Mandala 5

Sukta 1

Sukta 5.1

આ સ્તુતિ ઉષાકાળે અગ્નિને જાગૃત કરે છે—ગૃહસ્થ અને યજ્ઞીય અગ્નિ તરીકે—જેનાં જિહ્વાઓ ઊંચે ઊઠે છે અને જેની તેજધારા સ્વર્ગ તરફ વહે છે. તેને પ્રેરિત હોતૃ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે, જે ઋતને ધારણ કરે છે, દ્યાવા-પૃથિવીને વિસ્તારે છે, અને ઘૃતથી સતત પરિશુદ્ધ થતો રહે છે; જેથી ઉપાસકનું સ્તોત્ર તેમાં સ્થાપિત થઈ વિશાળ, સુવર્ણ પ્રકાશ બની જાય છે.

12 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional attribution for RV 5.1) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 2

Sukta 5.2

આ સૂક્ત અગ્નિને ગુપ્ત છતાં સદૈવ પ્રગટ એવા અગ્નિરૂપે સ્તુતિ કરે છે: ગુપ્ત સ્થાને બાળકની જેમ છુપાયેલો, પરંતુ માનવીના કાર્ય અને યજ્ઞમાં ખુલ્લેઆમ દેખાતો. તેમાં અગ્નિને જ્ઞાની હોતૃ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે, જે શૂનઃશેપની જેમ બંધનોમાંથી જીવોને મુક્ત કરે છે અને જે ઉપાસક પવિત્ર આસન તૈયાર કરી હવિ અર્પે છે તેને રક્ષા, શાંતિ અને સુરક્ષિત નિવાસ પ્રદાન કરે છે.

12 mantras | Rishi: Atri (traditional attribution for RV 5.2) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 3

Sukta 5.3

આ સૂક્ત અગ્નિને અનેકમુખી દિવ્ય શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરે છે—જે પ્રજ્વલિત થતાં વરુણની સર્વાધિકારી ઋતવ્યવસ્થા, મિત્રની સુમેળભરી મૈત્રી, અને ઇન્દ્રની વિજયી પરાક્રમશક્તિનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. તેમાં અગ્નિને પ્રાર્થના છે કે તે ઉપાસકને દોષભાવ/અપરાધથી, શત્રુતાભર્યા વચનોથી, તથા ગુપ્ત કે પ્રગટ હાનિથી રક્ષે; શાપોને દૂર ફેરવે અને વસુ—સદગુણ તથા સમૃદ્ધિ—તરફ યોગ્ય ગતિ (યામ) ફરી સ્થાપિત કરે.

12 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional for RV 5.3) | Devata: Agni (as embodying Varuṇa, Mitra, Indra)

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 4

Sukta 5.4

આ Āત્રેય પરંપરાનો સ્તોત્ર અગ્નિને વસુપતિ (ધન-સંપત્તિના સ્વામી) તથા યજ્ઞ પર અધિપત્ય ધરાવતી રાજસત્તા તરીકે સ્તુતિ કરે છે; અધ્વરમાં આનંદપૂર્વક તેને આહ્વાન કરવામાં આવે છે. તેમાં અગ્નિને વિનંતી છે કે તે વાજ (વિજયી ઊર્જા અને સમૃદ્ધિ)ને વધુ પ્રબળ કરે, માનવીય સંઘર્ષોમાં વિજય સુનિશ્ચિત કરે, અને ઉપાસકમાં “સુખદ લોક-સ્થાન” (શ્યોણ લોક) સાથે વિશાળ સમૃદ્ધિ—પુત્રો, બળ, પશુધન અને કલ્યાણ—સ્થાપિત કરે.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional ascription for RV 5.4) | Devata: Agni

Chandas: Trishtubh (probable; needs metrical verification)

Sukta 5

Sukta 5.5

આ સ્તોત્ર ઘૃતથી અગ્નિ જાતવેદસને પ્રજ્વલિત કરે છે અને તેને તેજસ્વી સર્વજ્ઞ તરીકે સ્તુતિ કરે છે—જે હવિને વહન કરે છે અને યજમાનના જીવનમાં ઋત (યોગ્ય વ્યવસ્થા)ને જાગૃત કરે છે. તે હવનની સ્પષ્ટ ક્રિયાથી આગળ વધીને વિશાળ કોસ્મિક સુસંગતિઓ સુધી પહોંચે છે—વિશેષ કરીને રાત્રિ અને ઉષા (પ્રભાત)ના લયબદ્ધ ક્રમ સુધી, જેને “ઋતની માતાઓ” કહેવામાં આવે છે—અને અંતે સ્વાહા-મંત્રો સાથે પૂર્ણ થાય છે, જે અર્પણને અનેક દેવતાઓ સુધી અને અંતે સર્વ દેવો સુધી વિસ્તારે છે.

11 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (RV 5.5) | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Gāyatrī

Sukta 6

Sukta 5.6

આ સ્તુતિ અગ્નિને સાચું “ગૃહ” (અસ્તમ્) અને ખજાનો તરીકે વખાણે છે, જેના તરફ સર્વ પોષક શક્તિઓ, ઝડપી ઊર્જાઓ અને વિજયી બળો સ્વાભાવિક રીતે પ્રવાહિત થાય છે. તે અગ્નિને વિનંતી કરે છે કે યજ્ઞમાં આ બળોને હાંકી પ્રજ્વલિત કરે અને ગાયકોએ માટે સતત વૃદ્ધિ (ઇષ્) લાવે—વિશેષ કરીને વીર્ય-શક્તિ અને અશ્વસમાન વેગ.

10 mantras | Devata: Agni

Sukta 7

Sukta 5.7

આ સૂક્તમાં અગ્નિને મનુષ્યોમાં સર્વથી બળવાન અને સર્વથી ઇચ્છનીય દિવ્ય શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. ઉપાસકોને પોતાની ઇચ્છા (ઇષ્) અને સ્તુતિ (સ્તોમ) એકત્ર કરીને યજ્ઞને યોગ્ય દિશામાં પ્રવર્તાવવાનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે. અગ્નિ સર્વનો સ્થાપક, મધુરતા લાવનાર અને વિસ્તરતી સમૃદ્ધિ પ્રદાન કરનાર તરીકે સ્તુત છે; તેમજ તેની શક્તિથી શત્રુ દસ્યુઓ પર વિજય મેળવી સાચી શક્તિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

10 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional; verify per anukramaṇī for RV 5.7) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh uncertain (verse length suggests non-Triṣṭubh; requires metrical verification)

Sukta 8

Sukta 5.8

આ સૂક્તમાં અગ્નિનું સ્તવન થાય છે—ઋતના અનુસંધાતાઓ દ્વારા પ્રજ્વલિત થતો સદાપ્રાચીન અગ્નિ, તેજસ્વી ગૃહપતિ, જે વ્યવસ્થા સ્થાપે છે અને યજ્ઞારાધનાને વહન કરે છે. ગાયકોએ અર્પેલી વંદના અગ્નિ સ્વીકારે, ઉજ્જ્વળ સમિધાઓથી પ્રજ્વલિત થાય, અને પોતાની વધતી શક્તિથી મર્ત્યને પૃથ્વીજન્ય અવરોધો પર વિજય મેળવવામાં સહાય કરે—એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

7 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional ascription for RV 5.8) | Devata: Agni

Chandas: Jagati (likely for RV 5.8.1–2; verify by syllable count in critical edition)

Sukta 9

Sukta 5.9

આ સૂક્તમાં અગ્નિને જાતવેદસ—સર્વજ્ઞ અગ્નિ—રૂપે આહ્વાન કરવામાં આવે છે, જે હવિષ્ય સ્વીકારી માનવીય યજ્ઞમાર્ગે તેને દેવો સુધી પહોંચાડે છે. તેમાં અગ્નિના કલ્યાણકારી માર્ગદર્શન અને ધનદાયક શક્તિનું સ્તવન થાય છે, સાથે જ અણનિયંત્રિત રહે ત્યારે કાબૂમાં ન આવતી અને ભસ્મ કરી નાખવાની તેની સંભવિત શક્તિનો સ્વીકાર પણ થાય છે. પ્રાર્થનાનો અંત વિજયી સમૃદ્ધિ, વૃદ્ધિ અને સંઘર્ષોમાં રક્ષણની યાચનાથી થાય છે.

7 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (probable for 5.9) | Devata: Agni (Jātavedas)

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh-like short meter (uncertain from single verse; requires scan of full hymn 5.9)

Sukta 10

Sukta 5.10

આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સ્તુતિમાં અગ્નિ-પુરોહિતને “ઓજિષ્ઠ દ્યુમ્ન”—સર્વાધિક તેજસ્વી શક્તિ—લાવી આપવા અને વિજય, ધન તથા બળ (વાજ) તરફ ખુલ્લો માર્ગ સ્થાપવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. તે તેમને પ્રશંસે છે જેમના પ્રેરિત વચનો અગ્નિને શોભાવે છે અને જે આંતરિક ઉષ્મા/ઉત્કટતા (શુષ્મ) દ્વારા વિશાળ યશ જગાવે છે; અંતે અગ્નિને અંગિરસ અને હોતૃ તરીકે આહ્વાન કરીને સંઘર્ષો વચ્ચે સર્વવિજયી સંપત્તિ અને વૃદ્ધિ પ્રદાન કરવા પ્રાર્થના કરે છે.

7 mantras | Devata: Agni

Sukta 11

Sukta 5.11

અગ્નિને અર્પિત આ સંક્ષિપ્ત સૂક્તમાં તેને પ્રજાનો જાગૃત રક્ષક અને તેજસ્વી યાજ્ઞિક શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જે ભરતોને સન્માર્ગે દોરી જાય છે. તેમાં અગ્નિની સર્વવ્યાપક હાજરી—“દરેક ઘરમાં”—પર ભાર મૂકાય છે, તેમજ દેવદૂત અને હવિર્વાહક તરીકેની તેની ભૂમિકા વર્ણવાય છે. વધુમાં, અંગિરસોએ મથન દ્વારા છુપાયેલ અગ્નિને પ્રાચીનકાળે શોધી બહાર લાવ્યો હતો—આ વાત પણ અહીં ઉલ્લેખિત છે.

6 mantras | Devata: Agni

Sukta 12

Sukta 5.12

અગ્નિને અર્પિત આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિમાં ઋષિ પોતાની “સુશુદ્ધ” વાણી ને હવિરૂપ અર્પણ તરીકે રજૂ કરે છે અને અગ્નિને વિશાળ, સત્યવાહક વૃષભ (વૃષન) તરીકે સ્તવે છે, જે યજ્ઞમાં ઋતને સ્થાપે અને રક્ષે છે. સ્તુતિ પૂછે છે—શત્રુબળોને કોણ બાંધે છે, અસત્યથી અગ્નિના ભાગને કોણ બચાવે છે, અને “વચન”ને કોણ સુરક્ષિત રાખે છે—અને સંકેત આપે છે કે સુવ્યવસ્થિત યજ્ઞવિધિ, સંયમિત વાણી અને દૈવી રક્ષણ મળીને ઉપાસક માટે વિજય તથા સ્થિર નિવાસ સુનિશ્ચિત કરે છે.

