Sukta 12
Sukta 5.12
Vasiṣṭha (traditional attribution for RV 5.12)
Agni
Triṣṭubh
अग्नीला उद्देशून रचलेल्या या संक्षिप्त त्रिष्टुभ् स्तोत्रात ऋषीची “सुशुद्ध” वाणी ही आहुती म्हणून अर्पण केली आहे आणि यज्ञात ऋताची स्थापना व रक्षा करणारा सत्यवाहक, व्यापक वृषन् (वृषभ) म्हणून अग्नीची स्तुती केली आहे. यात विचारले आहे—शत्रुत्वकारी शक्तींना कोण बांधून ठेवतो, असत्यापासून अग्नीच्या भागाचे कोण रक्षण करतो, आणि “वचन” कोण सुरक्षित ठेवतो—यातून सूचित होते की योग्य क्रमबद्ध यज्ञकर्म, संयमित वाणी आणि दैवी संरक्षण हे एकत्र येऊन उपासकासाठी विजय व स्थिर निवास सुनिश्चित करतात.
Mantras
Mantra 1
प्राग्नये बृहते यज्ञियाय ऋतस्य वृष्णे असुराय मन्म । घृतं न यज्ञ आस्ये सुपूतं गिरं भरे वृषभाय प्रतीचीम् ॥
विशाल, यज्ञार्ह अग्न्यासाठी—ऋताचा वृषभ, असुर (प्रभुत्व-दैवीशक्ती) यासाठी—मी माझे मन्म (चिंतन) पुढे अर्पित करतो. यज्ञाच्या मुखी घृत जसे, तसे वृषभ-शक्तीकडे प्रतीची/प्रत्यञ्च (अंतर्मुख) होऊन मी सुपूत वाणी वाहतो.
Mantra 2
ऋतं चिकित्व ऋतमिच्चिकिद्ध्यृतस्य धारा अनु तृन्धि पूर्वीः । नाहं यातुं सहसा न द्वयेन ऋतं सपाम्यरुषस्य वृष्णः ॥
हे ऋत-विद्, ऋत जाण; निश्चयाने ऋतच जाण. ऋताच्या अनेक प्राचीन धारांच्या अनुषंगाने आपला मार्ग छेदून पुढे जा. मी ना बलाने ते गाठू शकतो, ना द्वैत-भेदाच्या उपायाने; अरुष वृषभ—अग्नी—च्या ऋताचा अनुगमन करून मी ऋत जिंकून प्राप्त करतो.
Mantra 3
कया नो अग्न ऋतयन्नृतेन भुवो नवेदा उचथस्य नव्यः । वेदा मे देव ऋतुपा ऋतूनां नाहं पतिं सनितुरस्य रायः ॥
हे अग्ने, कोणत्या मार्गाने—ऋतानेच ऋतात प्रवृत्त होऊन—तू आमच्यासाठी स्तुतीचा सदा-नवीन वेत्ता होशील? देव, ऋतुपा—ऋतूंचा पालक—माझ्यासाठी ऋतूंना जाणतो; पण या सिद्धि-समृद्धीच्या धनाचा स्वामी मी अजून मिळवलेला नाही.
Mantra 4
के ते अग्ने रिपवे बन्धनासः के पायवः सनिषन्त द्युमन्तः । के धासिमग्ने अनृतस्य पान्ति क आसतो वचसः सन्ति गोपाः ॥
हे अग्ने, तुझ्यासाठी शत्रूला बंधनात बांधणारे कोण? विजय मिळवणारे ते द्युमंत—दीप्तिमान—रक्षक कोण? हे अग्ने, अनृत (असत्य) पासून तुझ्या भागाचे रक्षण कोण करतात? वचनाचे गोपा—पालक—कोण, जे त्याला मिथ्येपासून जपतात?
Mantra 5
सखायस्ते विषुणा अग्न एते शिवासः सन्तो अशिवा अभूवन् । अधूर्षत स्वयमेते वचोभिॠजूयते वृजिनानि ब्रुवन्तः ॥
हे अग्ने! तुझे हे सखे जरी वेगवेगळ्या ठिकाणी विखुरलेले असले, तरी जे शिव (कल्याणकारी) भासले, तेच अशिव (अकल्याणकारी) झाले. ते आपल्या वचनांच्या बळावर स्वतःहून धावून आले आणि जो ऋजु मार्गाने चालतो त्याच्याशी वाकडेपणाच्या व पापाच्या (वृजिन) गोष्टी बोलू लागले.
Mantra 6
यस्ते अग्ने नमसा यज्ञमीट्ट ऋतं स पात्यरुषस्य वृष्णः । तस्य क्षयः पृथुरा साधुरेतु प्रसर्स्राणस्य नहुषस्य शेषः ॥
हे अग्ने! जो नमस्कार-भावाने ऋतावर आधारलेल्या यज्ञाला प्रज्वलित करून त्याची सेवा करतो, त्याचे रक्षण अरुष (लाल-तेजस्वी), वृषन् (बलवान) शक्ती करते. त्याच्यासाठी विस्तीर्ण व स्थिर क्षय (निवास/आश्रय) येवो; आणि नहुष—सतत पुढे रेटणारा मानवी साधक—याचा धर्म्य शेष (उचित भाग/अवशेष)ही त्याला प्राप्त होवो.
Frequently Asked Questions
It teaches that when the sacrifice is done in harmony with Ṛta (truth-order) and with purified speech and reverence, Agni protects the worshipper, restrains hostile forces, and grants stable well-being.
In Vedic thought, speech is powerful and must be kept truthful and ritually pure. The hymn asks for protectors who keep the mantra and Agni’s share safe from anṛta—falsehood, confusion, and disorder.
It can be recited at the lighting of a sacred fire (or lamp) with a small ghee offering, focusing on truthful intention, careful speech, and asking for inner protection and steadiness in daily life.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.