
Sukta 5.66
Atri (Ātreya)
Mitra–Varuṇa with emphasis on Varuṇa as ṛta-peśas
Triṣṭubh (probable; needs verification)
अत्रीच्या या लघु सूक्तात मित्र–वरुणांचे आवाहन आहे; विशेषतः वरुण ‘ऋत-पेशस्’—ज्याचे रूप/वस्त्रच ऋत (विश्व-नियम, cosmic order) आहे—असा ठळक भर दिसतो. नश्वर उपासकाने त्यांच्या दूरदर्शी मार्गदर्शनाला जागे व्हावे, यथायोग्य अर्पण करावे, आणि संरक्षण, स्पष्टता तसेच अंतःस्थ स्वाधीनतेकडे (स्वराज्य) जाणारी गती प्राप्त करावी, असे हे सूक्त प्रेरित करते. सर्व मंत्रांत ही जोडी कवीसदृश द्रष्टे म्हणून स्तुत होते; त्यांच्या केतु (दीप्त चिन्ह) द्वारे ते लोकांना प्रकाशमान करतात आणि अद्भुत शक्तींनी दक्ष व ऋत यांचे धारण-पोषण करतात.
Mantra 1
आ चिकितान सुक्रतू देवौ मर्त रिशादसा । वरुणाय ऋतपेशसे दधीत प्रयसे महे ॥
हे सुक्रतू (संपूर्ण संकल्पाचे) देवद्वय—मित्र व वरुण—ज्ञानात जागृत व्हा; हे मर्त्या, रिशादस (हानी-नाशक) देवांचे स्मरण कर. ऋतपे॑शस (ऋत-रूप) वरुणासाठी, महान् प्रयस् (महान् अग्रगामी प्रेरणा) साधण्यासाठी, आपली धीत (अर्पण/ध्यान) स्थिर कर.
Mantra 2
ता हि क्षत्रमविह्रुतं सम्यगसुर्यमाशाते । अध व्रतेव मानुषं स्वर्ण धायि दर्शतम् ॥
ते दोघेही अविह्रुत क्षत्र—अखंड राजसत्ता—धारण करतात; सम्यक् रीतीने ते असुर्य (आसुरी) प्रभुत्व-शक्ती प्राप्त करतात. मग, जणू दृढ व्रत/नियमाप्रमाणे, मनुष्याच्या अंतरी स्वर्णसदृश, दर्शनीय दिव्य प्रकाश धारण करविला जातो.
Mantra 3
ता वामेषे रथानामुर्वीं गव्यूतिमेषाम् । रातहव्यस्य सुष्टुतिं दधृक्स्तोमैर्मनामहे ॥
हे दोघांनो, रथांच्या या वेगधारा आणि त्यांच्या किरणांची विस्तीर्ण गव्यूति (चराऊ भूमीसारखा मार्ग) तुमचीच आहे. हव्य अर्पण करणाऱ्या दात्यासाठी आम्ही सु-स्तुती (उत्तम स्तुती) घडवितो; स्तोमांनी (स्तोत्रांनी) ती मनात दृढ धरतो.
Mantra 4
अधा हि काव्या युवं दक्षस्य पूर्भिरद्भुता । नि केतुना जनानां चिकेथे पूतदक्षसा ॥
मग खरोखरच, हे अद्भुतकर्मा काव्य (ऋषी) दोघांनो, दक्षाच्या पुरांद्वारे (दुर्ग/आधारांद्वारे) तुम्ही ते आश्चर्य घडविता. तुमच्या केतुने (दीप्त संकेताने) तुम्ही जनांना चेतना/ज्ञानात जागविता—हे पूतदक्षसा, ज्यांची विवेक-शक्ती शुद्ध आहे.
Mantra 5
तदृतं पृथिवि बृहच्छ्रवएष ऋषीणाम् । ज्रयसानावरं पृथ्वति क्षरन्ति यामभिः ॥
हे पृथ्वी! तेच ऋत आहे—ऋषी ज्याचा शोध घेतात ती विशाल कीर्ती व वाणी. ते आपल्या वेगवान मार्गांनी चालत ते सर्वत्र ओततात; आपल्या गमनांनी विस्तीर्ण अवकाशांना ओसंडून भरून टाकतात.
Mantra 6
आ यद्वामीयचक्षसा मित्र वयं च सूरयः । व्यचिष्ठे बहुपाय्ये यतेमहि स्वराज्ये ॥
हे मित्र-वरुणा! तुमच्या दूरदर्शी दृष्टीने जेव्हा आम्ही आणि ‘सूरयः’ (प्रकाशमान जन) जवळ येतो, तेव्हा तुमच्या व्यापक, बहुरक्षक सामर्थ्यात आम्ही ‘स्वराज्य’ाकडे प्रयत्न करतो.
The hymn addresses Mitra–Varuṇa together, but it especially highlights Varuṇa as ṛta-peśas—Varuṇa whose very form is ṛta (cosmic and moral order).
It means “having ṛta as one’s form/raiment.” The idea is that Varuṇa embodies the structure of truth and right order, so offering to him is a way of aligning life with ṛta.
The hymn ends by seeking protection and guidance that lead toward svarājya—self-rule or inner sovereignty—where one’s mind and actions are governed by truth and clear discernment.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.