6 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (traditional attribution for RV 5.12) | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 13

Sukta 5.13

અત્રિનું આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્ત અગ્નિને સ્તુતિથી જાગૃત થનાર, પસંદ કરાયેલ હોતૃ તરીકે વખાણે છે, જે યજ્ઞને વિસ્તૃત અને ફળદાયી બનાવે છે. તેમાં વારંવાર સ્તુતિ (અર્ચ-)ને પ્રજ્વલન, રક્ષણ અને “બહુરંગી” સમૃદ્ધિને નજીક ખેંચી લાવવાની ક્રિયા સાથે જોડવામાં આવે છે, અને અગ્નિને એવા કેન્દ્રરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે કે જે દેવોને યજ્ઞવિધિમાં એકત્ર કરે છે.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (attribution for RV 5.13 generally) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable for this short 3-pāda verse)

Sukta 14

Sukta 5.14

અત્રિનું આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સ્તુતિસૂક્ત અગ્નિને સ્તુતિ અને સમિધા દ્વારા જાગૃત થવા આમંત્રિત કરે છે, જેથી તે યજમાનની આહુતિઓને દેવસભામાં વહન કરી પહોંચાડે. અગ્નિનું ગાન નવજાત પ્રકાશરૂપે થાય છે—જે અંધકાર અને શત્રુબળોને જીતે છે, “ગાયો/કિરણો”, જળો અને તેજસ્વી સ્વર્ગને પુનઃ પ્રાપ્ત કરાવે છે—અને ઘૃત, સ્તોત્રો તથા સદ્ભાવ/સત્સંકલ્પથી બળવાન બને છે.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (attribution for RV 5.14 generally) | Devata: Agni

Chandas: Gāyatrī (probable)

Sukta 15

Sukta 5.15

આ ટૂંકા અગ્નિ સૂક્તમાં અગ્નિદેવની સ્તુતિ થાય છે—તેમને જ્ઞાની, પ્રાચીન ઋષિ તથા સમૃદ્ધિ અને સ્થિરતાના આધારરૂપ તરીકે, ઘીથી પ્રજ્વલિત અને શુદ્ધ કરાયેલા રૂપે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. યજ્ઞચક્રોમાં તેઓ સદા નવી રીતે જન્મતા દર્શાય છે; ઉગ્ર રક્ષક તરીકે વૈરભાવને દૂર હાંકે છે; અને ગુફામાં છુપાયેલા “પગલાં” સમાન બની મહાન ઐશ્વર્ય જગાડે છે તથા અત્રિને અંધકાર પાર કરાવે છે.

5 mantras | Devata: Agni

Sukta 16

Sukta 5.16

આ ટૂંકા વસિષ્ઠ-સૂક્તમાં અગ્નિનું સ્તવન થાય છે—તેજસ્વી, સદા વધતો જ્વાલારૂપ, જેને મનુષ્યો વિશ્વાસુ મિત્ર અને માર્ગદર્શક સમજી “આગળ” સ્થાપે છે. સૂક્તમાં અગ્નિને પ્રાર્થના છે કે તે સમુદાય માટે બળ એકત્ર કરે, સંઘર્ષોમાં રક્ષા કરે, અને વર્ય (ઇચ્છનીય સમૃદ્ધિ) પ્રદાન કરે, જેથી સ્વસ્તિ (કલ્યાણ)નું સુરક્ષિત સ્થાન સ્થાપિત થાય.

5 mantras | Devata: Agni

Sukta 17

Sukta 5.17

વસિષ્ઠનું આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સ્તુતિગીત સુઘડ યજ્ઞ દ્વારા નશ્વર ઉપાસકને “વધુ શક્તિશાળી” દિવ્ય સહાયકની નજીક ખેંચે છે અને અગ્નિને રક્ષક, માર્ગદર્શક તથા વૃદ્ધિકારક તરીકે સ્તુતિ કરે છે. અગ્નિનું ચિત્રણ તેજસ્વી, વૈશ્વિક રૂપકોથી થાય છે—જ્વાળાથી આવૃત, પ્રેરિત વાણીથી પ્રેરિત/ચાલિત—અને કવિ તેને ઇચ્છિત કલ્યાણની રક્ષા કરવા, સુખ-સમૃદ્ધિ આપવા તથા સંઘર્ષોમાં બળ માટે પ્રજ્વલિત થવા પ્રાર્થના કરે છે.

5 mantras | Rishi: Vasiṣṭha | Devata: Agni

Chandas: Triṣṭubh (likely)

Sukta 18

Sukta 5.18

આ ટૂંકા સૂક્તમાં પ્રભાતે અગ્નિનું સ્તવન ‘અતિથિ’—દિવ્ય મહેમાન—રૂપે થાય છે, જેને અગ્નિ અને આહુતિ દ્વારા માનવ નિવાસમાં આવકારવામાં આવે છે. અગ્નિને અમર તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે, જે નશ્વર મનુષ્યોની આહુતિઓમાં આનંદ પામે છે, રથની જેમ અક્ષત રહી આગળ ધપે છે, અને ઉદાર યજમાનોની કીર્તિ તથા સમૃદ્ધિને વધારેછે.

5 mantras | Rishi: Vasiṣṭha (Book 5 attribution) | Devata: Agni (as Atithi, the Guest)

Chandas: Triṣṭubh (likely)

Sukta 19

Sukta 5.19

આ ટૂંકા અગ્નિ-સૂક્તમાં માતાના ગર્ભમાં અગ્નિના ગુપ્ત જન્મનું ચિંતન થાય છે—આવરણોમાં છુપાયેલો અગ્નિ પછી સ્પષ્ટ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. તેમાં અગ્નિના તેજસ્વી, પ્રાણદાયક બળની સ્તુતિ છે, જે સમુદાયો અને સમૃદ્ધિમાં વૃદ્ધિ કરે છે; તેમજ પવન અને રાખ સાથે કિરણ/જ્વાળા રૂપે તેની ચંચળ લીલા સ્મરાય છે, જ્યાં તે કર્મ માટે પોતાની શક્તિઓને તીક્ષ્ણ બનાવે છે.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (traditional attribution for much of Mandala 5; exact verse-level attribution may vary by recension) | Devata: Agni (esoteric birth of Agni in the Mother; common Vedic theme: Agni born in waters/wood/earth)

Chandas: Tristubh (probable)

Sukta 20

Sukta 5.20

અત્રિ ઋષિઓનું આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્ત અગ્નિને એવા ધનના દાતા તરીકે આહ્વાન કરે છે, જે સાચે જ “સાંભળવા યોગ્ય” છે અને દેવો સાથે સુસંગત છે. તેમાં અગ્નિને હોતૃ તરીકે પસંદ કરવામાં આવે છે—પ્રાચીન, યજ્ઞમાં અગ્રણી—જે દક્ષ (યોગ્ય કુશળતા/વિવેકશક્તિ)ને પરિપૂર્ણ કરે છે અને ઉપાસકને ઋત-આધારિત સમૃદ્ધિ, પ્રકાશ (ગાયો/કિરણો) અને વીરબળ તરફ દોરી જાય છે.

4 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Agni

Chandas: Gayatri (probable for RV 5.20.1; exact syllable-count not computed here)

Sukta 21

Sukta 5.21

આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્તમાં અગ્નિને “માનુષવત્” (માનવીય રીતથી) આહ્વાન કરવામાં આવે છે અને યજ્ઞાગ્નિને યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કરીને પ્રજ્વલિત કરવા વિનંતી થાય છે, જેથી તે સ્તુતિ અને ઉપાસનાને દેવો સુધી વહન કરી શકે. અગ્નિની પ્રશંસા સર્વ દેવતાઓના એકમત પસંદગીરૂપ દૂત (દૂતા) તરીકે થાય છે, અને તેને તેજસ્વી રીતે પ્રજ્વલિત થવા તથા “ઋતના ગર્ભ”માં—વૃદ્ધિ અને સમૃદ્ધિને ધારણ કરનાર વ્યવસ્થિત સત્યમાં—પોતાનું આસન ગ્રહણ કરવા પ્રેરવામાં આવે છે.

4 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Agni

Chandas: Gayatri (probable; short 3-pāda structure typical of many Agni invocations—verify in critical edition)

Sukta 22

Sukta 5.22

આ ટૂંકા આત્રિ સૂક્તમાં અગ્નિને શુદ્ધિકારક જ્વાળા અને યજ્ઞના પ્રિય હોતૃ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે, અને કવિઓની પ્રેરિત વાણી (ગિરા)ને ઓળખી સ્વીકારવા તેની પ્રાર્થના થાય છે. તેમાં અગ્નિને વિવેકી મન ધરાવનાર, પસંદ કરાયેલ દૈવી રક્ષક તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, અને આત્રિ વંશને એવા તરીકે ઉલ્લેખવામાં આવ્યો છે કે જે સ્તોમો અને ગિરાઓ દ્વારા અગ્નિને “વધારે” છે અને શોભિત કરે છે. સૂક્તનો હેતુ વિધિપરક અને ભક્તિમય છે: અગ્નિની ઉપસ્થિતિ પ્રજ્વલિત કરવી, તેની સહાય પ્રાપ્ત કરવી, અને તેની તેજસ્વી માર્ગદર્શન હેઠળ યજ્ઞ નિર્વિઘ્ન આગળ વધે તે સુનિશ્ચિત કરવું.

4 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (explicitly referenced atri-vat; hymn in Atri collection) | Devata: Agni

Chandas: Trishtubh (probable; verify in critical edition)

Sukta 23

Sukta 5.23

આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્તમાં અગ્નિદેવને વિનંતી કરવામાં આવે છે કે તેઓ ‘સહંતમ’—શત્રુબળો સામે આગળ ધસી જતું, સર્વથી વિજયી અને તેજસ્વી ધન (રયિ, દ્યુમ્ન) લઈને આવે. તેમાં અગ્નિને સર્વ જનોએ શોધતા પ્રિય હોતૃ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે અને અંતે ઉપાસકોના ઘરોમાં અગ્નિ તેજથી પ્રજ્વલિત રહે, સમૃદ્ધિ તથા રક્ષા આપે—એવી સીધી પ્રાર્થના સાથે સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

4 mantras | Devata: Agni

Sukta 24

Sukta 5.24

આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સ્તુતિ રક્ષાત્મક પ્રાર્થના છે: કવિ અગ્નિને ઉપાસકો માટે સર્વથી નજીકની ઉપસ્થિતિ (અંતમ) અને અડગ આશ્રય (વરૂથ્ય) બનવા વિનવે છે. અગ્નિને જાગૃત થવા, આહ્વાન સાંભળવા, પોતાની રક્ષાશક્તિ વિસ્તરાવવા અને શત્રુભાવપૂર્ણ ઇરાદાથી સમુદાયને બચાવવા આમંત્રિત કરવામાં આવે છે. સૂક્તનો અંત પવિત્ર કર્મમાં જોડાયેલા સાથીઓ માટે અગ્નિની કૃપા અને મંગલમય કલ્યાણની યાચનાથી થાય છે.

4 mantras | Devata: Agni

Sukta 25

Sukta 5.25

આ સૂક્તમાં અગ્નિને દિવ્ય સહાયક તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે, જે નિષ્ઠાપૂર્વક હવન કરનારને ધન, યશ અને બળવાન સંતતિ આપે છે તથા ઉપાસકને શત્રુબળોથી રક્ષા કરે છે. અગ્નિને સત્યનિષ્ઠ, ઋષિજન્ય તેજરૂપ શક્તિ તરીકે આવાહન કરવામાં આવે છે, જે જોખમી જળોમાં નૌકા જેમ ભક્તને વૈરભાવથી પાર ઉતારે છે. સમગ્ર હેતુ યજ્ઞકર્મની સફળતા અને આશીર્વાદ પ્રાપ્ત કરાવવાનો તેમજ વિરોધ અને શત્રુતા પાર સુરક્ષિત ગતિ આપવાનો છે.

