
Sukta 5.63
Vasiṣṭha
Mitra-Varuṇa
Triṣṭubh
हे सूक्त मित्र–वरुण यांची ऋत (विश्वव्यवस्था) यांचे जागरूक रक्षक म्हणून स्तुती करते. ते सर्वोच्च स्वर्गात सिंहासनस्थ असून सत्यधर्म व पवित्र विधी-नियम टिकवून धरतात. त्यांच्या शासनाचा संबंध दृश्यमान विश्वप्रक्रियांशी—विशेषतः सूर्याच्या गतीशी आणि पावसाच्या प्रेषणाशी—जोडून, दैवी व्यवस्था त्यांच्या कृपापात्रांसाठी पोषण, समृद्धी आणि नैतिक स्थैर्य बनते असे दाखवते.
Mantra 1
ऋतस्य गोपावधि तिष्ठथो रथं सत्यधर्माणा परमे व्योमनि । यमत्र मित्रावरुणावथो युवं तस्मै वृष्टिर्मधुमत्पिन्वते दिवः ॥
ऋताचे रक्षक, तुम्ही दोघेही परम व्योमात सत्य-धर्मात प्रतिष्ठित होऊन रथावर उभे राहता. येथे ज्याला, हे मित्र-वरुणा, तुम्ही आधार देता, त्याच्यासाठी दिव्य वर्षा मधुर रसासारखी निचरून पोषणरूपाने बरसते.
Mantra 2
सम्राजावस्य भुवनस्य राजथो मित्रावरुणा विदथे स्वर्दृशा । वृष्टिं वां राधो अमृतत्वमीमहे द्यावापृथिवी वि चरन्ति तन्यवः ॥
हे मित्र-वरुणा, संयुक्त सम्राट होऊन तुम्ही या जगावर राज्य करता; यज्ञसभेत स्वर्गीय प्रकाशाने पाहणारे आहात. आम्ही तुमच्याकडून वर्षा, समृद्धी आणि अमृतत्व यांची याचना करतो; आणि द्यावा-पृथिवी गर्जना-विद्युत् शक्तींनी व्यापक होऊन विचरतात.
Mantra 3
सम्राजा उग्रा वृषभा दिवस्पती पृथिव्या मित्रावरुणा विचर्षणी । चित्रेभिरभ्रैरुप तिष्ठथो रवं द्यां वर्षयथो असुरस्य मायया ॥
सह-सम्राट, उग्र, वृषभतुल्य—दिव व पृथ्वीचे स्वामी, मनुष्यांमध्ये विचरणारे हे मित्र-वरुणा! चित्रवर्ण तेजस्वी मेघांसह तुम्ही त्या गर्जनेवर येऊन उभे राहता; आणि असुराची माया—सृजनशक्ती—याने तुम्ही द्यौला वर्षेने ओथंबवता.
Mantra 4
माया वां मित्रावरुणा दिवि श्रिता सूर्यो ज्योतिश्चरति चित्रमायुधम् । तमभ्रेण वृष्ट्या गूहथो दिवि पर्जन्य द्रप्सा मधुमन्त ईरते ॥
हे मित्र-वरुणा! तुमची माया (रचनाशक्ती) दिवि मध्ये प्रतिष्ठित आहे; सूर्य ज्योतीरूपाने चालतो—एक अद्भुत आयुध. तुम्ही त्याला तेथेच मेघ व वृष्टीने आच्छादित करता; मग दिवि मध्ये पर्जन्याचे मधुमंत थेंब उचंबळून वाहू लागतात.
Mantra 5
रथं युञ्जते मरुतः शुभे सुखं शूरो न मित्रावरुणा गविष्टिषु । रजांसि चित्रा वि चरन्ति तन्यवो दिवः सम्राजा पयसा न उक्षतम् ॥
मरुत शुभ, सुखद गतीसाठी रथ जुंपतात—जणू वीर गविष्टि (गौ/प्रकाश-शोध) मध्ये असावेत. चित्र तन्यवः रजांसि मध्ये संचार करतात. हे दिवः सम्राजा, मित्र-वरुणा! तुमच्या पयसा—पोषक दूध/सार—याने आम्हांवर सिंचन करा.
Mantra 6
वाचं सु मित्रावरुणाविरावतीं पर्जन्यश्चित्रां वदति त्विषीमतीम् । अभ्रा वसत मरुतः सु मायया द्यां वर्षयतमरुणामरेपसम् ॥
हे मित्र-वरुणा! पर्जन्य समृद्ध, पोषक वाणी उच्चारतो—चित्र, त्विषीमती (तेजस्वी, बलवती). हे मरुतांनो! सु-मायेने अभ्रांमध्ये वास करा; आणि अरुणा, अरेपसम् (निर्दोष, अहत) द्यौला वर्षेने भरून टाका—शुद्ध प्राणरस बरसवत.
Mantra 7
धर्मणा मित्रावरुणा विपश्चिता व्रता रक्षेथे असुरस्य मायया । ऋतेन विश्वं भुवनं वि राजथः सूर्यमा धत्थो दिवि चित्र्यं रथम् ॥
हे मित्रा-वरुणा! धर्म (धर्मणा) यांच्या बळावर, विपश्चित (विवेकशील) होऊन, असुराच्या माया-शक्तीने तुम्ही व्रत/विधी-नियमांचे रक्षण करता. ऋताने (ऋतेन) तुम्ही सर्व भुवन-विश्वावर विराजता; दिव्यात सूर्याला त्याच्या चित्र्य (दीप्तिमान) रथावर तुम्ही स्थापित केले आहे.
They are a paired Vedic divinity of order: Mitra represents harmony and covenant, and Varuṇa represents moral oversight and the binding power of law. Together they guard Ṛta, the cosmic right order.
The hymn shows that divine order is not abstract: Mitra-Varuṇa regulate the Sun’s course and also release rain through clouds and Parjanya. Light and water become signs that Ṛta is functioning in the world.
Live by truth and right rule (satya, dharma, vrata). The hymn teaches that when order is upheld inwardly and socially, the same divine order supports well-being—symbolized by sweet, nourishing rain.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.