Sukta 2

Mantra 1

कुमारं माता युवतिः समुब्धं गुहा बिभर्ति न ददाति पित्रे । अनीकमस्य न मिनज्जनासः पुरः पश्यन्ति निहितमरतौ ॥

युवती माता गुहेत लपलेला, नीट संवरलेला तो कुमार धारण करते; तो पित्याला देत नाही. त्याचे मुख (अनीक) क्षीण होत नाही; तरीही लोक त्याला पुढे स्थापलेला—कर्मरत हातांत निहित—पाहतात: गुप्त अग्नी अंतरी रहस्य, आणि कर्मात प्रकट.

Mantra 2

कमेतं त्वं युवते कुमारं पेषी बिभर्षि महिषी जजान । पूर्वीर्हि गर्भः शरदो ववर्धापश्यं जातं यदसूत माता ॥

हे युवती, तू आपल्या घडविलेल्या देहात धारण केलेला हा कुमार कोण—ज्याला महिषी (महामाता) ने जन्म दिला? अनेक शरद ऋतूंपर्यंत गर्भ वाढत राहिला; माता जेव्हा त्याला प्रसवली, तेव्हा मी त्याला जन्मलेला पाहिला: दीर्घकाळ लपलेली ज्वाला अखेर दृष्टीस येते.

Mantra 3

हिरण्यदन्तं शुचिवर्णमारात्क्षेत्रादपश्यमायुधा मिमानम् । ददानो अस्मा अमृतं विपृक्वत्किं मामनिन्द्राः कृणवन्ननुक्थाः ॥

दूरून, क्षेत्रातून, मी त्याला पाहिले—हिरण्यदंत, शुचिवर्ण—जो आपली आयुधे मोजून ठरवीत होता. तो अमृत-रस देतो, पिळून प्रकट करीत; मग इन्द्ररहित, अनुक्त (स्तुतीरहित) शक्ती माझे काय बिघडवतील?

Mantra 4

क्षेत्रादपश्यं सनुतश्चरन्तं सुमद्यूथं न पुरु शोभमानम् । न ता अगृभ्रन्नजनिष्ट हि षः पलिक्नीरिद्युवतयो भवन्ति ॥

क्षेत्रातून मी त्याला सतत चालताना पाहिले—आनंदित यूथ (कळप) जसा, अनेक प्रकारे शोभमान. ते त्याला धरू शकले नाहीत—कारण तो त्यांच्या हेतुने जन्मलाच नव्हता; धूसरकेशी (पलिक्नी)ही युवती होतात—त्याच्या सान्निध्याने झिजलेल्या शक्ती पुन्हा यौवनात नवी होतात.

Mantra 5

के मे मर्यकं वि यवन्त गोभिर्न येषां गोपा अरणश्चिदास । य ईं जगृभुरव ते सृजन्त्वाजाति पश्व उप नश्चिकित्वान् ॥

माझे मर्यक (यौवन-बल) गोभिः—किरणरूप गायींनी—कोण विखुरले? ज्यांचा खरा गोपा (रक्षक/गोपाळ) नव्हता, जरी निरुपद्रवी रक्षकही असू शकला असता. ज्यांनी ते धरले आहे त्यांनी ते खाली सोडावे; आणि चिकीत्वान् (ज्ञानी) आमच्याकडे प्राणबलाची वाढ व पशु-सम्पदा/सत्तेची समृद्धी पुन्हा आणो.

Mantra 6

वसां राजानं वसतिं जनानामरातयो नि दधुर्मर्त्येषु । ब्रह्माण्यत्रेरव तं सृजन्तु निन्दितारो निन्द्यासो भवन्तु ॥

वसतींचा राजा, जनांचा निवास—त्याला वैरभावी लोकांनी मर्त्यांमध्ये बांधून ठेवले आहे. अत्रीचे ब्रह्म (पवित्र मंत्रवचन) त्याला मुक्त करो; निंदा करणारेच निंद्य होवोत.