9 mantras | Devata: Agni

Sukta 26

Sukta 5.26

આ સૂક્ત અગ્નિને તેજસ્વી શુદ્ધિકર્તા અને દિવ્ય પુરોહિત તરીકે આવાહન કરે છે, જેના “જીભ” દ્વારા હવિ અર્પિત થાય છે અને દેવતાઓને યજ્ઞમાં બોલાવવામાં આવે છે. તેમાં અગ્નિને વિનંતી છે કે તે પવિત્ર બર્હિષ (વિધિ-આસન) પર દેવતાઓને બેસાડે અને સોમપેષણ કરનાર ઉપાસકને બળ તથા વીર્યમય પરાક્રમ (સુવીર્ય) પ્રદાન કરે. અંતિમ ભાગમાં આમંત્રણ વિસ્તરીને સંપૂર્ણ દેવસભા સુધી પહોંચે છે—મરુત, અશ્વિન, મિત્ર, વરુણ અને સર્વ દેવો—જે પૂર્ણ અને સુસજ્જ યજ્ઞવિધિનું સૂચન કરે છે.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (Mandala 5 Agni hymns generally Ātreya; verify per Anukramaṇī for RV 5.26) | Devata: Agni

Chandas: Gayatri (likely for RV 5.26 opening; verify by syllable count)

Sukta 27

Sukta 5.27

આ ટૂંકા સૂક્તમાં અગ્નિનું વૈશ્વાનર રૂપે સ્તવન થાય છે—સર્વવ્યાપી અગ્નિ અને અધિપત્યશક્તિ, જે જગતમાં સમૃદ્ધિ અને ઋત (યોગ્ય વ્યવસ્થા)ને પ્રગટ કરે છે. ત્રિ-અરુણના દાન-પ્રસંગ દ્વારા અગ્નિની મહત્તા ગોઠવાય છે, અને સૂક્તની સિદ્ધિને યજ્ઞીય વાણી/ઋચ (વાચ) તથા અશ્વમેધના પરિપ્રેક્ષ્ય સાથે જોડવામાં આવે છે; અંતે ઇન્દ્ર–અગ્નિની સંયુક્ત આહ્વાનથી ક્ષત્ર (સર્વભૌમ પરાક્રમ)ને સ્થિર રાખવા પ્રાર્થના થાય છે.

6 mantras | Devata: Agni Vaiśvānara (with praise that also frames a bountiful lordly power; donor-context with Tri-aruṇa)

Sukta 28

Sukta 5.28

આ ટૂંકા સૂક્તમાં પ્રજ્વલિત અગ્નિનું સ્તવન થાય છે—આકાશ સુધી પહોંચતી તેની જ્વાળા, જેના તેજનો સંયોગ પૂર્વ દિશાથી સર્વ ઇચ્છનીય દાનો લઈને આવતી ઉષા (પ્રભાત) સાથે થાય છે. પ્રભાતના પ્રકાશે જગતના જાગરણને યજ્ઞના જાગરણ સાથે જોડીને, ઉપાસકોને અગ્નિને હવ્યવાહન—દેવો સુધી અર્પણને નિશ્ચિત રીતે પહોંચાડનાર—રૂપે પસંદ કરવા પ્રેરિત કરે છે.

6 mantras | Devata: Agni (with strong presence of Uṣas as accompanying power)

Sukta 29

Sukta 5.29

આ સૂક્ત મરુતોના અડગ, સર્વજ્ઞ નેતા ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે; વિશ્વવ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવાની તેની શક્તિ અને અવરોધના આદર્શરૂપ સર્પ (અહિ) પર તેની નિર્ણાયક વિજયગાથા ઉજાગર કરે છે. “ત્રણ”ના પ્રતીકનો (અર્યમનનો નિયમ/આદેશ, તેજસ્વી લોકધામો, પ્રવાહો/જળ) વારંવાર ઉપયોગ કરીને, ઇન્દ્રનો વિજય કોસ્મિક ક્રમની પુનઃસ્થાપના અને જીવનદાયક જળ તથા પ્રકાશની મુક્તિ તરીકે રજૂ થાય છે. અંતે ઋષિ ઇન્દ્રને નવી રીતે રચાયેલ બ્રહ્મન્ (સ્તોત્રકલા) અર્પે છે; પ્રાર્થનાને સારી રીતે વણાયેલા વસ્ત્ર અને સુઘડ રીતે બનાવેલા રથ સાથે સરખાવીને સમાપ્તિ કરે છે.

15 mantras | Devata: Indra (with Maruts in attendance; Aryaman mentioned as principle of order)

Sukta 30

Sukta 5.30

આ સૂક્તમાં ઇન્દ્રને ઝડપી આવી પહોંચનાર, સોમપ્રિય વીરસ્વરૂપ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—જે આહ્વાનનો પ્રતિસાદ આપે છે અને શત્રુ શક્તિઓને ભાંગી નાખે છે, ખાસ કરીને પ્રકાશ, ગાયો અને સમૃદ્ધિને અવરોધતી દસ્યુ શક્તિઓને. તેમાં સ્તુતિ સાથે જીવંત યુદ્ધચિત્રો ગૂંથાયેલા છે—ઇન્દ્ર યુદ્ધ માટે આગળ વધે છે અને છુપાયેલી “ગાયો” (ધન/પ્રકાશ)ને પ્રગટ કરે છે—અને અંતે દ્રષ્ટા પ્રાપ્ત થયેલા સ્પષ્ટ લાભો તથા યજ્ઞમાં વિજયના સંકેતોનું સ્મરણ કરીને સમાપ્તિ કરે છે.

14 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 31

Sukta 5.31

આ સૂક્તમાં ઇન્દ્રને અપરાજેય, રથારૂઢ શક્તિ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—જે માર્ગ સાફ કરે છે, ‘ધેનુઓ/ગાયો’ સમાન ધન અને ઊર્જાઓને વ્યવસ્થિત કરે છે અને અગ્રેસર રહી સુરક્ષિત રીતે નેતૃત્વ આપે છે. તેમાં અહિ/વૃત્ર તથા શુષ્ણની છલભરી માયાઓ પર ઇન્દ્રની નિર્ણાયક જીતનું સ્મરણ છે, અને દર્શાવવામાં આવે છે કે ઇન્દ્ર અવરોધો તોડી નાખે છે, દસ્યોને હાંકી કાઢે છે અને પોતાના ભક્તોમાં બળ સ્થાપે છે. પ્રાર્થના અંતે રક્ષાત્મક આશીર્વાદ છે: ઇન્દ્રમાં આનંદ પામનારાઓ હાનિથી દૂર રહે અને તેમને ઓજસ્ (જીવશક્તિ) પ્રાપ્ત થાય.

12 mantras | Rishi: Atri Bhauma (Ātreya) (traditional for RV 5.31) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm via metrical audit)

Sukta 32

Sukta 5.32

આ સૂક્ત અવરોધો ભેદનાર ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે: તે પર્વતને ચીરી નાખે છે, બંધાયેલી જળધારાઓને મુક્ત કરે છે અને જીવનદાયક પ્રવાહોને અટકાવી રાખનાર દાનવને પાડી દે છે. ઇન્દ્રનું અપ્રતિહત વજ્રબળ ઋત (યોગ્ય વિશ્વવ્યવસ્થા)ને પુનઃસ્થાપિત કરતું એક વૈશ્વિક કર્મ તરીકે ઉજવાય છે; જેના કારણે ઋષિઓ અને તેમના સમુદાયને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે સ્વર વિચારમગ્ન બને છે—બ્રહ્મન્‌ (પવિત્ર વાણી/વિધિ) પ્રત્યે સમર્પિત લોકો, ઋતુસર યોગ્ય રીતે ઉદાર દાન આપનાર ઇન્દ્રને ક્યારેય રોકવાનો પ્રયત્ન શા માટે કરે?

12 mantras | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 33

Sukta 5.33

અત્રિનું આ સ્તોત્ર ઇન્દ્રની અતુલ્ય શક્તિ અને યુદ્ધમાં વિજય અપાવતી તેની સહાયનું સ્તવન કરે છે; તે ઇન્દ્રને વિનવે છે કે તે ‘સુમતિ’ (સારો મનોભાવ) જગાવે અને ઉપાસકોને વિજયી પરાક્રમ પ્રદાન કરે. તેમાં ઇન્દ્રની સર્પ-વિનાશક મહિમા તથા તેની કૃપાથી ધન-સમૃદ્ધિ આપવાની વાત સ્મરાય છે, અને સમૃદ્ધિને દેવપ્રેરિત ‘સંગ્રહ’ તરીકે ચિતરે છે—જેમ ગાયો સુરક્ષિત વાડામાં પ્રવેશે તેમ.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 34

Sukta 5.34

ઋગ્વેદ ૫.૩૪ અત્રિ પરંપરાનું સ્તોત્ર છે, જે સોમ-પિષણ (સોમ દબાવવાની) ક્રિયા દ્વારા ઇન્દ્રને આહ્વાન કરે છે. તેમાં ઇન્દ્રની સ્તુતિ અજાતશત્રુ (“જેનામાં વૈર જન્મતું નથી”) અને બ્રહ્મવાહસ્ (“વાણી/બ્રહ્મનો વાહક”) તરીકે થાય છે. નિયમબદ્ધ રીતે હવિષ અર્પણ કરીને સોમ પિષનારાઓ અને ન પિષનારાઓ વચ્ચે વિરોધ દર્શાવે છે. ઇન્દ્રને કોસ્મિક ઋતને ગતિમાં મૂકનાર શક્તિ, અવરોધક બળોને દમન કરનાર, અને યજ્ઞને વિજય તથા વૃદ્ધિ તરફ આગળ ધપાવનાર તરીકે રજૂ કરે છે.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition; Mandala 5 is predominantly attributed to the Atris) | Devata: Indra (with ritual actions of Soma pressing; Indra as brahma-vāhas, bearer of the Word)

Chandas: Trishtubh (likely; RV 5.34 is predominantly Triṣṭubh)

Sukta 35

Sukta 5.35

અત્રિ પરંપરાનું આ ઇન્દ્રસૂક્ત દેવને વિનવે છે કે તે પોતાનો સર્વાધિક “કાર્યકારી સંકલ્પ” (ક્રતુ) સક્રિય સહાયરૂપે લાવે અને તેને ઉપાસકો માટે સ્પર્ધાઓ તથા દૈનિક સંઘર્ષમાં વિજયી શક્તિમાં રૂપાંતરિત કરે. સાથે જ તે ઇન્દ્રને પ્રાર્થના કરે છે કે શત્રુભાવપૂર્ણ, વિરોધી પ્રેરણાઓને દબાવી દે અને ગાયકોએ આગળ વધવા માટેના પ્રતીક એવા તેમના રથનું રક્ષણ કરે, જેથી તેમની સ્તુતિ અને યશ “સ્વર્ગમાં”—અર્થાત્ સત્યના તેજોમય લોકમાં—સ્થાપિત થાય.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (Mandala 5 default attribution) | Devata: Indra

