cosmological locus
हे सूक्त मित्र–वरुणांना ऋत (विश्वव्यवस्था) टिकविणारे युग्माधिपती म्हणून स्तुती करते; त्यांचे सार्वभौमत्व सूर्याच्या गतीत आणि जगांच्या निर्दोष शासनात सर्वाधिक स्पष्ट दिसते. उपासकाचे अखंड संरक्षणाने रक्षण करावे, प्रेरित बुद्धीचा विस्तार करावा, आणि त्यांच्या न्याय्य, तेजस्वी राज्यकारभारातून विजय व कल्याण प्रदान करावे अशी ही प्रार्थना आहे.
Mantra 1
ऋतेन ऋतमपिहितं ध्रुवं वां सूर्यस्य यत्र विमुचन्त्यश्वान् । दश शता सह तस्थुस्तदेकं देवानां श्रेष्ठं वपुषामपश्यम् ॥
ऋत (सत्य-नियम) यानेच ऋत प्रतिष्ठित आहे—तुम्हा दोघांसाठी ते ध्रुव, स्थिर आहे—जिथे सूर्य आपले अश्व मोकळे करतो. तेथे दहा आणि शंभर एकत्र उभे आहेत; देवांच्या रूपांमध्ये जो एक परम-श्रेष्ठ—तो एक मी पाहिला: सुव्यवस्थित प्रकाशाची परम सुसंवादिता।
Mantra 2
तत्सु वां मित्रावरुणा महित्वमीर्मा तस्थुषीरहभिर्दुदुह्रे । विश्वाः पिन्वथः स्वसरस्य धेना अनु वामेकः पविरा ववर्त ॥
हे मित्र-वरुणा, हेच तुमचे महत्त्व: ज्या धारा स्थिर उभ्या आहेत, त्यांना दिवस दुहतात. स्वयंस्रव स्रोताच्या सर्व धेनूंना तुम्ही भरता व पोसता; तुमच्या मागोमाग एकमेव पवित्रक (पवित्र) फिरत-फिरत परत फिरतो—सत्तेला ऋताकडे धार लावीत।
Mantra 3
अधारयतं पृथिवीमुत द्यां मित्रराजाना वरुणा महोभिः । वर्धयतमोषधीः पिन्वतं गा अव वृष्टिं सृजतं जीरदानू ॥
हे राज-मित्रा व वरुणा, तुमच्या महान शक्तींनी तुम्ही पृथ्वी आणि द्यौ (आकाश) धारण केली. तुम्ही ओषधी वाढवता, तुम्ही गा/किरणे पुष्ट करता; खाली वर्षा सोडता—त्वरित जीवन देणाऱ्या धारांचा वर्षाव करून, ज्या सत्तेला नवे करतात।
Mantra 4
आ वामश्वासः सुयुजो वहन्तु यतरश्मय उप यन्त्वर्वाक् । घृतस्य निर्णिगनु वर्तते वामुप सिन्धवः प्रदिवि क्षरन्ति ॥
तुमचे सुयोजित अश्व तुम्हाला येथे आणोत; यथामार्ग नेणाऱ्या रश्मी आमच्या जवळ, आमच्याकडे येऊ देत. घृताचे तेजस्वी आवरण तुमच्या मागोमाग चालते; समृद्धीचे सिंधू तुमच्याकडे वाहतात, उच्च दिवीत धारा होऊन झरत राहतात.
Mantra 5
अनु श्रुताममतिं वर्धदुर्वीं बर्हिरिव यजुषा रक्षमाणा । नमस्वन्ता धृतदक्षाधि गर्ते मित्रासाथे वरुणेळास्वन्तः ॥
श्रुत (प्रकट) मतीच्या अनुगमनाने तुम्ही विशाल बुद्धी वाढविता, आणि यजुष्च्या विधानाने तिचे रक्षण करता—जसे बर्हिस्चे रक्षण केले जाते. नमस्कारयुक्त, धृत-दक्ष होऊन, गर्ते (आसन) मध्ये तुम्ही विराजता—हे मित्रा व वरुणा—इळा-समेत, सत्य-पोषक शक्तींनी युक्त.
Mantra 6
अक्रविहस्ता सुकृते परस्पा यं त्रासाथे वरुणेळास्वन्तः । राजाना क्षत्रमहृणीयमाना सहस्रस्थूणं बिभृथः सह द्वौ ॥
अक्रवि-हस्त (अघातक हात) असलेले, सुकृताचे रक्षक, परस्पा (दूरूनही) संरक्षण करणारे—तुम्ही दोघे अभय देता, हे वरुणा, इळा-समेत। राजा होऊन, तुमच्या क्षत्रात अहृत (अपराधरहित/अक्षुब्ध) राहून, तुम्ही दोघे सहस्र-स्थूण (हजार स्तंभ) असलेले ते महाबल धारण करता—ऋताच्या सुव्यवस्थित शासनाची विशाल रचना.
Mantra 7
हिरण्यनिर्णिगयो अस्य स्थूणा वि भ्राजते दिव्यश्वाजनीव । भद्रे क्षेत्रे निमिता तिल्विले वा सनेम मध्वो अधिगर्त्यस्य ॥
त्याचे आवरण सुवर्णदीप्त आहे; धातुमय त्याचे स्तंभ आहेत—तो दिव्यात वेगवान अश्वांच्या अश्वशाळेसारखा झळाळतो. शुभ क्षेत्रात स्थापून, तिल्विल (दृढ पाया) मध्ये निश्चल करून, गर्त्य (आसनस्थ) त्या देवाचे मधुर मधु-रस—ती मधुमय तृप्ती—आम्ही प्राप्त करू.
Mantra 8
हिरण्यरूपमुषसो व्युष्टावयःस्थूणमुदिता सूर्यस्य । आ रोहथो वरुण मित्र गर्तमतश्चक्षाथे अदितिं दितिं च ॥
उषेच्या पूर्ण प्रकाश-प्रसारात, सूर्य उदित होताच, सुवर्णरूप आणि बळाचा दृढ स्तंभ प्रकट होतो. तेव्हा, हे वरुणा आणि मित्रा, तुम्ही गर्त (दर्शन-आसन) वर आरोहण करता; तेथून तुम्ही अदिती (अनंत विस्तार) आणि दिती (विभाजन-सीमा) या दोघींनाही पाहता.
Mantra 9
यद्बंहिष्ठं नातिविधे सुदानू अच्छिद्रं शर्म भुवनस्य गोपा । तेन नो मित्रावरुणावविष्टं सिषासन्तो जिगीवांसः स्याम ॥
हे सुदानू, जो सर्वात व्यापक, अतिक्रमण न होणारा आश्रय आहे—अच्छिद्र, अखंड—ज्यामुळे तुम्ही भुवनाचे गोपा (रक्षक) आहात; त्याच आश्रयाने, हे मित्रावरुणा, आमचे रक्षण करा, जेणेकरून आम्ही सतत साधना करीत जीवनात विजयी होऊ.
They are twin Āditya deities who uphold ṛta—cosmic and moral order. Mitra emphasizes harmony and right relationship, while Varuṇa emphasizes moral law, restraint, and oversight.
It points to the daily, dependable solar course as a visible sign of ṛta. The Sun’s orderly movement is presented as operating within Mitra–Varuṇa’s sovereignty and truth.
It asks for protection and a ‘whole, unbroken shelter,’ for widened intelligence guided by sacred order, and for success—so the aspirant may strive onward and live victoriously.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.