Mantra 7

शुनश्चिच्छेपं निदितं सहस्राद्यूपादमुञ्चो अशमिष्ट हि षः । एवास्मदग्ने वि मुमुग्धि पाशान्होतश्चिकित्व इह तू निषद्य ॥

बांधलेला शुनःशेपसुद्धा तू यूप (यज्ञस्तंभ) पासून सोडविलास; त्याने खरोखर आपली इच्छा साधली. तसेच, हे अग्ने, आम्हाला बांधणारे पाश सैल कर; हे जाणकार होतृ, इथेच आमच्या अंतरी बस, आपले आसन धारण कर.

Mantra 8

हृणीयमानो अप हि मदैयेः प्र मे देवानां व्रतपा उवाच । इन्द्रो विद्वाँ अनु हि त्वा चचक्ष तेनाहमग्ने अनुशिष्ट आगाम् ॥

लज्जित होऊन मी माझ्या मदापासून दूर झालो; देवांच्या व्रताचा रक्षक मला बोलून गेला. विद्वान इंद्राने नक्कीच तुला पाहिले आहे; त्या दृष्टीच्या अनुशासनाने, हे अग्ने, मी शिकविला जाऊन इथे आलो आहे.

Mantra 9

वि ज्योतिषा बृहता भात्यग्निराविर्विश्वानि कृणुते महित्वा । प्रादेवीर्मायाः सहते दुरेवाः शिशीते शृङ्गे रक्षसे विनिक्षे ॥

अग्नी आपल्या विशाल ज्योतीने उजळून निघतो आणि आपल्या महत्त्वाने सर्व काही प्रकट करतो. तो अदेवी माया व दुष्ट मार्ग यांना पराभूत करतो; आत शिरून बसलेल्या रक्षसाचा विनिक्षेप (घात) करण्यासाठी तो आपली दोन शिंगे धारदार करतो.

Mantra 10

उत स्वानासो दिवि षन्त्वग्नेस्तिग्मायुधा रक्षसे हन्तवा उ । मदे चिदस्य प्र रुजन्ति भामा न वरन्ते परिबाधो अदेवीः ॥

आणि त्याच्या गर्जनशक्ती दिवी स्थिर होवोत—अग्नीची तीक्ष्ण आयुधे—रक्षस-वधासाठी. त्याच्या मदातही त्याच्या भामा (दीप्ती) उसळून प्रकटतात; अदेवी परिबाधा (अडथळे) त्या परिघेरणाऱ्या दाबाला रोखू शकत नाहीत.

Mantra 11

एतं ते स्तोमं तुविजात विप्रो रथं न धीरः स्वपा अतक्षम् । यदीदग्ने प्रति त्वं देव हर्याः स्वर्वतीरप एना जयेम ॥

हे तुविजात अग्नी, हा स्तोम तुझ्यासाठी विप्राने—धीर कर्मकाराने—रथासारखा कुशलतेने घडविला आहे. हे देवा, तू तो आनंदाने स्वीकारलास तर, याच्याच बळावर आम्ही स्वर्वती आपः—सूर्यधारिणी, प्रकाशमय प्रवाह—यांना जिंकू.

Mantra 12

तुविग्रीवो वृषभो वावृधानोऽशत्र्वर्यः समजाति वेदः । इतीममग्निममृता अवोचन्बर्हिष्मते मनवे शर्म यंसद्धविष्मते मनवे शर्म यंसत् ॥

महाग्रीव, वृषभासारखा सतत वाढणारा, शत्रुत्वरहित आर्य, समान उद्गम (समजाति) जाणणारा—अशा या अग्नीविषयी अमृत देवांनी असे म्हटले: ‘जो बर्हि (यज्ञासन) पसरतो त्या मनुष्याला शांती व आश्रय दे; जो हवि धारण करतो त्या मनुष्याला शांती व आश्रय दे।’