Chandas: Gayatri (likely for RV 5.35.1; many short Indra verses are Gāyatrī—needs metrical confirmation)

Sukta 36

Sukta 5.36

આ સ્તુતિ તાત્કાલિક સોમ-આહ્વાન છે, જેમાં ધનના જ્ઞાતા અને દાતા ઇન્દ્રને પિષણ (સોમ પીસવાની વિધિ) પાસે આવવા અને સુસજ્જ સોમરસ પાન કરવા બોલાવવામાં આવે છે. કવિ પિષણપથ્થર અને દોહાયેલ/દૂધમિશ્રિત સોમ જેવી જીવંત યજ્ઞ-છબીઓથી આહ્વાનને વધુ તીવ્ર બનાવે છે અને ઇન્દ્રને “ડાબી અને જમણી” બન્ને તરફથી સંપત્તિ આપવા પ્રાર્થના કરે છે. અંતે ઇન્દ્રની યુવાન શક્તિ અને મરુતો સાથેની તેની સંગતિનું સ્મરણ કરીને સ્તુતિ પૂર્ણ થાય છે.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (book 5 Atri corpus; verify exact rishi for RV 5.36 via Anukramaṇī) | Devata: Indra

Chandas: Jagati (likely due to longer pādas; verify)

Sukta 37

Sukta 5.37

આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સૂક્ત ‘ઇન્દ્ર માટે સોમ પિષનાર’નું સ્તવન કરે છે. તે યજમાન સૂર્યકિરણોની તેજસ્વિતાથી ગતિ કરે છે એમ ચિતરે છે, અને ઉષાઓ તેની યજ્ઞવિધિ માટે નિશ્ચિત માર્ગ ખોલે છે. ઇન્દ્રની વિજયરથ-શક્તિ અનેક બળોને પોતાના આસપાસ એકત્ર કરે છે; અને સૂર્ય તથા અગ્નિની કૃપા મેળવનારા સોમદાતાને આ સ્તુતિ પૂર્ણતા—શાંતિના સમયમાં કલ્યાણ-ક્ષેમ, અને સંઘર્ષમાં વિજય—નું વચન આપે છે.

5 mantras | Devata: Indra (with solar/dawn imagery as supportive powers)

Chandas: Trishtubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 38

Sukta 5.38

ઇન્દ્રને અર્પિત આ ટૂંકું સૂક્ત તેની દાનશીલતાની વિશાળતા અને તેની રક્ષાની દૂર સુધી વ્યાપતી શક્તિનું સ્તવન કરે છે. ઉપાસકોના ‘દ્યુમ્ના’—પ્રકાશમય બળો અને વિજયકારી ઊર્જાઓ—વધારવા માટે તેને પ્રાર્થના કરે છે. ભક્તોના હિતાર્થે સ્વર્ગ અને ગતિમાન પૃથ્વી-ક્ષેત્ર બંને પર શાસન કરનાર ઇન્દ્રના પ્રચંડ પરાક્રમ (શુષ્મ)નું સ્મરણ કરે છે. અંતે, તેની સહાયથી સુસંરક્ષિત રહી, તેના આશ્રય (શર્મન્)માં સુરક્ષિત રીતે નિવાસ કરવાની વિનંતી સાથે સમાપ્ત થાય છે.

5 mantras | Devata: Indra

Chandas: Gayatri (probable for RV 5.38; requires metrical verification)

Sukta 39

Sukta 5.39

ઇન્દ્રને અર્પિત અત્રિનું આ ટૂંકું સ્તોત્ર વિજયશક્તિના દેવને વિનવે છે કે તે પોતાની “પ્રકાશમાન, છલકાતી” સંપત્તિ અને બળ કશી કમી વિના વહાવી દે, અને “બંને હાથોથી” સમૃદ્ધિ આપે. તેમાં ઇન્દ્રની પ્રસિદ્ધ દાન-ઇચ્છા (પ્રરાધ્યમ) પર ભાર છે, જે દૃઢને પણ ઝુકાવી શકે. અંતે, અત્રિઓની સ્વ-જાગૃત અભિષિક્ત સ્તુતિમાં તે પરાકાષ્ઠા પામે છે—બ્રહ્મવાહક શક્તિ રૂપે વાણી તેજસ્વી બને છે.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Indra

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 40

Sukta 5.40

આ સૂક્તમાં ઇન્દ્રને સોમના સ્વામી અને સર્વોત્તમ વૃત્રહંતમ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે કે તે દબાવેલા સોમ પાસે ઝડપથી આવે અને યજમાનને વિજયી બળથી સમર્થ બનાવે. ત્યારબાદ પ્રસિદ્ધ અત્રિ-કથા વર્ણવાય છે: દૈત્ય સ્વર્ભાનુ સૂર્યને અંધકારથી ઢાંકી દે છે, લોકોમાં ગૂંચવણ છવાઈ જાય છે, અને અત્રિઓ—પ્રજ્ઞા તથા મંત્રશક્તિ દ્વારા—છુપાયેલ સૂર્યને ફરી પ્રગટ કરી પ્રકાશ અને ઋત/વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરે છે.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (Mandala 5 context; RV 5.40 also Atri-associated) | Devata: Indra (Soma-pati, Vṛtrahantama)

Chandas: Gayatri (probable refrain-like compact form; exact meter not guaranteed from provided data)

Sukta 41

Sukta 5.41

ઋગ્વેદ ૫.૪૧ સૂક્તની શરૂઆત ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ના રક્ષક મિત્ર–વરુણને પ્રાર્થના કરીને થાય છે—યજમાનનું રક્ષણ કરે, બળ, સમૃદ્ધિ અને સુરક્ષિત ગતિ/પ્રવાસ આપે એવી વિનંતી છે. સૂક્ત આગળ વધતાં તે લગભગ “સર્વશક્તિઓ”ના આવાહનરૂપે વિસ્તરે છે—અન્ય દેવતાઓને તથા જળ, ઔષધિ/વનસ્પતિ, દ્યૌઃ, વનો, પર્વતો જેવા પ્રાકૃતિક રક્ષકોને આરોગ્ય, રક્ષા અને કલ્યાણ માટે બોલાવે છે. અંતે ઉપાસકોમાં પોષક પરિપૂર્ણતા ઢોળાઈ આવે એવી સંક્ષિપ્ત કામનાથી તે પૂર્ણ થાય છે.

20 mantras | Rishi: Kaṇva (Kaṇva lineage; RV 5.41 is traditionally Kaṇva hymn) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical check)

Sukta 42

Sukta 5.42

ઋગ્વેદ ૫.૪૨ એક વ્યાપક રક્ષાત્મક અને સમૃદ્ધિદાયક સૂક્ત છે, જેમાં “શાંતિ વહન કરતી” પ્રાર્થના આદિત્યોને—વિશેષ કરીને વરુણ, મિત્ર, ભગ અને અદિતિને—અર્પિત થાય છે, જેથી ઋત (યોગ્ય વ્યવસ્થા), સુરક્ષિત ગતિ/માર્ગ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય. સાથે જ તે સહાયક દિવ્ય શક્તિઓને (ખાસ કરીને મરુતગણ અને અશ્વિનોને) આહ્વાન કરે છે કે તેઓ શત્રુબળોને દૂર હાંકે અને ઉપાસક તથા સમુદાયને ધન, બળ અને “અમૃત” સમ શુભભાગ્ય પ્રદાન કરે.

18 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (common attribution for RV 5.42; medium certainty) | Devata: Varuṇa, Mitra, Bhaga, Aditi; and a fivefold priest-power (often Savitṛ/Agni as hearer in interpretive traditions)

Chandas: Jagatī (probable; verification recommended)

Sukta 43

Sukta 5.43

ઋગ્વેદ ૫.૪૩ સૂક્ત વિશ્વે દેવાઃને ઉદ્દેશીને કરેલું વ્યાપક આવાહન છે. તેમને પોષક, આનંદદાયક શક્તિઓ તરીકે કલ્પવામાં આવ્યા છે, જે યજમાનના જીવનમાં સમૃદ્ધિનું “દૂધ અને મધ” વરસાવે છે. પૂષન અને વાયુ જેવા મુખ્ય દિવ્ય સહાયકોને સ્મરીને, અંતે અશ્વિનો સાથે સમાપ્ત થતું આ સૂક્ત રયિ (સમૃદ્ધિ/પ્રચુરતા), વાજ (પ્રભાવશાળી બળ અને વિજય), માર્ગદર્શન, રક્ષણ અને “અમૃત” સમું શુભભાગ્ય માગે છે.

17 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (traditional for RV 5.43) | Devata: Viśve Devāḥ / nourishing powers (often read as a broad all-gods invocation with symbolic ‘seven’ powers)

Chandas: Jagatī or Triṣṭubh (needs metrical verification; verse length suggests Jagatī tendencies)

Sukta 44

Sukta 5.44

આ સૂક્ત અગ્નિનું સ્તવન સૌથી પ્રાચીન અને છતાં સતત નવેસરથી પુનઃનવિકૃત થતી યાજ્ઞિક પુરોહિત-શક્તિ તરીકે કરે છે—બર્હિષ પર આસનસ્થ, “સૂર્ય-લોકોનો શોધક,” અને પ્રેરિત વાણી દ્વારા બહાર ખેંચાતો (“દોહાતો”) એવો. પરંપરાગત યજ્ઞવિધિ પ્રમાણે અગ્નિનું આવાહન કરવાથી શરૂ કરીને, તેને તેજસ્વી રક્ષક તરીકે ચિતરે છે, જે છલકપટ અને ભ્રમજનક શક્તિઓને પરાજિત કરે છે. અંતે ‘અગ્નિ જાગૃત થયો છે’ એવી ઘોષણા સાથે, ઋક્, સામન્ અને સોમ—બધાં જ તેની પાસે મિત્ર અને નિવાસ-સહચર તરીકે એકત્ર થાય છે, એવો ઉપસંહાર કરે છે.

15 mantras | Devata: Agni (probable, based on barhiṣad, svàr-vid, and milking by hymn; hymn 5.44 is classically Agni-oriented in many traditions)

Sukta 45

Sukta 5.45

અત્રિ પરંપરાનું આ સૂક્ત ઉષસ્–સૂર્ય સંકુલની સ્તુતિ કરે છે: તે તેજસ્વી શક્તિ તરીકે અંધકારને ભેદી નાખે છે, માનવો માટે “દ્વારો ખોલે છે”, અને યજમાનને સ્વર્ગ/પ્રકાશ તરફ ઊર્ધ્વગતિથી દોરી જાય છે. તેમાં ધી (પ્રેરિત બુદ્ધિ)ને વારંવાર કાર્યકારી બળ તરીકે કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવી છે—તેના દ્વારા છુપાયેલા “ગાયો/પ્રકાશ” મુક્ત થાય છે, નવગ્વો પોતાનું પારગમન/માર્ગસાધન પૂર્ણ કરે છે, અને ઉપાસકને દૈવી રક્ષણ તથા કષ્ટમાંથી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

11 mantras | Rishi: Atri Bhauma (Mandala 5 Atri corpus; 5.45 likewise Atri tradition) | Devata: Uṣas / Sūrya complex (Dawn powers opening the way; solar aid present)

Chandas: Trishtubh

Sukta 46

Sukta 5.46

આ આત્રેય પરંપરાનું સૂક્ત યજમાનના પ્રવાસ માટે માર્ગદર્શન, રક્ષણ અને ઋત (યોગ્ય ગતિ/ધર્મનિયમ) ની સમન્વિત શક્તિઓ રૂપે વિશ્વે દેવાઃને આહ્વાન કરે છે. તે શરૂઆતમાં આંતરિક ‘જાણનાર’ (વિદ્વાન) પોતાને અશ્વની જેમ જોડીને માર્ગો પર સીધું આગળ દોરી જાય છે એવી પ્રબળ છબી આપે છે; પછી મરુત, બૃહસ્પતિ, પૂષન અને આદિત્યોને સર્વસમાવેશક રીતે બોલાવે છે; અને અંતે દેવપત્નીઓને (દેવતાઓની સહચરી દેવીઓ) જાગૃત કરીને દિવ્ય લયને ગતિમાં મૂકે છે.

7 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (book 5 general attribution; RV 5.46 hymn attribution follows the same family tradition) | Devata: All-gods/Guiding Intelligence (implicit); verse foregrounds the inner leader ‘vidvān’ rather than a single named deity

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify metrically)

Sukta 47

Sukta 5.47

આ ટૂંકું આત્રેય સૂક્ત એક રહસ્યમય સ્ત્રીમય વૈશ્વિક શક્તિને આવાહન કરે છે—જેને ઘણીવાર ઉષસ (પ્રભાત)ની છબીઓથી અથવા મહામાતૃ-તત્ત્વ તરીકે વાંચવામાં આવે છે—તે “જગાડે” છે અને પિતૃઓને (પૂર્વજો/પિતરોને) યજ્ઞવિધિમાં તેમના આસન પર બોલાવે છે. પછી સૂક્ત સંખ્યાઓ અને “પ્રકાશની ગાયો” જેવી સંક્ષિપ્ત બ્રહ્માંડ-પહેલીઓ તરફ વળે છે, જેમાં જગતની સુવ્યવસ્થિત ગર્ભધારણા/ઉદ્ભવનું વર્ણન છે. અંતે મિત્ર–વરুণ, અગ્નિ અને વિશાળ દ્યૌસના આશ્રય હેઠળ કલ્યાણ, દૃઢ પાદસ્થિતિ અને સુરક્ષિત ગમન માટેની પ્રાર્થનાથી સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.

7 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (book 5) | Devata: Ambiguous/poetic: a feminine power (often read as Uṣas or a maternal cosmic principle) and the Pitṛs; hymn moves into ancestral/cosmic imagery

Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm in critical edition)

Sukta 48

Sukta 5.48

આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત મેઘમાં જળોને એકત્ર કરી અને વિશાળ જગતધામને વિસ્તારી દેતી “માયિની/માયિન” રચનાત્મક શક્તિનું ચિંતન કરે છે; તેમજ વજ્રધારી બળને સ્મરીને દિવસ‑રાતના ક્રમને ગોઠવનારી શક્તિનું પણ સંકેત આપે છે. અંતે, સુંદર વસ્ત્રધારી, ચતુર્મુખ વરુણને—જેનુ વૈભવ માપી શકાય તેમ નથી એવી શક્તિરૂપે—નામે ઉલ્લેખે છે; અને તેની પાસેથી જ ભાગ અને સવિતૃ જેવા વહેંચનાર તથા પ્રેરક દેવો ઇચ્છનીય ધન પ્રદાન કરે છે.

5 mantras | Devata: Unclear in isolation; verse imagery suggests a cosmic formative power spreading waters in the cloud (often linked in RV diction to Parjanya/Indra’s rain-action or to a goddess-like māyā-power).

Sukta 49

Sukta 5.49

આ ટૂંકા સૂક્તમાં જીવનવર્ધક ધનના દિવ્ય વિતરણકર્તા તરીકે સવિતૃ અને ભગને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે, તેમજ અશ્વિનોને દૈનિક સાથી અને સહાયક તરીકે આમંત્રિત કરવામાં આવે છે. આગળ તે અનેક દેવતાઓના સમૂહ સ્તુતિમાં વિસ્તરે છે, જે શુભ દિવસો ઉત્પન્ન કરે છે અને અવરોધો દૂર કરે છે; અંતે વિશાળ માર્ગ અને દ્યાવા-પૃથિવી (આકાશ અને પૃથ્વી)ના પોષક આધાર માટે પ્રાર્થના સાથે પૂર્ણ થાય છે.

5 mantras | Devata: Savitṛ and Bhaga; also Aśvins invoked for daily companionship

Sukta 50

Sukta 5.50

આ સંક્ષિપ્ત આત્રેય સૂક્ત દેવને ‘નેતૃ’—દિવ્ય માર્ગદર્શક—રૂપે આહ્વાન કરે છે. તે મનુષ્યને સન્માર્ગે દોરી જાય છે, મિત્રતા, રક્ષણ, તેમજ રયિ (દ્રવ્ય/સંપત્તિ) અને દ્યુમ્ન (પ્રકાશમય શક્તિ)ની વૃદ્ધિ આપે છે. નેતાના સાથને પસંદ કરવાની વ્યક્તિગત અભિલાષા સાથે, અતિથિઓનું સ્વાગત થાય અને પત્નીઓ (આધાર આપતી સહચર-શક્તિઓ)નું સન્માન થાય એવી યજ્ઞ-સામાજિક પ્રાર્થના જોડાય છે; માર્ગ પરથી વૈરભાવ દૂર કરવા પણ વિનંતી થાય છે. અંતે સૂક્ત ‘શમ્’—શાંતિ-આશીર્વાદ—થી પૂર્ણ થાય છે, જે રથાધિપતિ સાથે સંકળાયેલો છે, જે ગતિને સુરક્ષિત રીતે કલ્યાણ (સ્વસ્તિ) તરફ દોરી જાય છે.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Deva as Netṛ (the Divine Leader/Guide) (often read as Savitṛ/Pūṣan-like guiding power; hymn context needed for precision)

Chandas: Gāyatrī/Anuṣṭubh-like brevity is possible, but Mandala 5 commonly uses Triṣṭubh; requires metrical verification

Sukta 51

Sukta 5.51

આ સૂક્ત સોમપિષણ (સોમયાગ) માટે દેવતાઓને બોલાવી લાવનાર અને હવિષ્યને યોગ્ય રીતે પહોંચાડનાર યાજ્ઞિક અગ્નિ—પુરોહિત અગ્નિ—નું આમંત્રણાત્મક સ્તુતિગાન છે. તેમાં દેવતાઓ વચ્ચે ‘સજૂઃ’ (એકમત, સમરસતા) પર વારંવાર ભાર મૂકાય છે—મિત્ર-વરુણ, સોમ, વિષ્ણુ અને વિશ્વે દેવાઃ સૌ એક જ સંમતિમાં રહી યજ્ઞ એક જ, સુસંગત અને સમરસ ક્રિયા બને એવી કામના છે. અંતે ભાવ આશીર્વાદરૂપ બને છે: સૂર્ય-ચંદ્રની જેમ સુરક્ષિત અને વ્યવસ્થિત માર્ગ મળે, અને દાન આપનાર, જાણનાર તથા કલ્યાણમાં ફરી એકત્ર થતો સમુદાય પ્રાપ્ત થાય એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

12 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Agni (with the Viśve Devāḥ implied as companions)

Chandas: Gāyatrī (likely, given short three-pāda structure typical of invitations; needs counting to confirm)

Sukta 52

Sukta 5.52

આ સૂક્ત યુવાન તોફાની દેવતાઓ એવા મરુતોને પ્રબળ રીતે આહ્વાન કરે છે. તેમની સીધી, દ્રોહરહિત મહિમા, ગર્જનશીલ શક્તિ અને અવરોધો તોડી સમૃદ્ધિ મુક્ત કરતી ઝડપી રથોની સ્તુતિ કરે છે. તેઓ યજ્ઞમાં આવે, ગાયકની કીર્તિ અને રક્ષણને બળ આપે, અને ગાયો, ઘોડા તથા વિજયશક્તિ જેવી રાધસ્ (વરદાન) આપે એવી પ્રાર્થના કરે છે. ચિત્રણ ક્યારેક મેઘ–શિલા–નદી જેવી બ્રહ્માંડીય તોફાની ક્રિયાઓમાં ગતિ કરે છે અને ક્યારેક ઉપાસકમાં ઉત્સાહ તથા સાહસની આંતરિક જાગૃતિ તરફ વળે છે.

15 mantras | Rishi: Śyāvāśva (as addressed; hymn in Śyāvāśva Ātreya cycle is traditional for Maruts in Mandala 5) | Devata: Maruts

Chandas: Triṣṭubh (probable; Marut hymns commonly Triṣṭubh and the verse length fits)

Sukta 53

Sukta 5.53

ઋગ્વેદ ૫.૫૩ મરુતો માટેનું ઉર્જાવાન સ્તુતિસૂક્ત છે. તેમાં કવિ તેમના રથારૂઢ વેગ, ગર્જનાભર્યું તેજ અને જીવનદાયક વરસાદની પ્રશંસા કરે છે. તે મરુતોને આમંત્રિત કરે છે કે તેઓ નદીઓ અને પ્રદેશો ઉપર નિર્વિઘ્ન ગતિ કરે, ધર્મનિષ્ઠ નેતા સુદાસ સાથે સુસંગત રહે, અને ઉપાસકના સમુદાયને રક્ષણ, બળ તથા મંગલકારી કૃપા પ્રદાન કરે.

15 mantras | Rishi: Atri (Atraya tradition) — commonly associated with Mandala 5 hymns | Devata: Maruts

Chandas: Trishtubh (probable for RV 5.53; verse-level confirmation recommended)

Sukta 54

Sukta 5.54

ઋગ્વેદ 5.54 અત્રિ પરંપરાનું સ્તોત્ર છે; તેમાં મરુતોને વીજળી સમા તેજસ્વી, પર્વતોને કંપાવનારા વાવાઝોડાના ગણ તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. તેમની ગર્જનાભરી આગેકૂચ અવરોધો દૂર કરે છે અને જગતમાં ઉત્સાહ તથા ઊર્જા ભરે છે—એવું કવિ સ્તુતિ કરે છે. સૂર્યના માર્ગ જેટલી ઝડપી અને દૂર સુધી વ્યાપતી તેમની મહાશક્તિનું ગાન કરીને, શત્રુ શક્તિઓ સામેના સંઘર્ષમાં તેમની રક્ષાત્મક હાજરી, વિજયી બળ અને સત્યસંમત સહાય માટે પ્રાર્થના કરે છે.

15 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (attributed for RV 5.54 as a whole) | Devata: Maruts (storm-host; dynamic powers allied to Indra)

Chandas: Trishtubh (probable for RV 5.54; verse-length and cadence align with triṣṭubh norms)

Sukta 55

Sukta 5.55

આ સૂક્ત તેજસ્વી, સુસજ્જ શસ્ત્રધારી તોફાની દેવતાઓ એવા મરુતોની સ્તુતિ કરે છે. તેઓ સુયોજિત અશ્વો સાથે ઝડપી ગતિએ વિહરે છે અને તેમના રથો શુભ માર્ગે ચાલે છે. શત્રુતા અને હાનિ દૂર કરવા, ઉપાસકોને વધુ શ્રેયસ્કર (વસ્યઃ) માર્ગ તરફ દોરવા, અને સમુદાયને સમૃદ્ધિ (રયિ) તથા કલ્યાણ મળે તે માટે અર્પણ સ્વીકારવા તેમનું આહ્વાન કરે છે.

10 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional ascription for Mandala 5 Atri hymns; specific verse-level attribution follows the sukta) | Devata: Maruts

Chandas: Triṣṭubh (probable; refrain-like cadence appears through the sukta)

Sukta 56

Sukta 5.56

આ સૂક્ત ઇન્દ્રના તોફાની ગણ એવા મરુતોને તેજસ્વી સ્વર્ગમાંથી માનવ સમુદાયમાં ઉતરવા આમંત્રિત કરે છે; તેમની અવતરણયાત્રા ચલાવી તેમની ઉપસ્થિતિને યજ્ઞમાં અસરકારક બનાવનાર મધ્યસ્થ તરીકે અગ્નિને આવાહન કરે છે. તેમના સંઘટિત એકત્વ, તેજ અને અપ્રતિરોધ્ય આગેકૂચની સ્તુતિ કરીને, તેમની આવકથી યજમાનને સમૃદ્ધિ, યોગ્ય પ્રેરણા અને ઉદાર સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) — probable for RV 5.56 | Devata: Maruts (invoked through Agni as mediator)

Chandas: Trishtubh (probable)

Sukta 57

Sukta 5.57

અત્રિ ઋષિનું આ સૂક્ત રુદ્રના પુત્ર, “ઇન્દ્ર-સમૃદ્ધ” મરુતોને એકતામાં તેજસ્વી વૈભવ સાથે સુવર્ણ રથો પર આવી કલ્યાણ આપવાનું આમંત્રણ આપે છે. તેમની પ્રકાશમાન, વાવાઝોડા જેવી શક્તિ અને નિર્મેઘ રીતે ઉદારપણે મળતા દાનોની સ્તુતિ કરીને, તેમને ઋત (વિશ્વવ્યવસ્થા) ના રક્ષક તરીકે દર્શાવે છે; તેઓ સત્ય સાંભળે છે અને ગાયકની પ્રાર્થનાને ઉન્નત કરે છે, એમ કહે છે.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional attribution for RV 5.57) | Devata: Maruts (as Rudrāsaḥ), with Indra-association

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires hymn verification)

Sukta 58

Sukta 5.58

RV 5.58 માં અત્રિ મરુતોને એકસાથે તોફાની ગણ તરીકે પ્રબળ સ્તુતિ કરે છે—સદા નવીન બનતા, ઝડપી વાહન પર સવાર, અને અમર ઋત-વ્યવસ્થામાં સર્વાધિકારી. આ સૂક્ત તેમની ઉગ્ર શક્તિ અને સત્ય સાંભળનારી વૃત્તિને મહિમાવંત કરે છે; પછી એ જ શક્તિને પ્રાર્થનામાં ફેરવે છે: મરુતો કૃપાળુ બને, યજમાનને સમૃદ્ધ કરે, અને ઋત અનુસાર ઉપાસકની આંતરિક “વિસ્તૃતિ” વધારતા રહે.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition; RV 5 attributed to the Atri family; this hymn is Marut-focused within that collection) | Devata: Marutaḥ (the Maruts, Rudra’s storm-host; here as collective force-powers)

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable pādas typical for Marut hymns; verse structure aligns with Triṣṭubh cadence)

Sukta 59

Sukta 5.59

આ સૂક્ત રુદ્રની તોફાની શક્તિઓ એવા મરુતોને ભયમિશ્રિત આદર જગાવતાં વાવાઝોડાના ગણ તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તેમની ધસમસતી આવકથી ધરતી કંપે છે; ગોઠવાયેલા, પક્ષી સમા ઉડાનમાં તેઓ આકાશના કાંઠા/શિખરો ઉપરથી આગળ વધે છે. તેમના સૌંદર્ય અને યુદ્ધમય વૈભવ, તેમના ઝડપી અશ્વોનું અહીં ગાન થાય છે. પર્વત પર ગૂંચવાયેલા મેઘસમૂહોને તેઓ ઢીલા કરી વરસાદ મુક્ત કરે છે અને જીવન તથા યજ્ઞ માટેના અવકાશને વિસ્તારે છે.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional attribution for RV 5.59 to the Atris) | Devata: Marutaḥ (Maruts, Rudra’s storm-powers)

Chandas: Jagatī (probable for RV 5.59; verse-length suggests Jagatī/Triṣṭubh family—requires metrical verification)

Sukta 60

Sukta 5.60

આ સૂક્ત અગ્નિને આમંત્રિત કરે છે—વિવેકી, યોગ્ય આસન પર બિરાજમાન ઋત્વિજ, જે ઉપાસકના કર્મને “છાંટી” ને પરિપૂર્ણ બનાવે છે. ત્યારબાદ મરુતોને યજ્ઞમાં ખેંચી લાવવામાં આવે છે; તેઓ વિજયી રથોની જેમ સ્તુતિને આગળ ધપાવતી ગતિશીલ શક્તિ બને છે. યજ્ઞની વ્યવસ્થા (અગ્નિ) અને તોફાની પ્રેરણા (મરુત) વચ્ચે ગતિ કરતાં, અંતે સહભાગી સોમપાનમાં પરાકાષ્ઠા આવે છે: વૈશ્વાનર અગ્નિ મરુતગણ સાથે તેજસ્વી પૂર્વ-સ્વર્ગમાં એકસાથે આનંદ કરે છે, અને સમૃદ્ધિ, યોગ્ય પ્રેરણા તથા સફળ આહુતિ સુનિશ્ચિત કરે છે.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (traditional for RV 5.60) | Devata: Agni (primary), with Maruts invoked in the hymn’s movement

Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical verification)

Sukta 61

Sukta 5.61

આ સૂક્ત દૂરતમ પ્રદેશોથી આવતી વીરમંડળી એવા મરુતોને સંબોધે છે; તેમની ઓળખ પૂછે છે અને તેમની રક્ષક હાજરીને આમંત્રિત કરે છે. તે તેમની ઝડપી, વાવાઝોડા જેવી શક્તિ, સમૃદ્ધિ (ગાયો, બળ, પોષણના “પ્રવાહો”) આપવાની ક્ષમતા, અને ગાયકને અવરોધો પાર કરાવવામાં સહાયક મિત્રરૂપ ભૂમિકા ઉજાગર કરે છે. અંતે, તેજસ્વી “ગાયો” (કિરણો/સંપત્તિ) સાથે ચાલતા ઉદાર રથમાર્ગના વ્યાપક વૈદિક પ્રતીક તરફ સંકેત કરીને, મરુતોના દાનોને કોસ્મિક વ્યવસ્થામાં સ્થિર કરે છે.

19 mantras | Rishi: Śyāvāśva Ātreya (traditional for RV 5.61) | Devata: Maruts (likely continuation of Marut context from 5.60; ‘naraḥ’ commonly fits Maruts as heroic troop)

Chandas: Anuṣṭubh (probable; short verse)

Sukta 62

Sukta 5.62

આ સૂક્ત મિત્ર–વરુણને ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ના યમલ ધારક તરીકે સ્તુતિ કરે છે; તેમનું સર્વાધિપત્ય સૂર્યના ગમનમાં અને લોકોના નિર્દોષ શાસનમાં સર્વाधिक સ્પષ્ટ દેખાય છે. ઉપાસકને અખંડ રક્ષણથી રક્ષવા, પ્રેરિત બુદ્ધિને વિસ્તૃત કરવા, અને તેમના ન્યાયી, પ્રકાશમય શાસન દ્વારા વિજય તથા કલ્યાણ આપવા માટે આ યમલને પ્રાર્થના કરે છે.

9 mantras | Devata: Mitra-Varuṇa (dual); with Sūrya as cosmological locus

Sukta 63

Sukta 5.63

આ સૂક્ત મિત્ર–વરુણની ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા) ના સજાગ રક્ષકો તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તેઓ પરમ સ્વર્ગમાં સિંહાસનાસીન રહી સત્યધર્મ અને પવિત્ર નિયમો-વિધિઓને સ્થિર રાખે છે. તેમની શાસનવ્યવસ્થાને દૃશ્ય બ્રહ્માંડિય પ્રક્રિયાઓ સાથે—ખાસ કરીને સૂર્યના ગતિપથ અને વરસાદ મોકલવા સાથે—જોડીને, દૈવી વ્યવસ્થા તેમના અનુગ્રહપાત્રો માટે પોષણ, સમૃદ્ધિ અને નૈતિક સ્થિરતા બની જાય છે એમ દર્શાવે છે.

7 mantras | Rishi: Vasiṣṭha | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 64

Sukta 5.64

આ ટૂંકું સૂક્ત મિત્ર અને વરુણને સાથે આહ્વાન કરે છે—રક્ષક સર્વાધિપતિ તરીકે, ઉપાસકને વાડની સીમા જેવી રીતે ચારે તરફથી ઘેરીને, વિશાળ સ્વર્ગીય તેજમાં જીવનનું રક્ષણ કરનાર તરીકે. તે વિનંતી કરે છે કે તેઓ સુમાપિત સ્તુતિ સ્વીકારે, અર્પણાગ્નિ પ્રજ્વલિત થતાં જ પિછડાયેલા સોમ પાસે ઝડપથી આવે, અને યજમાન દાતાઓ તથા ગાયકોએ પર કૃપા વિસ્તારે. સમગ્ર રીતે, ઋતનો વૈશ્વિક નિયમ, સામાજિક સુમેળ અને યજ્ઞની તાત્કાલિકતા—આ બધું એકત્ર કરીને રક્ષણ અને યોગ્ય નિવાસ/આચરણ માટેની સંક્ષિપ્ત પ્રાર્થના રૂપે પ્રગટે છે.

7 mantras | Rishi: Vasiṣṭha | Devata: Varuṇa and Mitra (invoked together)

Chandas: Gāyatrī (opening style suggests shorter meter; exact metrical classification may vary by recension—commonly treated as gāyatrī-type in such openings)

Sukta 65

Sukta 5.65

મિત્ર–વરુણને અર્પિત આ ટૂંકું સ્તોત્ર, ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરનાર આદિત્યો પાસેથી પ્રેરિત વાણી અને યોગ્ય માર્ગદર્શન માગે છે. દુઃખ-સંકટમાંથી બહાર આવવા માટે “વિસ્તૃત માર્ગ” ખોલવાની મિત્રની શક્તિની પ્રશંસા કરીને, આ દિવ્ય યુગલને એકતામાં આવી પ્રજાને નેતૃત્વ આપવા અને સુરક્ષિત આવરણમાં ઋષિઓ તથા યજમાનો/આશ્રયદાતાઓનું રક્ષણ કરવા પ્રાર્થના કરે છે.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra–Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 66

Sukta 5.66

અત્રિનું આ ટૂંકું સૂક્ત મિત્ર–વરુણને આહ્વાન કરે છે; તેમાં ખાસ કરીને વરુણને ‘ઋત-પેશસ’—અર્થાત્ ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા) જ જેના રૂપ/વસ્ત્ર છે—રૂપે ભારપૂર્વક રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ સૂક્ત નશ્વર ઉપાસકને તેમની દૂરદર્શી માર્ગદર્શક દૃષ્ટિ પ્રત્યે જાગૃત થવા, યોગ્ય રીતે અર્પણ કરવા, અને રક્ષણ, સ્પષ્ટતા તથા આંતરિક સ્વાધીનતા (સ્વરાજ્ય) તરફ ગતિ પ્રાપ્ત કરવા પ્રેરિત કરે છે. સમગ્ર મંત્રોમાં આ દેવયુગલને કવિસમાન દ્રષ્ટા તરીકે સ્તુતિ મળે છે; તેઓ પોતાના કેતુ (પ્રકાશમય ચિહ્ન) દ્વારા પ્રજાઓને પ્રકાશિત કરે છે અને અદ્ભુત શક્તિઓથી દક્ષ તથા ઋતને ધારણ કરે છે.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra–Varuṇa with emphasis on Varuṇa as ṛta-peśas

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs verification)

Sukta 67

Sukta 5.67

આ ટૂંકું સૂક્ત ઋત (બ્રહ્માંડિય વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરનાર સર્વજ્ઞ આદિત્યોની—વિશેષ કરીને વરુણ, મિત્ર અને અર્યમન—સ્તુતિ કરે છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તેમની વિશાળ આજ્ઞા (વિધાન) સાચું ક્ષત્ર (સર્વભૌમ અધિકાર) અને રક્ષણ આપે છે. તેઓ સ્થિર વ્રતો (નિયત નિયમો)માં અડગ રીતે ગતિ કરે છે અને મર્ત્યોને હાનિથી બચાવવાની તેમની શક્તિ પર ભાર મૂકાય છે; તેમજ અત્રિ ઋષિની પ્રેરિત મતિ (અંતઃપ્રેરિત વિચાર) ઉપાસનામાં તેમની તરફ ધસી જાય છે, એવું વર્ણન છે.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Ādityas—Varuṇa, Mitra, Aryaman

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs verification)

Sukta 68

Sukta 5.68

આ ટૂંકું સૂક્ત મિત્ર–વરુણને ઋત—વિશાળ બ્રહ્માંડિય સત્ય-વ્યવસ્થા—ને ધારણ કરનાર મહાન સર્વાધિપતિઓ (મહિ-ક્ષત્રૌ) તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તે તેમને ઉપાસકોને ભૂમિજન્ય તથા દૈવી—બન્ને પ્રકારની સમૃદ્ધિથી સશક્ત કરવા પ્રાર્થના કરે છે; અને વરસાદ, વહેતા જળો તથા પોષણ દ્વારા તેમની કાર્યશક્તિનું ચિત્રણ કરીને, સમૃદ્ધિ માટે “વિશાળ આધાર” રચાય છે એમ વર્ણવે છે.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Gāyatrī (probable for this short verse; verify metrical count in editions)

Sukta 69

Sukta 5.69

આ ટૂંકું આત્રેય સ્તોત્ર ત્રણ તેજસ્વી લોકોને ધારણ કરનાર અને અડગ કોસ્મિક નિયમો (વ્રતાની) અમલમાં મૂકનાર આદિત્યો—મિત્ર અને વરુણ—ની સ્તુતિ કરે છે. તેમાં તેઓ દૈવી ધર્મનું રક્ષણ કરે, રાજ્યપાલન અને સમુદાયમાંથી વાંકું અથવા ભ્રમિત કરતું પરામર્શ દૂર કરે, અને કુટુંબ તથા સંતતિ માટે કલ્યાણ, સમૃદ્ધિ (રાયી) અને શાંતિ આપે—એવી પ્રાર્થના છે.

4 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (likely; long verse with multiple pādas—verify)

Sukta 70

Sukta 5.70

આ સંક્ષિપ્ત અનુષ્ટુભ સ્તુતિ મિત્ત્ર–વરુણને નજીકના સહાયક તરીકે આવાહન કરે છે. તેમની વ્યવસ્થિત, તેજસ્વી સુમતિ (શુભબુદ્ધિ/સદ્માર્ગદર્શન) ઉપાસકને ઘા, કષ્ટો અને આંતરિક અવરોધોમાંથી પાર ઉતારી શકે એવી પ્રાર્થના કરે છે. રક્ષણ, અસરકારક સંરક્ષણશક્તિ અને દસ્યુ-શક્તિઓ પર (અંધકાર, અવ્યવસ્થા) વિજય માગી, અંતે શરીર અને પ્રાણશક્તિને હાનિકારક એવી કોઈપણ યક્ષ-પીડાથી બચાવવાની વિનંતી સાથે સમાપ્ત થાય છે.

4 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Anuṣṭubh (shorter 8-syllable cadence; hymn 5.70 is characteristically compact)

Sukta 71

Sukta 5.71

આ સંક્ષિપ્ત ગાયત્રી સૂક્ત મિત્ર–વરુણને યજ્ઞની નજીક આવવા આમંત્રિત કરે છે. તે તેમને ઇજા પહોંચાડનારી શક્તિઓને દૂર હટાવનારા અને અધ્વરના ઋતમાર્ગને જાળવનારા રક્ષકો તરીકે સ્તુતિ કરે છે. સર્વજ્ઞ અધિપતિઓ તરીકે તેમની પ્રશંસા કરીને ઉપાસકની ધીḥ (અંતર્દૃષ્ટિ)ને વિસ્તૃત અને સ્થિર કરવા પ્રાર્થના કરે છે. અંતે સ્પષ્ટ સોમ-આમંત્રણ છે: તે દિવ્ય યુગલ નજીક આવે અને સોમપાન કરે, તથા આંતરિક વ્યવસ્થા અને આનંદ સ્થાપિત કરે.

3 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Gāyatrī (3×8 syllables typical of brief invitatory verses)

Sukta 72

Sukta 5.72

આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત અત્રિ (અત્રિવત્)ની પરંપરાને પૂર્વદૃષ્ટાંત બનાવી મિત્ર–વરુણને આવાહન કરે છે; યજ્ઞમાં તેઓ બર્હિસ પર બેસી સોમનો આસ્વાદ લે તેવી વિનંતી કરે છે. વ્રત (બંધનકારી વિધાન/આજ્ઞા) અને ધર્મ દ્વારા તેમની અડગ શાસનવ્યવસ્થાની સ્તુતિ કરીને, શાંતિ સ્થિર કરવી, વિક્ષેપક શક્તિઓને રોકવી, અને ઉપાસકના ઇચ્છિત હિત માટે (ઇષ્ટિ) યજ્ઞમાં પ્રસન્ન થવા પ્રાર્થના કરે છે.

3 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) explicitly referenced (atrivat) | Devata: Mitra-Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh

Sukta 73

Sukta 5.73

આ સૂક્ત અશ્વિનોને તાત્કાલિક આમંત્રણ આપે છે—તેઓ હાલ જે પણ લોકમાં વસતા હોય, દૂર હોય, નજીક હોય કે મધ્યાકાશમાં હોય—ત્યાંથી આવી ઉપાસકોને ઝડપી અને સમૃદ્ધ સહાય આપો. પ્રેરિત ઋષિઓ (વિશેષ કરીને અત્રિ) સાથે તેમનો ઘનિષ્ઠ સંબંધ અને ‘ઘર્મ’ (ઉષ્ણ, તેજસ્વી અર્પણ)નું સ્મરણ કરાવી, તેમના રથસમાન ઝડપી આગમન અને આરોગ્યદાયક ઉપકારકતાનું સ્તવન કરે છે. અંતિમ મંત્ર આ સ્તોત્રને જ કાળજીપૂર્વક ઘડાયેલ વાણી તરીકે રજૂ કરી, શાંતિ અને વૃદ્ધિ લાવવા માટે વિસ્તરતા નમસ્કારરૂપે અર્પે છે.

10 mantras | Devata: Aśvins (Nā́satyā)

Sukta 74

Sukta 5.74

આ સૂક્ત અત્રિ ઋષિનું પ્રભાતકાળે અશ્વિનૌ (નાસત્યૌ) માટેનું તાત્કાલિક આવાહન છે. ઝડપી યુગલ વૈદ્યદેવો તેની પુકાર સાંભળી રક્ષણકારી સહાય અને સમૃદ્ધિ સાથે તરત આવે—એવી પ્રાર્થના છે. તેમાં તેમની સ્થિર, સદૈવ તૈયાર હાજરી, સ્તુતિ પ્રત્યે તરત પ્રતિસાદ, અને આવાહન સ્વીકારતાં જ બળ, આનંદ/ભોગ, આધાર વગેરે વરદાનોનું સ્પષ્ટ રીતે ‘ઢોળાવું’ (વર્ષાવું)—આ બધું વિશેષ રીતે ઉલ્લેખિત છે.

10 mantras | Rishi: Atri | Devata: Aśvinau (Nā́satyā)

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 75

Sukta 5.75

આ સ્તુતિ ઉષાકાળે અશ્વિનૌનું આહ્વાન કરે છે. તેમની પ્રિય, ધનવાહક રથયાત્રા યજ્ઞમાં આવે અને કવિનો “મધુર” સંબોધ તેઓ સાંભળે એવી પ્રાર્થના કરે છે. ચ્યવાન વગેરેના પ્રસિદ્ધ ઉદ્ધાર અને પુનઃસ્થાપનને સ્મરીને, અશ્વિનોને ઝડપી વૈદ્ય અને રક્ષક તરીકે રજૂ કરે છે—પ્રથમ પ્રકાશ સાથે આવી ઉપાસકને બળ, સમૃદ્ધિ અને ઋત (યોગ્ય વ્યવસ્થા/ધર્મક્રમ) નવીન કરે છે.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (traditional for RV 5.75) | Devata: Aśvinau (Nāsatyā)

Chandas: Triṣṭubh (common for 5.75; verify by metrical count in critical edition)

Sukta 76

Sukta 5.76

આ ટૂંકું અશ્વિન સ્તોત્ર ઉષાકાળના પ્રકાશમાં અગ્નિના પ્રાગટ્ય અને દેવાભિમુખ પ્રેરિત વાણીના ઉદયથી શરૂ થાય છે; પછી તૈયાર કરેલા ઘર્મ (ઉષ્ણ, ઉત્સાહવર્ધક પાન) તરફ પોતાનો રથ વાળવા અશ્વિનોને તાત્કાલિક આમંત્રણ આપે છે. સવાર, મધ્યાહ્ન, દિવસ અને રાત—બધા સંધિકાળે આ દ્વિ-વૈદ્ય દેવતાઓ આવે, જેથી આનંદદાયક પાન અને તેમનું રક્ષણ કદી ખૂટે નહીં—એવી પ્રાર્થના કરે છે. અંતે, તેમના “સદા નવીન” સહાય સાથે સુસંગત રીતે યાત્રા થાય અને ધન, વીરબળ, તથા દીર્ઘકાળ ટકતું મંગલ પ્રાપ્ત થાય—એવી યાચના સાથે સ્તોત્ર પૂર્ણ થાય છે.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) tradition (probable for this Aśvin hymn cluster) | Devata: Aśvinau (primary); Agni and Uṣas as opening powers

Chandas: Jagatī (probable; needs confirmation)

Sukta 77

Sukta 5.77

આ સંક્ષિપ્ત અશ્વિન સ્તુતિ ઉષાકાળે આવાહન કરે છે: દિવસ ફૂટતાં જ ઉપાસકોએ સૌપ્રથમ જોડી રથસવાર દેવોને બોલાવવા, જેથી તેઓ ઝડપથી આવી શકે અને શત્રુભાવ ધરાવતી “લોભી” શક્તિઓ વિધિને અટકાવે તે પહેલાં સોમપાન કરી લે. તેમાં તેમના તેજસ્વી રથની અને મન જેટલી ઝડપી—પવનની જેમ ધસી આવતી—સહાયની પ્રશંસા છે, જે ભક્તને દુઃખ-સંકટની પાર લઈ જાય છે. અંતે સદા નવી રક્ષા, સમૃદ્ધિ (રયિ), વીરબળ અને દીર્ઘકાળીન શુભભાગ્ય માટે પ્રાર્થના કરીને સ્તુતિ પૂર્ણ થાય છે.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) tradition (probable) | Devata: Aśvinau

Chandas: Triṣṭubh (probable; needs confirmation)

Sukta 78

Sukta 5.78

આ સૂક્તમાં ઝડપી દૈવી વૈદ્યો એવા અશ્વિનો (નાસત્ય) ને સોમ અર્પણ પાસે વિલંબ વિના તરત આવવા અને પાછા ન વળવા માટે તાત્કાલિક આહ્વાન કરવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય વિષય પ્રસૂતિ સમયે રક્ષણ અને સફળ પ્રસવ છે—યોગ્ય સમયે ગર્ભદ્વાર ખુલ્લું થાય, અને માતા તથા શિશુ બંને જીવંત અને અક્ષત રીતે બહાર આવે એવી પ્રાર્થના છે. સપ્તવધ્રીના ઉદ્ધારનું સ્મરણ અશ્વિનોની ઉપચારશક્તિને વધુ દૃઢ રીતે પ્રતિપાદિત કરે છે.

9 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) | Devata: Ashvins (Nāsatyā)

Chandas: Gāyatrī (probable; short refrain-like structure; verify against metrical count)

Sukta 79

Sukta 5.79

આ સૂક્ત ઉષા (પ્રભાતદેવી)ને સીધું અને આત્મીય આવાહન કરે છે—યજ્ઞકર્તાઓને જગાડી તેમને સમૃદ્ધિ (રાયી), બળ અને યોગ્ય કર્મપ્રવૃત્તિ તરફ દોરી જવા વિનંતી કરે છે. ઉષાનું સ્તવન સદા નવીન રૂપે પ્રગટ થનારી, પોતાના તેજમાં કદી અચૂક એવી તરીકે થાય છે; તેમજ ગાયકોએ અને યજમાનોએ માટે વીરયશ, ઝડપી ઊર્જાઓ અને પ્રેરિત વાણી આપનારી દાત્રી તરીકે તેનું વર્ણન છે.

10 mantras | Rishi: Syāvāśva Ātreya (traditionally for RV 5.79, Uṣas-hymns of Book 5) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Jagatī (refrain-like address; hymn commonly classified in jagatī/tṛṣṭubh domain—verify per pada count in critical edition)

Sukta 80

Sukta 5.80

ઋગ્વેદ ૫.૮૦ ઉષસ્ (પ્રભાત)નું સ્તુતિસૂક્ત છે. તેમાં અત્રિના દ્રષ્ટાઓ ઉષસ્‌ને ઋત (કોસ્મિક વ્યવસ્થા) અનુસાર જગતને પ્રગટ કરતી વિશાળ, કિરમજી-લાલ તેજસ્વી શક્તિ તરીકે વખાણે છે. પ્રકાશનું તેનું ક્રમબદ્ધ ઉદ્ઘાટન, ‘દિશાઓને અશાંત ન કરે’ એવું માર્ગદર્શન, અને વારંવાર પાછી આવી જીવન, કર્મ અને આધ્યાત્મિક અભિલાષાને નવીન બનાવતી તેની પુનરાવર્તિત આવક—આ બધું આ સૂક્તમાં ઉત્સવરૂપે વર્ણવાયું છે.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional attribution for RV 5.80) | Devata: Uṣas (Dawn)

Chandas: Jagatī (probable for many verses in RV 5.80; exact metrical scan may vary by pada)

Sukta 81

Sukta 5.81

સવિતૃને અર્પિત આ ટૂંકા સ્તોત્રમાં દૈવી પ્રેરકનું સ્તવન છે: તે ઋષિઓના મન અને અંતર્દૃષ્ટિને ‘યોક’ કરીને જોડે છે, યજ્ઞશક્તિઓને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવે છે, અને પોતાની આગળ વધતી ગતિમાં સર્વ દેવોને ગતિમાન કરે છે. સવિતૃને લોકોના માપક અને સર્વ બનતામાં વ્યાપીને અધિપત્ય ધરાવનાર સર્વભૌમ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે; ક્રિયાનો આંતરિક તથા બાહ્ય પ્રેરક બની તે જીવોને સુરક્ષિત રીતે માર્ગદર્શન આપે છે. અંતે, સ્તોત્ર સવિતૃને પ્રસવ (પ્રેરણા/પ્રવર્તન)નો એકમાત્ર સ્વામી તરીકે ઓળખે છે અને તેની ગતિઓમાં તેને પૂષન—માર્ગદર્શક પોષક—રૂપે, સ્તોમ સ્વીકારવા આમંત્રિત કરે છે.

5 mantras | Rishi: Atri (Ātreya tradition) (traditional attribution for RV 5.81) | Devata: Savitar (Savitṛ)

Chandas: Jagatī (common for RV 5.81; exact scan may vary)

Sukta 82

Sukta 5.82

આ સૂક્ત દૈવી પ્રેરક સવિતૃને અર્પિત પ્રાર્થના છે. તેમાં સવિતૃ શ્રેષ્ઠતમ પોષણ, યોગ્ય ગતિ/ચલન અને શુભ ભાગ્ય આપે એવી યાચના છે; તેમજ સવિતૃની વહેંચણી અને સૌભાગ્યની શક્તિ તરીકે ભગાનું આવાહન કરવામાં આવ્યું છે. સર્વ દુરિતો (દુરિતાની) દૂર થાય અને જે ખરેખર કલ્યાણકારી છે (ભદ્ર) તે ઉપાસકોમાં પ્રેરિત થાય એવી પ્રાર્થના છે. સૂક્ત સવિતૃનું સ્તવન વિશ્વશક્તિ રૂપે પણ કરે છે—જે સર્વ જીવો અને જન્મોને પ્રકટ કરે છે અને પ્રેરિત વાણી દ્વારા તેમને ‘સાંભળવા યોગ્ય’ બનાવે છે.

6 mantras | Devata: Savitṛ (with Bhaga invoked as his power of felicity/distribution)

Sukta 83

Sukta 5.83

આ સૂક્ત વેદીય વરસાદ-શક્તિ પર્જન્યને ઉદ્દેશીને કરાયેલું ઉગ્ર આહ્વાન છે. તે ગર્જના કરે, જળને મુક્ત કરે અને ધરતીને ગર્ભવતી બનાવે—જેથી ઔષધિઓ અને અન્ન ઉત્પન્ન થાય—એવી પ્રાર્થના તેમાં છે. વરસાદને છોડ અને માટીમાં મૂકાતું જીવનબીજ તરીકે ચિતરીને, રક્ષણ, ફળદ્રુપતા અને દુષ્કાળ તથા બંજરપણાને પાર કરીને સુરક્ષિત રીતે આગળ વધવાની વિનંતી કરવામાં આવી છે.

10 mantras | Devata: Parjanya

Sukta 84

Sukta 5.84

આ સંક્ષિપ્ત અત્રિ સૂક્ત રાત્રિના ગાનોથી સ્તુત થતી ઝડપી, ભ્રમણશીલ શક્તિને સંબોધે છે. તેને હિહિનાતા યુદ્ધઘોડા જેવી રીતે સમૃદ્ધિ અને બળને આગળ ધપાવનારી તરીકે વખાણવામાં આવે છે. આ મંત્ર એક ભાવસભર આવાહનરૂપે કાર્ય કરે છે: ગતિમાન તેજ/વાવાઝોડાની ઊર્જા (અર્જુની નામે અથવા ઉપાધિરૂપે) પ્રગટ થઈ ઉપાસકને ઉત્સાહ, વેગ અને વિજયદાયી સમૃદ્ધિ પ્રદાન કરે—એવી તે “હાક” આપે છે.

1 mantras | Rishi: Atri (probable for nearby hymns in Mandala 5; exact attribution for 5.84 requires hymn-level confirmation) | Devata: Uncertain from isolated verse; likely a roaming luminous/storm-related power (possibly Vāta/Marut-associated or a named feminine/epithet ‘Arjunī’)

Chandas: Gāyatrī (verse appears shorter; likely gāyatrī-like rather than triṣṭubh)

Sukta 85

Sukta 5.85

આ સૂક્ત ઋત (બ્રહ્માંડ અને નૈતિક વ્યવસ્થા)ને ધારણ કરનાર સર્વાધિપતિ તરીકે વરુણની સ્તુતિ કરે છે. તેમાં વરુણને આકાશ–પૃથ્વીનું માપન કરનાર અને સૂર્યના માર્ગો સ્થાપનાર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે. વરુણની વિશાળ “માયા” (વ્યવસ્થાને ગોઠવનારી અસરકારક શક્તિ) પ્રત્યેના વિસ્મયથી શરૂ થઈ, અંતે પશ્ચાત્તાપભરી પ્રાર્થનામાં રૂપાંતરિત થાય છે—દેખાતા અને અદેખાતા બધા દોષો ઢીલા પડેલા બંધન જેમ છૂટા પડે, જેથી ઉપાસક ફરી દૈવી અનુગ્રહમાં પરત આવી શકે.

8 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (Mandala 5 attribution; hymn-level confirmation recommended) | Devata: Varuṇa

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Sukta 86

Sukta 5.86

આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્રાગ્ની સૂક્ત ઇન્દ્ર અને અગ્નિને સાથે આવાહન કરે છે—બળ અને ધર્મકર્મની સ્પર્ધાઓમાં મર્ત્યને ટેકો આપનારી જોડિયા શક્તિઓ તરીકે. તે તેમને આંતરિક તથા બાહ્ય અવરોધો તોડવા, ગતિના “રથો”ને માર્ગદર્શન આપવા, અને યોગ્ય રીતે અર્પિત હવિષ્ય દ્વારા ગાયકો માટે વિશાળ યશ, ધન અને પોષક, ટકાઉ આહાર સ્થાપિત કરવા વિનવે છે.

6 mantras | Rishi: Atri (Ātreya) (Indrāgnī hymns in Maṇḍala 5 are within Atri collection) | Devata: Indra-Agni (dual deity)

Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables; typical for compact dual-invocations)

Sukta 87

Sukta 5.87

આ સૂક્ત પર્વતોમાંથી જન્મેલા તોફાની ગણ એવા મરુતોને શિસ્તબદ્ધ, યજ્ઞયોગ્ય સમૂહ તરીકે આવાહન કરે છે; તેમની ગર્જનાભરી શક્તિ તેજ, રક્ષા અને વિજયી ગતિ આપે છે. તેમની ગતિશીલ શક્તિને વિષ્ણુના વિશાળ, આગળ પગલાં ભરી વિસ્તરતા પરાક્રમ સાથે જોડીને, મરુતોને આહ્વાન સાંભળવા, યજ્ઞવિધિનું રક્ષણ કરવા અને શત્રુતાપૂર્ણ નકાર સામે ઉપાસકને અપ્રતિહત તથા અજય બનાવવા પ્રાર્થના કરે છે.

9 mantras | Devata: Maruts (with Vishnu as associated power)

Chandas: Trishtubh (likely; typical for Marut hymns—needs syllable verification)